Кіріспе

Қытай мен Солтүстік Корея шекарасындағы тау Пэкту тауы немесе Бэкду тауы (hangul=백두산) – Қытай мен Солтүстік Корея шекарасындағы белсенді стратовулкан. Қытайда ол Чанбай тауы деп аталады. Бұл Солтүстік Корея мен Солтүстік-шығыс Қытайдағы ең биік тау, сондай-ақ Бэкду даеган және Чанбай тау жоталарының ең биік тауы. Ең биік шыңы – Жангун шыңы Солтүстік Кореяға тиесілі. Таудың ерекшелігі – Аспан көлі деп аталатын үлкен кратерлік көлі және Сонгхуа, Тумен және Ялу өзендерінің бастауы осы таудан. Корея және Маньчжу халқы тау мен оның көліне мифтік қасиеттермен байланыстырады және оны өздерінің ата-бабаларының отаны деп санайды. Таудың кальдерасы 946 жылы болған жарылыстан пайда болған, оның нәтижесінде шамамен 700 м³ тефра шыққан. Бұл жарылыс соңғы 5000 жылдағы ең ірі және күшті жарылыстардың біріне жатады. Вулканы соңғы рет 1903 жылы атқылаған, және шамамен жүз жыл сайын атқылауы күтілуде. 2010 жылдары болашақ атқылау мүмкіндігіне байланысты бірнеше елдер вулканның қайта атқылау уақытын зерттеуге тапсырыс берді. Тау корей, қытай және маньчжур халықтары сияқты аймақтағы көптеген топтар үшін мәдени маңызға ие. Тау Солтүстік және Оңтүстік Кореяның маңызды ұлттық символы болып табылады, екі елдің ұлттық әнұрандарында да еске алынады және Солтүстік Кореяның ұлттық эмблемасында бейнеленген. Маньчжу халқы да тауды өздерінің ата-бабаларының отаны деп есептейді, ал қытайлық Цин әулеті оны императорлық биліктің символы ретінде қарастырған. Тау соңғы бірнеше ғасырлар бойы аумақтық таластардың нысаны болған, және бұл даулар қазірге дейін жалғасуда.

Аттар

Тау алғаш рет қытайлық «Таулар мен теңіздер классикасында» Бùxiánshān деген атпен тіркелген. Вэй кітабында және Суй кітабында ол Дутаишан (徒太山) деп аталады, ал Солтүстік династиялар тарихында Конгтаишан (從太山) деп көрсетілген, бұл Дутаишанның қате жазылуы болуы мүмкін. Қазіргі қытайша атауы, Чанбайшан (t=長白山), алғаш рет Хитанның Ляо әулеті (916–1125) кезінде, содан кейін Джурченнің Цзинь әулеті (1115–1234) кезінде қолданылған. Ляо Шиде Чанбай тауынан 30 журчен тайпасының басшылары 985 жылы Ляоға салық төлегені жазылған. Сун әулетінің саяхатнамасы Сунмо Цзивэньде айтылғандай, тау «ақ киімді Гуаньиньнің мекені» болғандықтан және оның құстары мен жануарлары ақ болғандықтан осылай аталған. Таудың қазіргі маньчжурша атауы – гольмин шанггиян алин (ᡤᠣᠯᠮᡳᠨ ᡧᠠᠩᡤᡳᠶᠠᠨ ᠠᠯᡳᠨ), ол да «мәңгі ақ тау» дегенді білдіреді. Корейше атауы Пэктусан / Бэкдусан (hangul=백두산) алғаш рет әдебиетте Корё әулетінің Сонджонның 10-шы жылында (991) пайда болған, ол Чосон кезеңінің басында жазылған Корёсада кездеседі. Ол «ақ бас тау» дегенді білдіреді. Самгук Юса және Жэванг Унги сияқты басқа жазбаларда оны «үлкен ақ тау» дегенді білдіретін Тэбэксан (hangul=태백산) деп те атайды. Ол кейде Чанбэксан (長白山) және Бэксан (白山) деп те аталады. Баятушан деген қытайша атау Пэктусанның транслитерациясы болып табылады. Моңғолша атауы – Өндөр Цагаан Уул, яғни «биік ақ тау». Ағылшын тілінде әртүрлі авторлар стандартты емес транслитерацияларды қолданған. Пэкту тауы – конусы үлкен кальдерамен қиылысқан стратовулкан. Таудың орталық бөлігі магманың төменгі бөлігіндегі деңгейдің көтерілуіне байланысты жыл сайын көтеріледі. Аспан көлінің айналасындағы кальдера жиегінде 16 шың орналасқан. Ең биік шыңы – Жанггун шыңы – жылына сегіз ай бойы қармен жабылған. Кальдера шамамен кең және терең, және ішінара Аспан көлінің суларымен толтырылған. Шамамен 5 миллион жыл бұрын Пэкту тауының жарылуы басталып, базальттық лава ағындарын шығарды, осыдан лава платосы пайда болды. Жанартаудың конусын құру шамамен 1 миллион жыл бұрын басталды, жарылу материалдары трахиттік пирокластикалық және лава ағындарына айналды. Конус құрылысы кезеңінде Плиний типіндегі ірі жарылулар 448, 67,6, 85,8 және 24,5 мың жыл бұрын (ка) болды және Жапон теңізіне күл шашырады. Конустың өсуі екі кеңінен танылған ірі жарылғыш жарылулармен тоқтатылды: Тяньвэньфэн және Милленниум.

Тяньвенфэнь атылуы

Тяньвэньфэнь атылуы – Мыңжылдық атылуға дейін кеңінен тараған, сұр, сары түсті қалың күйелі қабаттың қалыптасуы. Атылудың нақты жасы белгісіз, себебі әртүрлі мерзімдеу әдістері осы шөгіндіге 4, 51, 61 және 74 мың жыл бұрынғы мерзімді көрсеткен. Тяньвэньфэнь атылуының құламасынан түскен күйелердің жақын орналасқан жинақтары Мыңжылдық атылудың күйелерінен қалың. Бұл Тяньвэньфэнь атылуының маңызды екенін және Мыңжылдық атылумен салыстырылатын шамада болуы мүмкін екенін көрсетеді, соның салдарынан Тяньвэньфэнь атылуы да VEI 6–7 дәрежесінде бағаланады. "Мыңжылдық" немесе "Тяньчи" атылуы – соңғы 5000 жылдағы ең қуатты атылулардың бірі, 230 жылғы Таупо көлінің және 1815 жылғы Тамбора тауының атылуларымен салыстыруға болады. Тефрасы Жапонияның Хоккайдо аймағының оңтүстік бөлігінде және тіпті Гренландияда табылған бұл атылу жанартаудың көп бөлігін қиратты, нәтижесінде бүгінде Көк көлмен толтырылған кальдера пайда болды. Корея тарихына сәйкес, 946 жылы Горео мемлекетінің астанасы болған Кэсонг қаласында вулканның оңтүстігінен "аспан дауылдарының күркірі" естілген. Бұл оқиға патша Чонджонды соншалықты қорқытқан, ол тұтқындарға кешірім жасап, босатып жіберген. Солтүстік Корея үкіметі Джеймс Хаммонд, Клайв Оппенхаймер және Кайла Яковино сияқты бірнеше вулканологтарды шақырды, олар таудың жақындағы жанартаулық активтігін зерттеу үшін зерттеу жүргізді. Осылайша Яковино Солтүстік Кореяда зерттеу жүргізген алғашқы шетелдік әйел ғалым атанды. Зерттеушілер өз зерттемелерін 2016 жылдан бастап жариялай бастады және 2020 жылдың ақпан айында Пэкту тауы ғылыми-зерттеу орталығын құрды.

Флора мен фауна

Таудың басындағы көлде бес түрі белгілі өсімдік өседі, ал жағалау бойында 168-ге жуық өсімдік саны тіркелді. Қытай жағындағы орман ежелгі және адамның араласуынан дерлік өзгермеген. Ағаш шебіне жақын жерде қайың ағашы басым, ал төменгі бөліктерде қарағай, басқа түрлермен бірге өседі. Солтүстік Корея тарапындағы таудың төменгі еңістерінде кең ауқымда орман қырқылу орын алған. Бұл аймақ сібір жолбарысы, аю, қасқыр және жабайы шошқалардың мекендейтін жері. Уссури дольдері бұл аймақтан жойылып кеткен болуы мүмкін. Таудың орманды бөліктеріндегі бұғылар Пэкдусан қара бұғысының түріне жатады. Қара қасқыр, сұрғыр және тоқылдақ сияқты көптеген жабайы құстар осы аймақта қоныстанады. Тау BirdLife International ұйымы тарапынан маңызды құс аймағы (IBA) деп белгіленді, себебі ол қабыршақты тұмсықты үйректердің популяциясын сақтап тұрады.

Мәдениет тарихы

Тарих бойы осы тауға айналасындағы халықтар табынып келген. Кореялықтар мен маньчжурлардың көп бөлігі оны қасиетті санайды, әсіресе кратеріндегі Көк көлді.

Корея

Бұл тауды корей халқы тарих бойы қасиетті санаған. Горео және Жосон әулеттері де осы тауға табынған. Горео әулеті (935–1392) алғаш рет тауды Пэкту деп атап, Ялу өзенінен ар жақтағы журчендерді Пэкту тауынан тыс жерде қоныстандырғанын жазған. Жосон әулеті (1392–1910) 1597, 1668 және 1702 жылдарғы жанартаудың атқылауын тіркеген. 15 ғасырда Седжонг патша Түмен және Ялу өзендері бойындағы бекіністерді нығайтып, тауды солтүстік халықтарымен арадағы табиғи шекараға айналдырды. Кейбір корейлер Пэкту тауы мен Түмен өзені маңындағы барлық аймақ Кореяға тиесілі екенін, ал оның бір бөлігін жапон отаршылдары Гандо келісімі арқылы Қытайға заңсыз өткізгенін мәлімдейді. Пэкту тауы Солтүстік және Оңтүстік Кореяның ұлттық әнұрандарында және "Ариранг" корей халық әнінде еске алынады. Таудың төңіріндегі тығыз орман корейлердің жапон оккупациясына қарсы қарулы қарсылығына, содан кейін Корея соғысы кезінде коммунистік партизандарға база болды. Ким Ир Сен осы жерде жапон күштеріне қарсы қарсылықты ұйымдастырды, ал Солтүстік Корея Ким Чен Ыл осы жерде дүниеге келгенін мәлімдейді, бірақ Солтүстік Кореядан тыс деректер оның Кеңес Одағында туғанын көрсетеді. Таудың шыңы 1993 жылдан бері Солтүстік Кореяның мемлекеттік эмблемасында бейнеленген, Конституцияның 169-бабында «революцияның қасиетті тауы» деп сипатталған. Тау жиі «Пэкту революциялық рухымен, Пэктудың боранды рухымен корей революциясын аяқтатайық!» сияқты ұрандармен аталады. Солтүстік Кореяның БАҚ таудағы табиғи құбылыстарды жақсылыққа ие деп жариялайды, ал мемлекеттік телеарнадағы ауа райы болжамы Пхеньяннан кейін Пэктуды есімдер тізімінде көрсетеді. Таудың аты әртүрлі өнімдерде қолданылады, мысалы, Пэктусан зымыраны, Пэктусан компьютері және Пэкту тауы пистолеті. 2019 жылғы Оңтүстік Кореяның «Күлді жаңбыр» апат фильмінде тау атқылап, Корея түбегінде қатты жер сілкінісін тудырады. «Europa Universalis 4» атты танымал стратегиялық ойында тау «Пэктуға қол жеткізу» деген корейлік миссияның бөлігі ретінде пайда болады, онда ойыншы тау орналасқан провинцияны иеленуі керек.

Қытай

Чанбай тауы маньчжурлардың, сондай-ақ олардың ата-бабалары – шушендер мен юрчендердің шамандық дініндегі ең қасиетті тау саналған. «Ақ тау және қара өзен» деген мағына беретін Байшан Хайшуй атауы Чанбай тауы мен Хэйлунцзянға сілтеме жасайды және Цзинь әулеті кезінен бері Солтүстік-Шығыс Қытайдың дәстүрлі атауы болып келеді.

Жақында

1962 және 1964 жылдары Қытай мен Солтүстік Корея екі келісімді құпия түрде жасасты, олар заманауи шекараларын белгіледі. Екі келісім де әсіресе Пэкту және Көк көлдің егемендігіне назар аударды. Келісімдердің нәтижесінде Солтүстік Корея Пэкту және оның төңірегіндегі жерлерді, 16 шыңның 9-ын және Көк көлдің 54,5%-ын алды. Дегенмен, кейбір Оңтүстік Кореялық топтар шекараның қытай жағында жүргізіліп жатқан соңғы іс-әрекеттерді, мысалы, экономикалық дамуды, мәдени фестивальдерді, инфрақұрылымды дамытуды, туризм индустриясын ілгерілетуді, Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізуге жасалған әрекеттерді және қысқы Олимпиада өткізуге үміткерлікті, тауды қытай территориясы деп талап етуге бағытталған әрекеттер деп санайды. Бұл топтар Қытайдың Чанбай тауы деген атауды пайдалануына қарсы шығады.

Туризм

Қытай, Ресей, Оңтүстік Корея және басқа елдерден келген туристердің көпшілігі тауға қытай жағынан көтеріледі. Таудың Солтүстік Корея жағы Солтүстік Кореяға сапар шегетін келушілердің арасында да танымал. Қытай туристік аймағы Қытай Ұлттық Туризм Администрациясымен AAAAA деңгейлі көркем орын ретінде саналады. Таудың Солтүстік Корея жағында бірнеше ескерткіштер орналасқан. Пэкту курорты – табиғи булақ және ол суды бөтелкеге құю үшін пайдаланылады. Пеге төбесі – жапон отаршылдығына қарсы күресте Ким Ир Сен басқарған деген жорамалмен 조선인민혁명군 әскерінің лагері болған. Қазір құпия лагерлер де жұртшылыққа ашық. Бірнеше сарқырама бар, оның ішінде Хёнджэ сарқырамасы, ол биіктігінің үштен бірінен екіге бөлінеді. 1992 жылы Ким Ир Сеннің 80 жылдығына арналған шарада таудың беткейіне металл әріптермен "Революцияның қасиетті тауы" деген жазу орнатылды. Солтүстік кореялықтар таудың басына 216 саты бар екенін, оның Ким Чен Ылдың 16 ақпандағы туған күнін символдайтынын айтады, бірақ бұл мәлімдеме күмәнді. Солтүстік Корея жағында екі вагоны бар фуникулер жүйесі бар. Бұл жүйе Ким Чон Тэ электр локомотивтер зауытында жасалған жаңа фуникулер вагондарымен жаңартылды, ал жаңа вагондар 30 қазаннан бастап фуникулерде қалыпты жұмыс істеуде.