Кіріспе

Нейл Гайманның романы: «Жұлдыз шаңы» – 1999 жылы британдық жазушы Нейл Гайманның фантастикалық романы, көбінесе Чарльз Весс салған суреттермен жарық көреді. «Жұлдыз шаңы» Гайманның прозалық туындыларының көпшілігінен өзгеше тон мен стильге ие, ол әдейі Толкинге дейінгі ағылшын фантастикасының дәстүрінде, Лорд Дансани және Хоуп Миррлиз сияқты авторлардың жолын жалғастыра жазылған. Роман Волл ауылының шекарасында орналасқан сиқырлы Фаэрия елімен байланысты жас жігіттің оқиғаларын қамтиды. 2007 жылы роман негізінде түсірілген фильмге көбінесе жағымды пікірлер берілді. Гайман кейде осы романға жалғас жазуға немесе кем дегенде Волл ауылы туралы тағы бір кітап жазуға қатысты айтқан. Оқиға 1839 жылдың сәуір айының соңында басталады, дәл сол кезде Джон Уильям Дрейпер Айды суретке түсірген, ал Чарльз Диккенс «Оливер Твист» романын бөлім-бөлім жариялап жатқан. Кітаптың көп бөлігі он жеті жыл өткен соң, шамамен 1856 жылдың қазан айынан басталады.

Негізгі кейіпкерлер

Тристан Торн: Кітаптың басты кейіпкері (фильмде «Тристан» деп аталған), жартылай фея, жартылай адам баласы. Ол әкесі Дунстан Торн мен әкесінің әйелі Дейзидің тәрбиесінде өседі, және Дейзиді өз анасы деп ойлайды. Тристан сүйіп қалуы тілеген Виктория үшін құлаған жұлдызды әкелуге асығыс уәде береді де, күтпеген жерден әдемі Ивейнге жолығады. Ивейн: Тристан Виктория Форестерге тауып әкелуге ант берген құлаған жұлдыз. Фаериде жұлдыздар – тірі жандар. Ивейн өлімсіз болып көрінеді, бірақ зардап шекпейді. Оны Лилимдер және Стормхолд Лордының қалған ұлдары өз мақсаты үшін қуалайды. Тристан оған деген махаббатын сезінгенде Виктория Форестерге жасаған ұсынысынан бас тартады, ал Ивейн бала туа алмаса да оған үйленеді. Дунстан Торн: Тристанның әкесі. Кітаптың басындағы басты кейіпкер. Ол сүйіктісі Дейзи Хемпстокқа сыйлық алу үшін Уолл-маркетке барады, сонда Мадам Семеленің құлы болған, зорлық көрген фея қызы Леди Унадан Тристанды тудырады. Бұрын ол осы қызбен кристалл қар құлжасын сатып алады, кейін гүлді Тристанға сыйлайды. Ол Дейзиге үйленеді, ол Тристанның жарты қарындасы Луизаның анасы. Виктория Форестер: Уолл қаласының тұрғыны, «жүз шақырымдық аймақтағы ең әдемі қыз» деп сипатталған. Ол Бриджит Комфри мен Томми Форестердің қызы. Тристан оған ғашық болғанымен, ол оның сезімін қайтармайды және құлаған жұлдызды әкелуге берген уәдесін бастапқыда жеңіл қабылдамайды. Ақырында ол Дүйсенбі есімді адамға үйленеді, соның арқасында Тристанның анасы Леди Уна құлдықтан босатылады. Стормхолд Лорды: Стормхолдтың сексен бірінші Лорды – өліміне дейін Стормхолдты басқарған қарт кісі. «Жұлдыз шаңы» кітабының басында оның төрт өлген ұлы (Секунд, Кварт, Квинт және Секст) және үш тірі ұлы (Примус, Тертий және Септимус) бар, сондай-ақ ұзақ уақыттан бері жоғалған қызы Уна да бар. Ұлдарының латын тіліндегі аттары: Екінші, Төртінші, Бесінші және Алтыншы (барлығы өлген), Бірінші, Үшінші және Жетінші (тірі). Қыз Уна латынша unum, яғни «бір» деген сөздің әйелдік түрінен алынған. Өлген ұлдары көрініс беретін бақылаушылар, ал тірі ұлдары әкесінен кейін Лорд Стормхолд болу үшін бір-бірін өлтіруді жоспарлайды. Лорд Септимус: Стормхолд Лордтарының ең жас және қатыгездігі. Ол табиғатынан шебер кісі өлтіруші және отбасының көп бөлігін өлтіруге жеткен. Лорд Примус: Стормхолд Лордтарының ең үлкені. Ағаларымен салыстырғанда, ол мейірімді, көңілді және ұстамды. Уна: Мадам Семеленің құлы ретінде жұмыс істейтін, өте әдемі, мысық құлақты фея қызы. Оның борышының шарттарын орындайтын ерекше жағдайлар оны босатады. Уна Мадам Семеленің қолынан үнемі зорлық көреді, ұрылып, «салақтық» деп аталады. Ол әйелге қызмет етпегенде, күміс жіппен тізгінделген көп түсті құс түрінде ұсталады. Кейін ол Стормхолд Лордының жалғыз қызы, Тристанның туған анасы – Леди Уна екені анықталады. Мадам Семеле/Дичвотер Сал: Құдіретті Лилимдерге жататын әйел сиқыршы. Сиқырлы патшайым Семелені «жас кезінде» «Дичвотер Сал» деп білген. Алғашқы кездескенде Семеле патшайымның тағамын сиқырлы затпен есірткілейді, бұл оны тек шындықты айтуға мәжбүр етеді, осылайша ол құлаған жұлдыз туралы шындықты айтуға мәжбүр болады. Семеле жұлдызды бірінші болып тауып, өзінің жастығын қалпына келтіруге тырысады, бірақ сиқырлы патшайым оны ешқашан жұлдызды сезінбеу үшін қарғыс жасайды. Лилимдер: үлкен күш-қуатқа ие үш қарт әйел. Үшіншісінің ең үлкені «Сиқырлы патшайым» деп аталады, бірақ олар да бірлесіп осы атаумен аталады. Олар өздерінің есімдерін ұзақ бұрын жоғалтқандықтан, есімдері аталмайды, бірақ ең үлкені бір сәтте «Морваннег» деген атты қабылдайды. Лилимдер бұрын сиқырлы патшалықтың әдемі патшайымдары болған; ол теңіз астында жоғалғанда, ғасырлар оларға жетеді. Олар құлаған жұлдызды іздеп жүр, өйткені оның жүрегін жеп, ғасырлар бойы жастық пен сұлулыққа ие болады. Сиқырды қолдану оның әсерін жояды; сондықтан сиқырлы патшайымның әрбір сиқырымен ол қартайып, сұмдыққа айналады. Фильмде олар Ламия, Мормо және Эмпуса деп аталған, бірақ олардың тарихы көрсетілмейді.

Сюжет

Әр тоғыз жылда бір рет Англияның ауылдық жеріндегі Уолл ауылында біздің әлем мен Феялар әлеміне бөлінетін тас қабырғаның арғы жағында базар өткізіледі. Виктория дәуірінің басында жас Дунстан Торн базарда Семеле сиқыршысының құлы болған әулие әйел Унамен кездеседі. Дунстан одан бір құшақ қар құшағын сатып алады және сол түні орманда онымен махаббат жасайды. Бірнеше айдан кейін Дунстан себеттегі сәбиді алады - оның және Унаның ұлы Тристран. 18 жылдан кейін Тристран Виктория Форестер деген қызға ғашық болады. Стормхолдтың өлгелі тұрған мырзасы өзінің топаз шаштарын терезеден лақтырып тастап, оны аман қалған үш ұлының біріншісі - Примус, Тертиус және Септимус - өзінің мұрагері болады деп жариялайды. Ол жоғары ұшып, аспандағы жұлдызды түсіріп алады. Бір күні түнде Викторияны үйіне шығарып жатқанда, Тристан құлап жатқан жұлдызды Феялар әлеміне түсетінін көреді және оны оған әкелуге ант етеді. Виктория оған қалаған нәрсесін, соның ішінде, егер ол сәттілік көрсе, оның қолын беруге келіседі. Дунстан Тристранға қарлығаш береді және оған өзінің феялық тегіне сілтеме жасап, қабырғаның күзетшілерін басып өтуге мүмкіндік береді. Примус, Тертиус және Септимус әкелерінің өлімінен кейін топазды іздеуге шығады. Септимус Тертиусты қонақүйде улайды. Осы арада ежелгі сиқыршылардан тұратын Лилимдер құлаған жұлдыз туралы біліп, оның жүрегін жеп, жастық шағын қайтадан қалпына келтіруге тырысады. Лилимдердің ең үлкені, сиқыршы патшайым, жұлдызды табуға таңдалады және соңғы жұлдыздың жүрегінің қалдықтарын жалмап қояды. Тристранға күміс шынжыр және сиқырлы шамның тұғыры беріледі, ол шам жанып тұрғанда үлкен қашықтықтарды жылдам жүруге мүмкіндік береді. Тристран шамды жұлдызға жету үшін қолданады, ол Ивайн есімді жас әйел болып шығады. Оны Викторияға алып кетуге шешім қабылдап, Ивайнды шынжырмен өзіне байлайды; алайда, ол қайтып оралғанға дейін шам күйіп кетеді. Тристран мен Ивайн жаяу жүріп барады. Ивайн бір мүйізді бұқаға мініп қашады, бірақ Тристран оны бұғаудан босатып, тамақ іздеп кетеді. Осы арада сиқырлы патшайым Семелемен кездеседі, ол оны өзінің тапсырмасын ашуға алдайды. Ашулы сиқырлы патшайым оған қарғыс тастайды, бұл оның жұлдызды көруіне, қол тигізуіне немесе түсінуіне кедергі келтіреді. Ивайнның жоғалғанын білгеннен кейін, Тристран Примустың күймесіне мініп жүреді. Сиқырлы патшайым жақын келе жатқан Ивайнды ұстап алу үшін жол жиегіндегі қонақүйді шақырады. Ивайн қонақүйге келеді, оның соңынан Тристран мен Примус келеді. Сиқырлы патшайым Тристранды улануға тырысады, бірақ бір мүйізді бұқа оны уақтылы ескертеді. Ол қонақүйге оралып, Пермьді патшайым өлтіреді. Тристран Ивайнмен бірге сиқырлы шамның қалдықтарынан тағы бір шам жасап қашып кетеді. Кейінірек Септимус келіп, Примустың денесін табады. Ол енді Примусты өш алуы тиіс сиқырлы патшаны іздеуге шығады. Тристан мен Ивайн Фериядан бірнеше шақырым жоғары бұлтқа қалады, бірақ шам сөнгенде оларды ұшқыш кеме экипажы құтқарады. Онда Тристран Ивайнды өзіне ертіп жүруге мәжбүрлеуді қаламайтынын айтады. Алайда, оның түрі бойынша, ол оның өмірін құтқарып, өйткені, ол, дегенмен, оны жасауға міндетті. Кемеден қоштасқаннан кейін Тристран мен Ивайн Уоллге жолға шықты. Олар Семлемен кездеседі, ол сиқырлы патшайымның қарғысына байланысты Ивайнды көре алмайды. Семеле Тристранды Қабырғаға дейін жеткізуге келіседі, ал Тристран Семеледен ол жерге зардап шекпей жететіні туралы уәде алады. Алайда бұл Семелеге жол бойы оны шұңқырға айналдыру үшін қарды пайдалануына кедергі келтірмейді. Ивайн да Семеледің керуенінде жүр, бірақ оны сиқыршы білмейді. Септимус осы арада сиқырлы патшайымға шабуыл жасайды, ақырында оны өлтіреді. Базарда Тристран Ивайнды тастап, Викториямен кездесу үшін қабырғаға қайта оралады. Осы арада Ивайн өзінің Тристранға ғашық болғанын түсінеді, бірақ егер ол қабырғадан өтіп, Фериден кетсе, ол тасқа айналады. Үрейленген Виктория Тристорға өзінің Роберт Мондейге тұрмысқа шыққандығын айтады. Ол ешқашан оның ізденіспен жүретіндігіне сенбеді, бірақ ол өз уәдесін орындап, оған үйленуге дайын. Тристран Викторияны өзіне үйленуге мәжбүр еткісі келмей, оған үйленудің уәде емес екенін, керісінше, оған қалаған нәрсені беру керектігін еске салады. Ол оның өзінің сүйіктісіне үйленетінін, дүйсенбіге дейін. Кейін Тристран Ивайнға базарға қайта оралады. Ол Викторияның басқа біреуге үйленетінін және Тристранның оның махаббатын қайталайтынын білгенде қуанады. Осы арада Уна азат етіледі, өйткені оның құлдығы оның баласы (Ивайн) жоғалғанда аяқталады, егер ол екі дүйсенбі бірге келген аптада болса (Виктория мен Мондейдің некесі). Уна Тристран мен Ивайнды іздеп табады және өзінің Тристранның анасы және қайтыс болған Стормхолд мырзасының жалғыз қызы екенін ашады. Осылайша, Тристран Стормхолдтың соңғы еркегі, ал Ивайн оған топаз шаштарын ұсынады, оны ол өзімен бірге алып жүрген. Ивайнға сиқырлы патшайым келеді, оның жастығы таусылып, енді бұрынғыдан да егде жасқа толы. Ивайн оған өзінің жүрегін енді алуға болмайтынын, өйткені ол оны Тристранға бергенін түсіндіреді. Уна Стормхолдқа оның орнына билеу үшін оралады, ал Тристран мен Ивайн Ферияны аралап саяхаттайды. Көп жылдар өткен соң Тристран мен Ивайн Стормхолдқа оралады, ал Тристран мырзалыққа ие болады. Ол қартайып, қайтыс болғаннан кейін Ивайн Стормхолдтың мәңгілік билеушісі ретінде билеуді жалғастырады.

Жариялану тарихы

Stardust бастапқыда Гайман мен Весс Американың DC Comics компаниясы шығарған «суреттері бар әңгіме кітабы» ретінде жоспарланған. Аудиокітапқа енгізілетін сұхбатта Нил Гайман бір күні көлік жүргенде жол жиегіндегі қабырғаны көріп, оның артында Фаери әлемі бар деген ойға келгенін айтты. Бұл Гейманның ақыл-ойына Англияға көшіп келген американдық жазушы туралы идеяны ұялатты, ол осы қабырғаның құпиясын білуге тиіс еді; сол кезде кітапқа «Қабырға» деп ат қою жоспарланған. Біраз уақыттан кейін Гайман әдеби сыйлыққа ие болды, оның салтанатты кешінде құлаған жұлдызды көріп, дереу «Жұлдыз шаңы» идеясын ойлап тапты. Гайман Вессті кештен алып шығып, сюжетті баяндады, ал Весс иллюстрацияларды жасауға келісті. Алғашқыда 1997 жылы Stardust престиждік форматтағы төрт бөлімді комикстік мини-серия ретінде жарық көрді. Stardust айына бір рет жоғары сапалы қағазға, жоғары сапалы түсті және жарнамасыз, жылтыр кітапша түрінде шығарылды. Гайман мен Весс осы әңгімені бастапқыда толыққанды, бір кітап ретінде шығаруды көздеген, бұл Весс жасаған суреттерді жақсырақ көрсетіп, барлық жастағы оқырмандарға арналған «әңгіме кітабына» айналуы тиіс еді. 1998 жылы осы форматта басылым шықты. Кітаптың қатты мұқабалы және жұмсақ мұқабалы нұсқалары болды. Кітаптың толық атауы – Нил Гейман мен Чарльз Весс «Жұлдыз шаңы» (Фаери әлеміндегі роман). Қатты мұқабалы басылымның мұқабасы жасанды былғарымен қапталған, авторлардың есімдері, кітаптың атауы және бірнеше жұлдыз фольгамен әшекейленген. Сондай-ақ, кітапта комикстік серияның мұқабаларының көшірмелері мен Весс салған көптеген эскиздер бар. Жұмсақ мұқабалы басылымның мұқабасының дизайны және Весс салған суреттері мүлдем өзгеше, кейіннен басқа дизайнмен қайта басылды. Гейман мәтіннің авторлық құқығын сақтап, 1999 жылы «Жұлдыз шаңы» романын иллюстрациясыз қатты мұқабамен шығаруға шешім қабылдады, бұл шешімге баспагер Avon ықпал етті. Кейіннен Hodder Headline баспасынан Ұлыбританиядағы қатты мұқабалы басылым жарық көрді. Бұл кітап «романтика» жанрының оқырмандары арасында да танымал болғанымен, көбінесе фантастика жанрының бөлігі саналады. Сондықтан, кітаптың жұмсақ мұқабалы басылымына бастапқыда үш түрлі мұқаба жасалды, олар бір-бірімен қатар қойылғанда бірдей фонды бейнеледі, ал негізгі суретте әйелді құшақтаған сұлу ер адам бейнеленген, бірақ бұл мұқаба тұжырымы қолданылмады. 1999 жылы Чарльз Весс «Green Man Press» баспасы Чарльз Весстің көлік апатында жарақат алған әйелі Каренге көмек көрсету мақсатында портфолио шығарды, оның тақырыбы «Жұлдыз шаңының құлауы» болды, онда екі кітапша және бірқатар сурет тақталары болды. Гайман жазған алғашқы кітапшада «Қабырға: Пролог» атты қысқа әңгіме, «Септимустың триолеті» атты өлең, «Кішкентай түкті адамның әні» және «Ескі сиқыршының арманы: Пантуум» атты өлеңі бар. Екінші кітапшада Сюзанна Кларктың «Веллингтон герцогы атын жоғалтады» атты қысқа әңгімесі жазылған. Сурет тақталарын Уильям Стоут, Майк Мигнола, Терри Виндлинг, Брайан Талбот, Джилл Томпсон, Пол Чадвик, П. Крейг Рассел, Марк Крилли, Элизабет Джонс, Майкл Зулли, Робин Муллинс, Лиза Снеллингс, Терри Мур, Тони Дитерлизи, Линда Медли, Лоренцо Маттоти, Зандер Каннон, Дейв МакКин, Джефф Смит, Трина Роббинс және Стив Лейалоха, Гэри Джанни, Жанин Джонстон, Стэн Сака, Майкл Калута, Моэбиус, Ребекка Гей, Геоф Дарроу, Брайан Фроуд және Чарльз Весс салған. Бірнеше тақтаны Эрик Олив бояды. Тодд Клейн Чарльз Весспен бірлесіп бірегей логотипті жасады. «Green Man Press» баспасынан тікелей тапсырыс бергендер Серхио Арагонестің қосымша сурет табағын алды. 2007 жылдың шілдесінде DC Vertigo баспасынан жаңа қатты мұқабалы басылым жарық көрді, онда шамамен елу беттік жаңа материал, жаңа суреттер мен кітаптың жасалуы туралы ақпарат бар. Гейман «Жұлдыз шаңынан» кейін жазылуы мүмкін кітаптар туралы идеяларға ие болды, олардың бірі «Аспан ұшқышы» деп аталады, ол 5 жылдан кейін, ал екіншісі «Қабырға» деп аталады, ол 150 жылдан кейін орын алады. Музыкалық комедия авторы Тим Минчин 2017 жылдың қазан айында The Guardian газеті үшін Facebook Live сұхбаты кезінде «Матильда мюзиклі» тақырыбын талқылағанда, әңгімені сахналық мюзиклге бейімдеу идеясына қызығушылық білдірді.

Марапаттар

DC Comics-тің түпнұсқа сериясы 1998 және 1999 жылдарда Comics Buyer's Guide Fan Awards жүлдесінің «Сүйікті шектеулі серия» номинациясына ұсынылды. Серияның жинағы да 1999 жылы Comics Buyer's Guide Fan Award жүлдесінің «Сүйікті қайта басылған графикалық альбом» номинациясына ұсынылды. Роман сол жылы Locus Award жүлдесіне ұсынылды. 2000 жылы ол Америка кітапханалар қауымдастығынан Алекс жүлдесін алды.

Бейімделулер

BBC Radio 4 2016 жылдың 17 желтоқсанында алғаш рет екі бөлімді радиоқойылымды ұсынды, оны Дирк Маггс сахналап, режиссерлік етті, ал Элеонора Брон баяндама оқыды, Мэтью Берд Тристан, ал Софи Рандл Ивайн рөлінде ойнады.