Кіріспе
Ирланд ұлтшыл саясаткер және адвокат Исаак Батт (6 қыркүйек 1813 – 5 мамыр 1879) – ирланд адвокаты, редакторы, саясаткер, Ұлыбританияның Төменгі палатасының депутаты, экономист және бірнеше ирланд ұлтшыл партиялары мен ұйымдарының негізін қалаушы және алғашқы басшысы. Ол 1836 жылы Ирландия Метрополитен консервативтік қоғамының, 1870 жылы Өзін-өзі басқару қауымдастығының және 1873 жылы Өзін-өзі басқару лигасының жетекшісі болды. Колин У. Ридтің пікірінше, «Өзін-өзі басқару» – Батттың Ирландияны Ұлыбританиямен байланыстыру үшін ұсынған механизмі болды. Бұл 1800 жылғы Одақ туралы заңның түсініксіздіктерін жояды. Ол федеративтік Ұлыбританияны бейнеледі, бұл кеңірек британдық контексте Ирландияның ерекшелігін әлсірететін еді. Батт конструктивті ұлттық біріккендіктің өкілі болды. Экономист ретінде ол қорғаудың әлеуетті ресурстарды жұмылдыру және бөлу саласына маңызды үлес қосты, сондай-ақ Ирландия экономикасындағы жұмыс орындарының жетіспеуі, төмен өнімділік және жерді тиімсіз бөлу сияқты кемшіліктерді талдады. Ол орнықты Рикардо теорияларынан бас тартып, әлеуметтік мемлекет концепцияларының кейбірін қолдады. Редактор ретінде ол «Dublin University Magazine» журналын саясат және әдебиет саласындағы жетекші ирланд журналына айналдырды.
Isaac Butt (6 September 1813 – 5 May 1879) was an Irish barrister, editor, politician, Member of Parliament in the House of Commons of the United Kingdom, economist and the founder and first leader of a number of Irish nationalist parties and organisations. He was a leader in the Irish Metropolitan Conservative Society in 1836, the Home Government Association in 1870, and the Home Rule League in 1873. Colin W. Reid argues that Home Rule was the mechanism Butt proposed to bind Ireland to Great Britain. It would end the ambiguities of the Act of Union of 1800. He portrayed a federalised United Kingdom, which would have weakened Irish exceptionalism within a broader British context. Butt was representative of a constructive national unionism. As an economist, he made significant contributions regarding the potential resource mobilisation and distribution aspects of protection, and analysed deficiencies in the Irish economy such as sparse employment, low productivity, and misallocation of land. He dissented from the established Ricardian theories and favoured some welfare state concepts. As editor he made the Dublin University Magazine a leading Irish journal of politics and literature.
Ерте өмір
Батт 1813 жылы Ирландияның солтүстік провинциясы Ольстердегі Донегал графтығында, Финн аңғарының жанындағы Гленфин ауданында дүниеге келді. Гленфин, Шығыс Донегалдағы Баллибофей қаласынан батысқа қарай орналасқан. Ол Ольстердің протестанттық отбасында туды, Ирландия шіркеуінің пасторының ұлы болды және Рэмсейлер арқылы Тирконнеллдің О'Доннелл әулетінен тараған. Батт орта білімін Шығыс Донегалдың Лагган ауданындағы Рафоедегі Корольдік мектепте және Корк графтығындағы Мидлтон колледжінде алды, содан кейін он бес жасында Дублин Тринити колледжіне (ТКД) түсті, онда оқушы болып сайланды және (сыртқы) Колледж тарихи қоғамының президенті болды. 1836 жылы Тринитиде саяси экономика профессоры болып тағайындалды және 1841 жылға дейін осы қызметте болды.
Заң мансабы
1838 жылы адвокаттық практикаға қабылданғаннан кейін Батт өзін дарынды адвокат ретінде тез таныстырды. Ол ирланд ұлттық көшбасшысы Дэниел О’Коннеллдің Одақ заңының күшін жою науқанына қарсылығымен белгілі болды. Сонымен қатар, ол Дублин қаласындағы Тринити колледжінде саяси экономика пәнінен лекция оқыды. Ұлы ашаршылық кезіндегі тәжірибесі оны ирланд одақтасы және оранжист болудан Ұлыбритания мен Ирландия Біріккен Корольдігі үшін федералдық саяси жүйеге қолдау білдіруге жетеледі, бұл Ирландияға кеңірек өзін-өзі басқару құқығын беруді көздеді. Осының нәтижесінде ол ирланд ұлтшыл саясатына қатысып, «Үй билігі лигасының» құрылуына мүкіндік берді. Батт сотта Фениан қоғамының мүшелерін қорғау арқылы конституциялық және революциялық ұлтшылдық арасында байланыс орнатуға зор үлес қосты.
Саяси мансап
Ол өзінің саяси мансабын Дублин корпорациясында тори саясаткері ретінде бастады. 1852-1865 жылдары Юғалдан, ал 1871-1879 жылдары Лимериктен Парламент мүшесі болды (1852 жылғы жалпы сайлауда ол Харвичтің ағылшын сайлау округінен де сайланды, бірақ Юғалдан өкілдік етуді жөн көрді). 1867 жылы сәтсіз аяқталған Фениан көтерілісі Батттың федералды жүйе – тиімсіз басқару мен нәтижесіз көтерілістердің аяқталмайтын циклін үзудің жалғыз жолы деген сенімін күшейтті. Фениан көтерілісінің көшбасшыларын қорғағаннан кейін Батт 1869 жылдың маусымынан бастап П.Ф. Джонсонның белсенді қолдауымен құрылған, тұтқындалған фениандарды босату мақсатындағы Амнистия қауымдастығының президенті болды. 1870 жылы Батт Ирландияның өзін-өзі басқару қауымдастығын құрды. Бұл ешқандай жаңарушылық ұйым емес еді. Оның мақсаты – Ирландия Парламентіне қолдау көрсету үшін қоғамдық пікірді жұмылдыру, ол «ішкі істерімізді толық бақылауда ұстауымыз керек» деді. Ол өзін-өзі басқару Ирландия мен оның шығыс көршісі арасындағы достықты нығайтады деп сенді. 1873 жылдың қараша айында Батт қауымдастықты жаңа органмен – Home Rule Leagueпен алмастырды, ол оны саяси партия емес, қысым тобы ретінде қарастырды. Келесі жылы өткен жалпы сайлауда оның 60 мүшесі сайланды, олар 1874 жылы Ирландия парламенттік партиясын құрды. Дегенмен, сайланғандардың көпшілігі либералдық көзқарастарға жақын, мүліктің иелері болды. Осы уақытта Чарльз Стюарт Парнелл Лигаға қосылды, ол көптеген қазіргі өзін-өзі басқарушылардан гөрі радикалды идеяларға ие болды және 1875 жылы Мит округінде өткен қосымша сайлауда Парламентке сайланды. Батт Вестминстерде көптеген ирландтықтар үшін маңызды мәселелер бойынша айтарлықтай жеңілдіктерге қол жеткізе алмады: 1867 жылғы фениандарға кешірім беру, шаруаларға жерді ұзақ мерзімге жалға беру құқығы және өзін-өзі басқару. Олар өзін-өзі басқарушыларды сайлауға тырысқанмен, көптеген фениандар мен шаруалар Батттың заң жобаларын қабылдатуға тырысқан әдепті тәсіліне наразы болды, бірақ оның 1867 жылы фениан тұтқындарына қорғанысы оның беделін сақтады, сондықтан олар оған ашық шабуыл жасамады. Бірақ көп ұзамай, Белфасттан шыққан өзін-өзі басқарушы Джозеф Гиллис Биггар (сонымен қатар IRB-нің жетекші мүшесі) заң жобаларын қабылдауға кедергі келтіру үшін «бұғаулаушылық» деп аталатын әдепсіз тактиканы кеңінен қолдана бастады.
Салымның төмендеуі
Парнелл парламентке кіргенде Джон О’Коннор Пауэр мен Джозеф Биггардан үлгі алып, оның кедергі жасау науқанына қолдау көрсеткен ирланд мүшелерімен бірікті. Сол кездегі парламент депутаттары кез келген мәселе бойынша қалағанша сөйлей алатын. Бұл парламентте хаос тудырды. Бірде олар 45 сағат бойы үзіліссіз сөйлеп, маңызды заңдардың қабылдануын тоқтатты. Бет қарттап, денсаулығы нашарлағандықтан, бұл тактиканы ұстай алмады және оны нәтижесіз деп санады. 1877 жылдың шілдесінде Бет кедергі жалғаса берсе, партиядан кететінін мәлімдеді, соның салдарынан Парнелл мен оның арасында шиеленіс туды. Парнелл фениандар мен үй билеушілер арасында беделін арттырып жатқан еді. 1878 жылдың желтоқсан айында Ауғанстандағы соғысты талқылау үшін парламент қайта шақырылды. Бет бұл талқылаудың Британ империясы үшін маңызды екенін ескеріп, кедергі жасау арқылы оны тоқтатуға қарсы болды және ирланд мүшелерін осы тактикадан бас тартуға шақырды. Оған жас националист Джон Диллон қатысты қарсылық танытты, ол 1879 жылдың ақпанындағы Үй билеушілер лигасының отырысында басқа үй билеушілердің күшті қолдауымен шабуылдарын жалғастырды. Өзін абыроймен қорғаса да, Бет және баршасы оның партиядағы рөлі аяқталғанын түсінді. Барри О’Брайен Парнеллдің өмірбаянында «Х»-пен сұхбаттасып, былай деді: «Бұл өте қиын болды. Мен Бетті жақсы көретінмін. Ол әлемдегі ең мейірімді адам еді, ал мен оған жасағым келмейтін нәрсе жасауға асығып жаттым». Бет бронхиттен зардап шегіп, келесі мамыр айында инсульт алды және бір аптадан кейін қайтыс болды. Оның орнына Уильям Шоу келді, ал 1880 жылы оның орнына Чарльз Стюарт Парнелл тағайындалды.
Жеке өмір
Бет қарызға батып, махаббат ойнаған. Айтуынша, кездесулерде оны балаларының әкесі болған әйелдер кейде сөккен. Сондай-ақ ол бірнеше үнділік ханзадалардан ақша алып, парламентте олардың мүдделерін қорғауға уәде бергені белгілі болғанда қаржылық дауға да қатысты. Ол 1879 жылдың 5 мамырында Дублиндегі Клонскеада қайтыс болды. Оның мәйіті Страбейн арқылы пойызбен Донегал графтығының шығысындағы Стренорларға жеткізілді, онда ол Ирландия шіркеуінің зиратының бір бұрышына, бала кезінде отырып армандаған ағаш астына жерленді. Хаостық өмір салты мен саяси шектеулеріне қарамастан, Батт терең жеке адалдық сезімін тудыра алды. Оның достарының кейбіреуі, мысалы Джон Батлер Йейтс (ақын В.Б. Йейтстің әкесі) және болашақ Лимерик католик епископы Эдвард Томас О'Двайер, Батттың құлауындағы Парнеллдің рөлі үшін оған ұзақ бойы жаулық танытты. 2010 жылдың мамыр айында Ирландия шіркеуінің (Англикан) Странорлар, Меенгласс және Кильтевог приходтары Батттың құрметіне жыл сайынғы еске алу рәсімі мен лекция ұйымдастырды, құқық, саясат және журналистика салаларының өкілдерін оның өмірінің әртүрлі жақтарын талқылауға шақырды. Лекция оқығандардың арасында доктор Джо Малхолланд, сенатор Дэвид Норрис, доктор Крис МакГимпси және профессор Брайан Уокер болды. Оның қабірі қалпына келтіріліп, ескерткішке гүл шоғыры қойылды.
Әдебиетте
Мей Лаффан Хартлидің "Хоган МП" романында Батт "Мистер Ребутер" деп жаулап көрсетілген. Романның басты кейіпкері Джон О'Руни Хоган, Джон О'Коннор Пауэрмен кейбір қасиеттері мен өмірінен ортақ нәрселері бар. Бэт Гарри Харрисонның тарихқа қатысты балама әңгімелерінен құралған "Жұлдыздар мен жолақтар" трилогиясында шамалы ғана көрінеді.
Негізгі дереккөздер
Батт, Айзек. Ирландия федерализмі: оның мәні, мақсаттары және үміттері (1870) бастапқы дереккөз; онлайн. Батт, Айзек. Ирландия халқы және Ирландия жері: Лорд Лиффордқа жолданған хат, Лорд Дафферин және Лорд Росс жарияланымдарына түсініктемелермен (J. Falconer, 1867) онлайн. Батт, Айзек. Ирландиядағы жер иелену: Кельт ұлты үшін шақыру (Дж. Фальконер, 1866) онлайн. Батт, Айзек. Ішкі өнеркәсіпті қорғау: оның артықшылықтарының кейбір мысалдары қарастырылды: Дублин университеті алдында өткен екі лекцияның мазмұны, Майклмас семестрінде, 1840: оған тақырыпқа байланысты кейбір мәселелер бойынша диссертациялар қосылған (Ходжес пен Смит, 1846) онлайн. Ирландияның өзін-өзі басқаруы: Ирландия федерализмі! Оның мәні, мақсаттары және үміттері (Ирландияның үй басқару лигасы, 1874) онлайн.
Butt, Isaac. The Irish people and the Irish land: a letter to Lord Lifford, with comments on the publications of Lord Dufferin and Lord Rosse (J. Falconer, 1867) online. Butt, Isaac. Land Tenure in Ireland: A Plea for the Celtic race (J. Falconer, 1866) online. Butt, Isaac. Protection to Home Industry: Some Cases of Its Advantages Considered: the Substance of Two Lectures Delivered Before the University of Dublin, in Michaelmas Term, 1840: to which is Added an Appendix, Containing Dissertations on Some Points Connected with the Subject (Hodges and Smith, 1846) online
Butt, Isaac. Home Government for Ireland: Irish Federalism! Its Meaning, Its Objects, and Its Hopes (Irish home rule league, 1874) online.