Кіріспе

13.8 миллиард жыл бұрын болған Үлкен жарылыстан бері ғаламның оқиғаларының уақыт жобасы, хронология ретінде. Көбірек ақпаратты көрнекі түрде ұсынатын уақыт жобасы.

Ерте ғаламның уақыт жобасы Үлкен жарылыстан (13.799 ± 0.021 миллиард жыл бұрын) қазіргі күнге дейін Ғаламның қалыптасуы мен одан кейінгі дамуын көрсетеді. Эпоха – табиғаттың немесе жағдайдың жаңа дәуір немесе заманның басталуын белгілейтіндей өзгерген сәт. Осы тізімдегі уақыттар Үлкен жарылыс сәтінен бастап есептеледі.

Планк дәуірі

c. 0 секунд (13.799 ± 0.021 Gya): Планк эпохасы басталады: ең ерте мағыналы уақыт. Үлкен жарылыс орын алады, онда қалыпты кеңістік және уақыт бастапқы күйден (мүмкін виртуалды бөлшек немесе жалған вакуум) дамиды, бұл күй гравитацияның кванттық теориясы немесе "Барлық нәрсенің теориясы" арқылы сипатталады. Бүкіл көрінетін ғаламның барлық материясы мен энергиясы ядролық бөлшектің миллиардтан бір бөлігінің мөлшеріндегі ыстық, тығыз нүктеде (гравитациялық сингулярлықта) шоғырланған. Бұл күй бөлшектер шөлі деп сипатталған. Ғаламның тарихының ең алғашқы сәттері туралы әңгімелерде болжамдар басым, өйткені кеңістік-уақыттың осы кезеңін тексерудің тиімді құралы қазірге дейін табылған жоқ. WIMPS (әлсіз өзара әрекеттесетін массивті бөлшектер) немесе қара материя және қара энергия пайда болуы мүмкін және сингулярлықтың кеңеюіне түрткіс берген болуы мүмкін. Жас ғалам кеңейе бастағанда салқындайды. Ол көбінесе тегіс, бірақ кванттық ауытқулар тығыздықтағы шағын өзгерістерге бастайды.

Ұлы біртұтастықтың дәуірі

10−43 секунд: Ұлы бірігу дәуірі басталады: Әлем әлі де өте кішкентай мөлшерде болғанда, 1032 Кельвинге дейін салқындайды. Гравитация жекеленеді және ғаламға әсер ете бастайды – қалған негізгі күштер электронуклеарлық күшке тұрақтанады, бұл Ұлы Біріккен күш немесе Ұлы Біріккен теория (GUT) деп те аталады, ол (гипотетикалық) X және Y бозондары арқылы жүзеге асырылады, бұл осы кезеңдегі ерте материяның бариондық және лептондық күйлер арасында ауытқуына мүмкіндік береді.

Электр әлсіз дәуірі

c. 10−36 секунд: Электрәлсіз кезең басталады: Ғалам 1028 Кельвинге дейін салқындайды. Осының нәтижесінде, күшті ядролық күш электрәлсіз күштен ерекшеленеді, бұл ғаламның кеңеюіне түрткіс берген болуы мүмкін. X және Y бозондарының ыдырауынан W және Z бозондары мен Хиггс бозондары сияқты көптеген экзотикалық элементарлық бөлшектер пайда болады. c. 10−33 секунд: Ғарыш инфляцияға ұшырайды, 10−33 - 10−32 секунд ішінде 1026 шамасындағы факторға дейін кеңейеді. Ғалам шамамен 1027 градустан 1022 градусқа дейін салқындайды. c. 10−32 секунд: Космикалық инфляция аяқталады. Қазіргі таныс элементарлық бөлшектер кварк-глюондық плазма деп аталатын ыстық иондалған газ түрінде қалыптасады; осы кезде салқын қара материяның гипотетикалық құрауыштар (аксиондар сияқты) да пайда болған болуы мүмкін.

Кварк эпохасы

c. 10−12 секунд: Электр әлсіз фазалық ауысу: қазіргі ғаламнан таныс төрт негізгі өзара әрекеттесулер енді жеке күштер ретінде әрекет етеді. Әлсіз ядролық күш электромагниттік күштен бөлінуіне байланысты қысқа қашықтықтағы күш болып табылады, соның арқасында материя бөлшектері масса ала бастайды және Хиггс өрісімен өзара әрекеттеседі. Температура әлі де кварктардың адрондарға бірігуі үшін тым жоғары, сондықтан кварк-глюон плазмасы сақталады (Кварк эпохасы). Ғалам 1015 Кельвинге дейін салқындайды. c. 10−11 секунд: Бариогенез процесі жүзеге асқан болуы мүмкін, нәтижесінде материя антиматериядан басымдық алып, бариондар мен антибариондардың арақатынасы қалыптасқан.

Адрондық эпоха

c. 10−6 секунд: Адрондық эпоха басталады: Ғалам шамамен 1010 Кельвинге дейін салқындаған кезде кварк-адрондық өту орын алады, онда кварктар бірігіп, күрделі бөлшектер – адронды құрайды. Бұл кварктардың шектелуі атом ядроларының құрылыс блоктары – протон мен нейтронның (нуклонның) пайда болуын қамтиды.

Лептондар дәуірі

c. 1 секунд: Лептондар дәуірі басталады: Ғалам 109 Кельвинге дейін салқындайды. Осы температурада адрондар мен антиадрондар бір-бірін жойып, лептондар мен антилептондарды қалдырады – антикварктардың мүмкін жоғалуы. Гравитация ғаламның кеңеюін анықтайды: нейтринолар материядан бөлініп шығып, ғарыштық нейтринолар фонын құрайды.

Фотондар эпохасы

c. 10 секунд: Фотондық эпоха басталады: Лептондар мен антилептондардың көпшілігі бір-бірін жояды. Электрондар мен позитрондар жойылғанда, позитрондардың жоғалуына байланысты, аздаған жұптаспаған электрондар қалады. c. 10 секунд: Ғаламда сәулелену фотондары басым болады – қарапайым материя бөлшектері жарық пен сәулеленумен байланысады, ал қараңғы материя бөлшектері қараңғы материя галолары түрінде сызықтық емес құрылымдарды құра бастайды. Зарядталған электрондар мен протондар жарық шығаруға кедергі келтіретіндіктен, ғалам өте ыстық, жарқыраған тұманға айналады. c. 3 минут: Алғашқы нуклеосинтез: протон мен нейтрондардан литий, ауыр сутек (деутерий) және гелий ядролары пайда бола бастағанда ядролық синтез басталады. c. 20 минут: Ядролық синтез тоқтатылады: қалыпты материя массасы бойынша 75% сутек ядроларынан және 25% гелий ядроларынан тұрады, яғни он екі сутек ядросына бір гелий ядросы сай келеді – бос электрондар жарықты шашырата бастайды.

Материя мен сәулеленудің баламалылығы

47 000 жыл (z=3600): Материя мен сәулелену тепе-теңдігі: осы дәуірдің басында ғаламның кеңеюі бұрынғыдан да жылдам қарқынмен баяулады. 70 000 жыл: Ғаламда материяның басымдығы: ең кішкентай құрылымдар қалыптаса алатын Джинс ұзындығының қысқаруымен бірге гравитациялық құлдырау басталады.

Галактикалық дәуір

1 миллиард жыл (12,8 Gya, z=6,56): Галактика HCM 6A, байқалған ең алыстағы қалыпты галактика, қалыптасады. SDSS J0100+2802 гипержарықты квазардың пайда болуы, онда 12 миллиард күн массасы бар қара тесік бар, ол ғаламның ерте кездерінде табылған ең ірі қара тесіктердің бірі. II популяциялы жұлдыз HE1327 2326, III популяциялы жұлдыздардың қалдықтарынан пайда болған деп болжанады. Хаббл терең өрісінің көрінетін шектері. Реионизация аяқталды, галактикааралық кеңістікте Гунн-Петерсон суаттары түрінде бейтарап сутектен сіңіру сызықтары жоқ. Бос электрондардың фотонды шашырауы ғалам кеңейе түскен сайын азаяды, газ галактикаларға түседі, ал галактикааралық кеңістік қазір өте мөлдір, бірақ бейтарап сутегінің қалған бұлттары Лайман альфа ормандарын тудырады. Галактиканың эволюциясы қазіргі заманғы галактикалар қалыптасып, дамып келе жатқанда жалғасуда, бірақ спиральді және эллиптік галактикалар бүгінгіден сирек кездеседі. Ғаламның көлемі әлі де кішкентай болғандықтан, галактикалардың өзара әрекеттесуі галактикалардың бірігу процесінен пайда болған үлкен және үлкен галактикалармен бірге кең таралған орынға айналады. Галактикалар шоғырлануды бастаған болуы мүмкін, осы уақытқа дейін Ғаламдағы ең үлкен құрылымдарды жаратады – алғашқы галактикалар шоғыры мен галактикалар супершоғыры пайда болады. 1.1 миллиард жыл (12.7 Gya): CFHQS 1641+3755 квазардың жасы. Мессье 4 шарлы шоғыры, оның жеке жұлдыздары алғаш рет анықталды, Құс жолы галактикасының галосында қалыптасады. Шоғырлардың көптеген жұлдыздарының арасында PSR B1620 26 b пайда болады. Бұл "Жаратылыс планетасы" немесе "Метүсалех" деп аталатын газды алып. Ғаламдағы ең көне экзопланета, ол пульсар мен ақ жұлдызды айналып жүр. 1.13 миллиард жыл (12.67 Gya): Мессье 12, шарлы шоғыр, қалыптасады. 1.3 миллиард жыл (12.5 Gya): WISE J224607.57 052635.0, жарық инфрақызыл галактика, қалыптасады. PSR J1719 1438 b, "Алмаз планетасы" деп аталады, ол пульсардың айналасында қалыптасады. 1.31 миллиард жыл (12.49 Gya): Мессье 53 шарлы шоғыры, Галактикалық орталықтан 60 000 жарық жылы қашықтықта, Құс жолында қалыптасады. 1.39 миллиард жыл (12.41 Gya): S5 0014+81, гипержарықты квазар, қалыптасады. 1.4 миллиард жыл (12.4 Gya): Кайрел жұлдызының жасы, BPS C531082 0001, нейтронды ұстап алатын жұлдыз, Құс жолындағы ең көне II популяция жұлдыздарының бірі. Квазар RD1, қызыл ауытқу 5 шамадан асатын бірінші нысан қалыптасады. 1.44 миллиард жыл (12.36 Gya): Мессье 80 шарлы шоғыры, Құс жолында қалыптасады – көптеген "көк артта қалғандар" үшін белгілі. 1.5 миллиард жыл (12.3 Gya): Мессье 55 шарлы шоғыры, қалыптасады. 1.8 миллиард жыл (12 Gya): 23 минутқа созылған ең энергетикалық гамма сәулелері жарылысы, GRB 080916C, тіркелді. "Бейби бум" галактикасы қалыптасады. Терзан 5 галактикасы, Құс жолымен соқтығысу бағытында орналасқан кішкентай кәріз галактика ретінде қалыптасады. Құс жолының тұтынылған Метузалех жұлдызы бар жұлдыз галактикасы, Ғаламдағы ең көне белгілі жұлдыз, Құс жолының көптеген II популяциялы жұлдыздарының бірі болады. 2.0 миллиард жыл (11.8 Gya): SN 1000+0216, ең көне байқалған супернова пайда болады – мүмкін пульсар пайда болды. Мессье 15 шарлы шоғыры, аралық қара тесігі бар екені белгілі және планеталық тұмандықты қамтитын жалғыз шарлы шоғыры, Пис 1, қалыптасады. 2.02 миллиард жыл (11.78 Gya): Мессье 62 қалыптасады – 89 өзгермелі жұлдыздың көп санын қамтиды, олардың көпшілігі RR Lyrae жұлдыздары. 2.2 миллиард жыл (11.6 Gya): NGC 6752 шарлы шоғыры, үшінші ең жарық, Құс жолында қалыптасады. 2.4 миллиард жыл (11.4 Gya): Квазар PKS 2000 330 қалыптасады. 2.41 миллиард жыл (11.39 Gya): Мессье 10 шарлы шоғыры қалыптасады. Мессье 3 қалыптасады: "металлға бай" деп саналатын Остерхоффтың I типті шоғыршасының прототипі. Яғни, шарлы шоғыр үшін Мессье 3 шағында салмақты элементтердің саны салыстырмалы түрде жоғары. 2.5 миллиард жыл (11.3 Gya): Құс жолындағы ең үлкен шарлы шоғыр Омега Центавр қалыптасады. 2.6 миллиард жыл (11.2 Gya): HD 130322 планеталық жүйесі, бірінші байқалған экзопланеталық жүйе ретінде белгілі, қалыптасады. 3.0 миллиард жыл (10.8 млрд Gya): Gliese 581 планеталық жүйесінің қалыптасуы: Gliese 581c, бірінші байқалған мұхит планетасы және Gliese 581d, супер Жер планетасы, мүмкін, алғашқы байқалған қоныстануға жарамды планеталар қалыптасады. Gliese 581d тіршілік құратын әлеуетті, өйткені ол өз жұлдызының қоныстандыру аймағында айналатын, жер бетіндегі массасы бар бірінші экзопланета. 3.3 миллиард жыл (10.5 Gya): BX442, ең көне ірі дизайнды спиральді галактика, қалыптасады. 3.5 миллиард жыл (10.3 Gya): SN UDS10Wil суперновасы тіркелді. 3.8 миллиард жыл (10 Gya): NGC 2808 шарлы шоғыры қалыптасады: алғашқы 200 миллион жыл ішінде жұлдыздардың 3 ұрпағы пайда болады. 4.0 миллиард жыл (9.8 Gya): 3C 9 квазар қалыптасады. Андромеда галактикасы галактикалық бірігуден қалыптасады – Құс жолымен соқтығысу бағытында басталады. Барнард жұлдызы, қызыл ергежейлі жұлдыз, қалыптасқан болуы мүмкін. Beethoven Burst GRB 991216 тіркелді. Gliese 677 Cc, өз жұлдызының қоныстандыру аймағындағы планета, Gliese 667, қалыптасады. 4.5 миллиард жыл (9.3 Gya): Андромедадағы қарқынды жұлдыз құралуы оны жарық инфрақызыл галактикаға айналдырады. 5.0 миллиард жыл (8.8 Gya): Ең ертегі I популяциясы, немесе Күнге ұқсас жұлдыздар: ауыр элементтердің қанығуы соншалықты жоғары, планеталық тұмандықтар пайда болады, онда тасты заттар қатаяды – бұл балабақшалар тасты жер планеталарының, айлардың, астероидтердің және мұздақ кометалардың пайда болуына әкеледі. 5.1 миллиард жыл (8.7 Gya): Галактика соқтығысуы: Құс жолының спиральді қолдары қалыптасады, бұл жұлдыздардың үлкен кезеңін тудырады. 5.3 миллиард жыл (8.5 Gya): 55 Cancri B, "ыстық Юпитер", жұлдыз жүйесінің бөлігі ретінде айналатын бірінші планета қалыптасады. Kepler 11 планеталық жүйесі, ең жалпақ және ықшам жүйе, қалыптасады – Kepler 11 c сутек-гелий атмосферасы бар алып мұхит планетасы деп есептеледі. 5.8 миллиард жыл (8 Gya): 51 Pegasi b, сонымен қатар Беллерофон деп те аталады, қалыптасады – негізгі тізбек жұлдызының айналасында ашылған бірінші планета. 5.9 миллиард жыл (7.9 Gya): HD 176051 планеталық жүйесі, бірінші байқалған астроиметриялық жүйе ретінде белгілі, қалыптасады. 6.0 миллиард жыл (7.8 Gya): NGC 4565 сияқты көптеген галактикалар салыстырмалы түрде тұрақты болады – спиральдардың соқтығысуынан эллиптикалық галактикалар пайда болады, олардың кейбіреулері, мысалы IC 1101, өте массивті. 6.0 миллиард жыл (7.8 Gya): Ғалам үлкен және кеңірек құрылымдарға ұйымдасуын жалғастыруда. Ұлы қабырғалар, парақтар және галактикалар шоғыры мен супершоғырларынан тұратын жіптер және бос кеңістіктер кристалданады. Бұл кристалдану қалай жүзеге асады, әлі де болжам. Әрине, Геркулес-Корона Бореалис Ұлы қабырғасы сияқты суперқұрылымдардың қалыптасуы әлдеқайда ертерек, шамамен галактикалар алғаш пайда бола бастаған кезде болған болуы мүмкін. Қалай болса да, байқалатын Ғалам көбірек заманауи көрінеді. 6.2 миллиард жыл (7.7 Gya): 16 Cygni Bb, үш жұлдызды жүйедегі жеке жұлдыз орбитасында байқалған бірінші газды алып, қалыптасады – айналатын айлардың мекендеуге жарамды қасиеттері бар немесе кемінде суды қолдауға қабілетті екені ескеріледі. 6.3 миллиард жыл (7.5 Gya, z=0.94): GRB 080319B, жалаңаш көзбен көрілген ең алыстағы гамма сәулелері жарылысы тіркелді. Terzan 7, металға бай шарлы шоғыр, Сагыттар Кәріздік Эллиптикалық Галактикасында қалыптасады. 6.5 миллиард жыл (7.3 Gya): HD 10180 планеталық жүйесі қалыптасады (55 Cancri және Kepler 11 жүйелерінен үлкен). 6.9 миллиард жыл (6.9 Gya): Қызыл алып, Арктур, қалыптасады. 7.64 миллиард жыл (6.16 Gya): Mu Arae планеталық жүйесі қалыптасады: сары жұлдыздың айналасында төрт планета бар, Mu Arae c Жерден байқалған алғашқы жер планеталарының бірі. 7.8 миллиард жыл (6.0 Gya): Жердің дерлік егізі, Kepler 452b, өз жұлдызы Kepler 452 айналасында қалыптасады. 7.98 миллиард жыл (5.82 Gya): Мира немесе Омикрон Сети, екі жұлдызды жүйе қалыптасады. Күнге ең жақын жұлдыз жүйесі Альфа Центавр қалыптасады. GJ 1214 b, немесе Gliese 1214 b, Жерге ұқсас планета, қалыптасады. 8.2 миллиард жыл (5.6 Gya): Тау Кита, жақын сары жұлдыз қалыптасады: бес планета жұлдыздың планеталық тұмандығынан пайда болады, жұлдыздың қоныстандыру аймағының ыстық ішкі жиегінде орналасқан Tau Ceti e планетасы тіршілікке әлеуетті деп есептеледі...

Жылдамдату

8,8 миллиард жыл (5 Гя, z=0,5): Үдеу: қара энергия басым болған дәуір басталады, осыған дейін материя басым болған дәуірде ғарыштың кеңеюі баяулаған болатын. 8,8 миллиард жыл (5 Гя): Мессье 67 ашық жұлдыз шоғыры қалыптасады: шоғырдағы жұлдыздардың төңірегінде үш экзопланетаның бар екені расталды, оның ішінде Күннің өзіне ұқсас планета да бар. 9,0 миллиард жыл (4,8 Гя): Лаланде 21185, Үлкен Аю шоқжұлдызындағы қызыл жұлдыз, қалыптасады. 9,13 миллиард жыл (4,67 Гя): Проксима Центавр қалыптасып, Альфа Центавр үштік жүйесін толықтырады.

Күн жүйесінің пайда болу кезеңдері

9,2 миллиард жыл (4,6–4,57 Гя): Күн жүйесінің қалыптасуын ықтимал тудырған алғашқы супернова. 9,2318 миллиард жыл (4,5682 Гя): Күн қалыптасады – планеталық тұмандық планеталардың жинақталуын бастайды. 9,23283 миллиард жыл (4,56717–4,55717 Гя): Төрт Юпитерлік планета (Юпитер, Сатурн, Уран, Нептун) Күнді айналып айналады. 9,257 миллиард жыл (4,543–4,5 Гя): Күн жүйесінде сегіз планета, төрт жер планетасы (Меркурий, Венера, Жер, Марс) Күнді айналып айналады. Акреция нәтижесінде көптеген кіші планеталар протокүннің айналасында орбиталар жасайды, кейбіреулері өзара қайшылықты орбиталармен. Жерде Кэмбрийге дейінгі Супереон мен Хадей эоны басталады. Марста Нұхқа дейінгі дәуір басталады. Меркурийде Толстойға дейінгі кезең басталады – үлкен планетоид Меркурийді соққыға ұшыратып, оны бастапқы қабық пен мантияның сыртқы қабығынан айырып, планетаның өзегін ашып тастайды – Меркурийдің темір құрамы айтарлықтай жоғары. Галилейдің көптеген серіктері осы уақытта пайда болған болуы мүмкін, соның ішінде Еуропа мен Титан қазіргі уақытта тірі организмдердің қандай да бір түріне қолайлы болуы мүмкін. 9,266 миллиард жыл (4,533 Гя): Жер-Ай жүйесінің қалыптасуы гипотетикалық планета Тияның (планета) алып соққысынан кейін. Айдың гравитациялық күші Жердің айналу осінің өзгерісін тұрақтандыруға көмектеседі. Айда Нектарийге дейінгі кезең басталады. 9,271 миллиард жыл (4,529 Гя): Плутон өлшеміндегі планетамен ірі соқтығысу Марста Марс дихотомиясын орнатады – Марстың Солтүстік полярлық алабының қалыптасуы. 9,3 миллиард жыл (4,5 Гя): Күн негізгі тізбекті сары жұлдызға айналады: Оорт бұлты мен Койпер белдеуінің қалыптасуы, одан Галлей кометасы мен Хейл Бопп сияқты кометалар ағыны Күн жүйесінен өтіп, кейде планеталар мен Күнмен соқтығысады. 9,396 миллиард жыл (4,404 Гя): Жер бетінде сұйық су болған болуы мүмкін, бұл атмосферадағы метан мен көмірқышқыл газының жоғары деңгейінен туындаған жылынуға байланысты болуы мүмкін. 9,4 миллиард жыл (4,4 Гя): Жерге ең көп ұқсайтын планеталардың бірі Кеплер 438 b-нің қалыптасуы, оның ата жұлдызының айналасындағы протопланеталық тұманнан пайда болды. 9,5 миллиард жыл (4,3 Гя): Айдағы Оңтүстік полюс Айткен бассейні қалыптасады – Айдың оңтүстік жағында орналасқан таулардың үлкен тізбегі, кейде "Лейбниц таулары" деп аталады. 9,6 миллиард жыл (4,2 Гя): Марста вулканизмнің кең таралған аймағы болып табылатын Тарсис бұрылысы белсенді болады – Жердегі жанартаулық белсенділіктің қарқындылығына байланысты Тарсис магмалары 1,5 бар атмосфераны және 120 м тереңдіктегі жаһандық су қабатын шығарған болуы мүмкін, бұл климаттағы жылу эффектін күшейтеді және Марс суының қорына қосады. Айлық Марияның ең көне үлгілерінің жасы. 9,7 миллиард жыл (4,1 Гя): Юпитер мен Сатурнның орбиталарындағы резонанс Нептунды Койпер белдеуіне жылжытады, бұл астероидтар мен кометалардың арасында бұзылуларға әкеледі. Нәтижесінде, ауыр бомбалаудың соңғы кезеңі Күн жүйесінің ішкі бөлігін жарып тастайды. Гершель кратері Сатурнның бір серігі Мимас (серік) планетасында қалыптасады. Метеориттің соққысы Марста Hellas Planitia қалыптасады, бұл планетадағы ең үлкен біржақты құрылым. Ансерис Монс – Марстың оңтүстік таулы жерлеріндегі оқшауланған массив (тау), Геллас Планитияның солтүстік-шығыс шетінде орналасқан. 9,8 миллиард жыл (4 Гя): HD 209458 b, транзиті арқылы анықталған алғашқы планета қалыптасады. Мессье 85, линзикулярлы галактика, галактиканың өзара әрекеттесуінен бұзылады: қабықтардың күрделі сыртқы құрылымы мен толқындар. Андромеда мен Үшбұрыш галактикалары жақын кездеседі – Андромедада жұлдыздар түзілуінің жоғары деңгейі, ал Үшбұрыштың сыртқы дискісі бұрмаланады. 9,861 миллиард жыл (3,938 Гя): Айға соқтығысудың негізгі кезеңі: Mare Imbrium қалыптасады. 9,88 миллиард жыл (3,92 Гя): Нектарис алабы үлкен соқтығысу оқиғасынан қалыптасады: Нектаристан шығарылған заттар тығыз кратерлі Ай таулы жерлерінің жоғарғы бөлігін құрайды – Айда Нектариан дәуірі басталады. 9,9 миллиард жыл (3,9 Гя): Меркурийде Толстой (кратер) қалыптасады. Меркурийде Калорис бассейні қалыптасады, бұл "Ажабы жерлердің" пайда болуына әкеледі – сейсмикалық белсенділік Меркурийде жаһандық вулкандық белсенділікті тудырады. Рембрандт (кратер) Меркурийде қалыптасты. Калорис кезеңі Меркурийде басталады. Аргире Планития Марсқа астероид соққысынан қалыптасады: бассейннің айналасында концентрикалық және радиалды үлгілер құрайтын қалың массивтермен қоршалған – бірнеше тау тізбектері, соның ішінде Charitum және Nereidum Montes оның оянуында көтеріледі. 9,95 миллиард жыл (3,85 Гя): Айдағы соңғы Имбрий кезеңінің басталуы. Процелларумның ең ерте пайда болуы KREEP Mg материалдары. 9,96 миллиард жыл (3,84 Гя): Айдың бетіндегі астероид соққысынан Ориенталь бассейні қалыптасады – соқтығысу қабықта толқындар тудырады, нәтижесінде үш концентрлі дөңгелек ерекшеліктер пайда болады, бұлар Montes Rook және Montes Cordillera деп белгілі. 10 миллиард жыл (3,8 Гя): Айдағы соңғы ауыр бомбалау соққыларынан кейін, үлкен балқыған мореналық депрессиялар Ай бетін басып алады – Айлық вулканизмнің негізгі кезеңі басталады (3 Гр-ға дейін). Жерде Архей эоны басталады. 10,2 миллиард жыл (3,6 Гя): Марста Альба Монс қалыптасады, ауданы бойынша ең үлкен вулкан. 10,4 миллиард жыл (3,5 Гя): Жердегі өмірдің ең ерте иесіз іздері (строматолиттер). 10,6 миллиард жыл (3,2 Гя): Марста Амазония кезеңі басталады: Марс климаты қазіргі тығыздыққа дейін жұқарады: жоғарғы қабықта сақталған жер асты суы (мегареголит) қатып, сұйық су астындағы терең аймаққа жабылатын қалың криосфераны құрайды – мұздан тұратын көмірқышқыл газынан құралған құрғақ мұз пайда болады. Айдағы Эратосфен кезеңі басталады: Айдың негізгі геологиялық күші соқтығыс кратеріне айналады. 10,8 миллиард жыл (3 Гя): Меркурийде Бетховен бассейні қалыптасады – Айдың ұқсас өлшемдегі көптеген бассейндерінен айырмашылығы, Бетховен көп сақиналы емес және шығарылған заттар кратер шетін жабады және жақсы көрінбейді. 11,2 миллиард жыл (2,5 Гя): Протерозой басталады. 11,6 миллиард жыл (2,2 Гя): Марс геологиялық тарихындағы соңғы үлкен тектоникалық кезең: Valles Marineris, Күн жүйесіндегі ең үлкен каньондық кешен қалыптасады – термокарст белсенділігі немесе тіпті су эрозиясы туралы кейбір ұсыныстар болғанымен, Valles Marineris жарық тіреуі екені ұсынылады.