Кіріспе

Неміс ақыны және ботаник (1781–1838)

Адельберт фон Шамиссо (; 30 қаңтар 1781 – 21 тамыз 1838) – неміс ақыны, жазушы және ботаник. Ол француз тілінде Адельберт де Шамиссо (немесе Шамиссо) де Бонкур деп жиі аталатын, бұл Бонкурдағы отбасылық мүлікке сілтеме жасайды.

Өмір

Шамисо графы Луи-Маридің Анна-Мари Гаргаммен некелескен ұлы, Шамисо өмірін Луи-Шарль Аделаида де Шамисо ретінде Шампаньдағы Анте қалашығындағы Бонкур қасабасында бастады – оның әулетінің тарихи ортасы. Оның есімі әртүрлі нұсқаларда кездеседі, ең көп таралғаны Людольф Карл Адельберт фон Шамисо. 1790 жылы Франция революциясы оның ата-анасын жеті баласымен бірге Франциядан қуды, олар Лиеж, Гаага, Вюрцбург, Байройт және, мүмкін, Гамбург арқылы Берлинде қоныстанғанға дейін саяхаттады. Берлинде 1796 жылы жас Шамисо Пруссия патшайымының жеке хатшысы қызметіне орналасып, 1798 жылы әскери мансапқа дайындалу үшін Пруссияның жаяу әскер полкіне қатарға түсті. Бірақ Тильзит бейбіт шартының арқасында оның отбасы Францияға оралды, ал Шамисо Пруссияда қалып, әскери қызметін жалғастырды. Ол 1689 жылдан бері француз ақсүйектерінің балаларын оқыту үшін құрылған Берлиндегі француз гимназиясының (Französisches Gymnasium) түлегі болғанмен, ресми білімі көп болған жоқ. Берлиндегі пруссиялық әскери қызметте жүріп, ол үш жыл бойы табиғаттануды ынтамен зерттеді. 1803 жылы Варнхаген фон Энсемен бірлесіп, ол өзінің алғашқы өлеңдері жарияланған «Берлин мұражай альманахи» (Berliner Musenalmanach) басылымын құрды. Бұл жоба сәтсіз аяқталды және Наполеон соғыстары салдарынан 1806 жылы тоқтатылды. Дегенмен, ол сол кездегі көптеген көрнекті әдеби тұлғалардың назарына ілігіп, талантты ақын ретінде танылды. Шамисо граф Николай Румянцевтың қаржысымен жабдықталған және Отто фон Котцебуе (Август фон Котцебуе ұлы) басқарған ғылыми сапарға қатысты. Оның экспедиция күнделігі (Tagebuch, 1821) Тынық мұхиты мен Беринг теңізіне жасалған сапар туралы қызықты әңгімелейді. Бұл саяхат барысында Шамисо қазіргі Сан-Франциско шығанағы аймағында табылған бірнеше жаңа түрлерді сипаттады. Олардың ішінде Калифорния мак гүлі (Eschscholzia californica) оның досы Иоганн Фридрих фон Эшшольц, «Рюрик» кемесінің энтомологының есімімен аталды. Ал Эшшольц Шамиссоның құрметіне бірнеше өсімдіктер, соның ішінде Camissonia туысын атады. 1818 жылы отанына оралғаннан кейін ол Берлиндегі ботаникалық бақтың сақтаушысы болып тағайындалды және Ғылым академиясының мүшесі болып сайланды. 1819 жылы ол досы Хитцигтің асырап алған қызы Антони Пиастеге (1800–1837) үйленді. Ол Э.Т.А. Гофман айналасындағы әдеби үйірме – Серапион бауырларының белгілі мүшесі болды. 1827 жылы, Котцебуе оған тағылған айыптамаларды жоққа шығару мақсатында, ол «Ашылу сапары туралы көзқарастар мен ескертулер» және «Әлемді айналып өтудің сипаттамасы» атты еңбектерін жариялады. Екі жұмыста да зерттеудің жоғары дәлдігі мен еңбекқорлығы байқалады. Оның соңғы ғылыми еңбегі – гавай тіліне арналған трактат. Шамиссоның саяхаттары мен ғылыми зерттеулері оның поэзиялық дарынының толыққанды дамуын біраз уақытқа тежеді, және ол тек қырық сегіз жасқа келгенде ғана әдебиетке қайта оралды. 1829 жылы Густав Швабпен бірлесіп, ал 1832 жылдан бастап Франц фон Гаудимен бірлесіп, ол өзінің кейінгі өлеңдері негізінен жарияланған «Неміс мұражай альманахи» (Deutscher Musenalmanach) басылымын шығарды. Оның жинақтары Еуропаның көптеген мұражайларында сақтаулы.

Ботаникалық жұмыстар

Шамисо негізінен ботаник ретіндегі еңбектерімен еске алынады; оның Диедерих Франц Леонард фон Шлехтендалмен бірлесіп жасаған ең маңызды үлесі – 1830-1831 жылдары Мексиканың көптеген маңызды ағаштарын сипаттау болды. Сонымен қатар, оның «Bemerkungen und Ansichten» еңбегі, Котцебуе's «Entdeckungsreise» (Веймар, 1821) басылымында толық емес күйде және Chamisso's «Collected Works» (1836) жинағында толыққанды жарияланған, сондай-ақ 1829 жылы жарық көрген ботаникалық жұмысы «Übersicht der nutzbarsten und schädlichsten Gewächse in Norddeutschland» (Солтүстік Германияның ең пайдалы және ең зиянды өсімдіктерінің шолуы, ғылыми ботаника туралы ескертулермен) өз тақырыптарын мұқият қарастырғаны үшін жоғары бағаланады. Оның құрметіне Chamissoa Kunth (Amaranthaceae) және Camissonia Link (Onagraceae) туыстары, сондай-ақ көптеген түрлер аталды.

" Беллес летрес " (Көрікті хаттар)

Шамизсоның ең алғашқы жазбалары, оның ішінде "Комме де Комминге" трагедиясының "heilsam" сөзі "heilig" сөзінің орнына қолданылған өлең аудармасы, 20 жастағы шабыттың жаңа тілін меңгеруге тырысып жатқанын көрсетеді, ал оның алғашқы өлеңдерінің көпшілігі француз тілінде жазылған. 1801-1804 жылдары ол басқа жазушылармен тығыз байланыста болып, олардың журналын редакциялады. Шағир ретінде Шамисоның беделі жоғары. "Frauenliebe und Leben" (1830) – Роберт Шуман, Карл Лоуэ және Франц Пол Лахнердің музыкасына қойылған лирикалық өлеңдер циклі ерекше танымал. Паулин Волкстейн сияқты композиторлар да Шамисоның мәтіндерін өз шығармаларында пайдаланған. "Шлосс Бонкур" және "Салас-и-Гомес" де назар аударуға лайық. Ол көбінесе мұңды немесе жағымсыз тақырыптарды қамтиды; тіпті оның жеңіл және көңілді туындыларында да қайғы немесе сатиралық үн бар. Ол үй ішіндегі сезімдерді лирикалық түрде жеткізуде шеберлік танытады және махаббат немесе кек алу туралы әңгімені шынайы сезіммен қалай баяндауды біледі. "Die Löwenbraut" оның ерекше және күшті қарапайымдылығының үлгісі ретінде қарастырылуы мүмкін; ал "Vergeltung" – аяусыз дәлдікпен берілгендігімен ерекшеленеді. Шамисоның шығармаларының алғашқы жинағы Хитцигтің редакторылық жұмысымен 1836 жылы алты томдық болып жарық көрді. Шамиссо Чили жыланының бір түрінің ғылыми атында – Philodryas chamissonis – мәңгіленген.

Әдеби шығармашылық

Ол өзінің көлеңкесін сатқан адам туралы әйгілі «Питер Шлемиль» әңгімесінің авторы және «Трагикалық оқиға» атты қысқа өлеңнің авторы, ол жалпы ақыл-эсті білмейтін, өзінің қарақұйрығының бағытын өзгертуге тырысатын дана монах туралы баяндайды.