Кіріспе

18 ғасырдағы американдық соғыс басшысы Понтиак немесе Обваанди'еаг (шамамен 1714/20 – 20 сәуір, 1769) – Одава тайпасының соғыс басшысы, 1763 жылдан 1766 жылға дейін Ұлы көлдер аймағында британдықтарға қарсы қарулы күреске басшылық еткен. Бұл күрес британдық саясатқа наразылықтан туындады. Ол француз және үнді соғысының (Жеті жылдық соғыстың американдық майданы) нәтижесінде британдықтардың жеңісінен кейін болды. Понтиактың осы соғыстағы рөлі талқыланып келген. 19 ғасырғы тарихи деректерде ол бүлікке жетекшілік еткен бас көшбасшы ретінде бейнеленген, бірақ кейбір зерттеушілер оның рөлі асыра сипатталғанын айтады. Қазіргі тарихшылар оны өзі тікелей басқармаған, бірақ үлкен қозғалысқа ықпал еткен маңызды жергілікті көшбасшы деп санайды. Соғыс 1763 жылдың мамырында Понтиак пен 300 ізбасарының Форт-Детройтты күтпеген шабуылмен басып алуға тырысуымен басталды. Жоспары сәтсіз аяқталғаннан кейін Понтиак фортты қоршауға алды, кейіннен жартылай ондай тайпадан келген 900-ден астам жауынгер оған қосылды. Осы уақытта хабаршылар Понтиактың әрекеттері туралы хабар таратты, соның салдарынан соғыс Детройттан асып, кең аумаққа тарады. 1763 жылдың шілдесінде Понтиак қанды шайқаста британдық отрядты жеңді, бірақ фортты басып алуға қол жеткізе алмады. Қазан айында ол қоршауды көтеріп, Иллинойс аймағына шегінді. Понтиактың әрекеттері британдық тәждің 1763 жылғы жариялануына ықпал етті, ол Аппалачи тауларының батысындағы қоныстанушыларға тыйым салып, осы аймақты американдық тума халқына сақтап қалды. Детройттегі қоршаудан кейін Понтиактың беделі төмендеді, бірақ ол түрлі тайпа басшыларын британдықтарға қарсы күресуге ынталандыра бергендіктен, оның ықпалы қайта артты. Соғысты аяқтау үшін британдық шенеуніктер оны дипломатиялық күш-жігерлерінің орталық тұлғасына айналдырды. 1766 жылдың шілдесінде ол британдық үнді істері жөніндегі басқарушы Сэр Уильям Джонсонмен бейбіт келісімге келді. Британдықтардың Понтиакқа назар аударуы басқа тайпа басшыларының наразылығын тудырды, өйткені соғыс күш-жігері орталықтандырылмаған еді. Понтиак өзіне қарағанда үлкен билікке ие екенін мәлімдеді. Ол көбінесе оқшауланды және 1769 жылы Пеория тайпасының жауынгері оны өлтірді.

Алғашқы жылдар

Сол кездегі құжаттар 1763 жылға дейінгі Понтиак туралы аз мәлімет береді. Ол шамамен 1712 мен 1725 жылдар аралығында, мүмкін Детройт немесе Мауми өзеніндегі Одава ауылында туған. Басқа дереккөздер оның Огайо штатының Дефаенс қаласында туған болуы мүмкін екенін көрсетеді. Понтиакты оны білгендер әрқашан Одава тайпасынан деп есептеген. 1723 жылдан бастап ол Форт-Детройтқа жақын жерде де тұрған (кейін ол оны қоршауға алды). 1716 жылы Понтиак Кантуки Ган есімді әйелге үйленді және олардың екі ұлы болды. Олардың Мари Манон есімді қызы да болды, ол Сальтеуз немесе Сальтеукс индейі деп сипатталады. Ол Онтарио провинциясының Виндзор қаласындағы Ассумпция зиратында жерленген. 1747 жылға қарай Понтиак Одава тайпасының соғыс жетекшісіне айналды, ол Хурон тайпасының басшысы Николас Оронтоний бастаған қарсылық қозғалысына қарсы Нью-Франциямен одақтасты. Николас сондай-ақ 1745 жылы ағылшындарға Огайо штатының Сандуски шығанағының жанында Сандуски бекінісін салуға рұқсат берді. Понтиак француз-үнді соғысы (1754–1763) кезінде британдық отарлаушылар мен олардың одақтас үндістерге қарсы француздерді қолдауын жалғастырды. Ол 1755 жылдың 9 шілдесінде Брэддок экспедициясына қарсы француз-үнділердің танымал жеңісіне қатысқан болуы мүмкін, бірақ тікелей дәлелдер жоқ. Понтиак туралы ең алғашқы жазбалардың бірінде белгілі британдық әскери шекара сарбазы Роберт Роджерс 1760 жылы осы батыр басшымен кездескенін айтты, бірақ Роджерстің әңгімесіндегі көптеген мәліметтер сенімсіз. Роджерс 1765 жылы «Понтеах: немесе Американың жабайылары» атты Понтиак туралы пьеса жазды, бұл Одава басшысын танымал етуге көмектесті және оның айналасында мифтер құру процесін бастады. Тарихшы Ричард Уайттың сөзіне сүйенсек, бұл пьеса Понтиакты «он сегізінші ғасырдың ең танымал үндісіне» айналдырды.

Соңғы жылдар

Понтиактың соңғы жылдары туралы мәліметтер сирек. Ол 1767 жылғы тамызда жеті жасар ағылшын отаршысы Элизабет "Бетти" Фишерді өлтіру ісін тергеу үшін Детройтке шақырылды. 1763 жылы Детройтты қоршау кезінде Одава жауынгерлері Фишердің шаруашылығына шабуыл жасап, Беттидің ата-анасын өлтіріп, қызды тұтқынға алды. Келесі жылы, Бетти әлі де Понтиактың ауылында тұтқында болғанда, ол Понтиактың отынан жылынуға тырысты. Қыз дизентериямен ауырған еді, ал Понтиак оның киімдерін кірлеткеніне ашуланды. Сот куәлігінде айтылғандай, Понтиак жалаңаш баланы көтеріп, Мауми өзеніне лақтырып жіберді және француз тілінде сөйлейтін одақтасына өзенге кіріп, оны батыруға бұйырды. Осылай істелді. Фишерді суға батырып өлтірген француз отаршысы кейін британдықтар тарапынан тұтқындалды, бірақ Понтиак куәлік беруге келгенге дейін ол қашып үлкерді. Понтиак өзінің қатысы бар екенін не жоққа шығарды, не растады, содан кейін тергеу тоқтатылды. Британдық тәждің Понтиакқа көрсеткен назары оны аймақтағы үндістер арасында дәстүрлі құқықтарымен берілген биліктен гөрі артық билікке ие болуға итермеледі. Тарихшы Ричард Уайт: «1766 жылға қарай ол мақтанды және жоғарыдан қарады, батыстағы ешбір үнді басшысының иеленбеген билікті өзіне алды», - деп жазды. 1768 жылы ол Одава ауылынан Мауми өзенінің жанындағы Оуиатенонға жақын, Уабаш өзенінің жанындағы жерге көшіп кетуге мәжбүр болды. 1768 жылғы 10 мамырда ол британдық шенеуніктерге хат жазып, Маумидегі ауылының халқы оны енді бас деп танымайтынын түсіндірді. Понтиак 1769 жылғы 20 сәуірде Францияның Кахокия қаласына жақын жерде өлтірілді. Көптеген есептерде оның өлтірілуі Кахокияда болды делінеді, бірақ тарихшы Грегори Дауд оның өлтірілуі жақын маңдағы үнді ауылында болған болуы мүмкін деп жазды. Қылмыскер – Пейория тайпасының есімі сақталмаған жауынгері. Ол 1766 жылы Понтиакты пышақтап, ауыр жарақаттаған Макачинга (Қара Ит) есімді Пейория басшысының інісі үшін кек алған. Пейория тайпалық кеңесі Понтиакты өлтіруге рұқсат берген. Пейория жауынгері Понтиактың артына жақындап, оны соққымен естен тандырып, пышақтап өлтірді. Понтиактың өлімі туралы әртүрлі қауесеттер тез тарады, оның ішінде оның өлтірушісін британдықтар жалдаған деген де болды. Бенджамин Дрейк 1848 жылы жазғанда, Мичигами және Иллинойс конфедерациясының басқа да тайпалары оңтүстіктен келген чероки және чоктав тайпаларымен бірге саук, фокс, кикапу, сиу, чиппева, одава және потаватоми тайпаларының бірлескен шабуылына ұшырағанын жазды. Соғыс Иллинойс конфедерациясы жойылғанға дейін көп жылдарға созылды. Дрейк 1826 жылға қарай конфедерацияда 500-ге жуық мүше ғана қалғанын жазды. Лейтенант Пайк Миссисипи өзенінің бастауына сапар жасағанда: «Иллинойс, Кахокия, Каскаскиа және Пеория тайпалары Саук және Рейнард тайпаларымен соғыс бастады, себебі олар Саук тайпасының басшысы Понтиакты өлтірді, бұл бұрынғы тайпалардың толық жойылуына себеп болды», - деді. Тарихшы Фрэнсис Паркманның «Понтиактың қастандығы» (1851) кітабында Понтиактың өлтірілуінен кейін Пеория тайпасына қарсы қанды соғыс болғаны айтылады. Бұл аңыз әлі де кейде қайталанады, бірақ Понтиакты өлтіргені үшін үндістер кек алғанына ешқандай дәлел жоқ. Понтиактың жерленген жері белгісіз, ол Кахокияда болуы мүмкін. Бірақ дәлелдер мен дәстүр оның денесі өзеннен алынып, жаңадан құрылған Сент-Луис қаласында, француз отаршыларының Орлеан және Иллинойс аймақтарынан келгендердің қолымен жерленгенін көрсетеді. 1900 жылы Америка революциясының қыздары Сент-Луистегі Уолнат және S Бродвей көшелерінің қиылысында Понтиактың жерленген жеріне жақын деп есептелетін ескерткіш тақта орнатты.

Мұра мен құрмет

Тарихшылар Понтиактың маңыздылығына қатысты пікірлерде келіспейді. Соғыс туралы бұрынғы жазбалар оны алдын ала жоспарланған үлкен "қастандық" артында тұрған аяусыз, бірақ зере басшы ретінде бейнеледі. Мысалы, Норман Бартон Вуд оны "Қызыл Наполеон" деп атады. Қазіргі тарихшылардың көпшілігі Понтиактың Детройттегі әрекеттері кең ауқымды көтерілістің бастамасы болды және ол басқа басшыларды оған қосылуға шақырып, елшілерді жіберіп, қарсылықты таратуға көмектесті дегенге келіседі, бірақ ол түрлі тайпалық соғыс басшыларына толық бағыныштылық таңбады. Олар жоғары децентрализацияланған түрде әрекет етті. Сонымен қатар, мысалы, Форт-Пит және Форт-Ниагара маңындағы тайпа басшылары бұрыннан-ақ британдықтарға қарсы соғыс жариялауға шақырып келді; оларды Понтиак жетектемеді. Тарихшы Джон Сагденнің сөзіне сүйенсек, Понтиак "көтерілістің бастамашысы да, стратегиясын жасаған да емес, бірақ батыл әрекет ету арқылы оны тұтандырды, ал оның алғашқы табыстары, амбициясы және нық қадамдары оған басқа үнді басшыларының ешқайсысы ие болмаған уақытша беделді орын сыйлады". Британдықтар басшылардың әдеттегіден көп билікке ие болуге қабілетті деп ойлады және үнді тайпаларының децентрализацияланған табиғатын мойындамады. Понтиактың есімімен аталатын жерлерге АҚШ-тағы Мичиган және Иллинойс штаттарындағы Понтиак қалалары, Канададағы Квебек қаласы және Квебек провинциясындағы Понтиак аймақтық муниципалитеті кіреді. Pontiac сонымен қатар 2010 жылы өндірілімі тоқтатылған, Детройтте дамыған және бастапқыда орналасқан General Motors компаниясының танымал автомобиль тауарлық белгісі болды. Оның есімімен белгілі бір бельгиялық сағат компаниясы да аталды, өйткені ол жұлдыздар арқылы уақытты біле алатын болған деседі. АҚШ-тың әртүрлі көшелері мен ғимараттарына Понтиактың есімі берілген.