Кіріспе

Гранд-Манан – Фанди шығанағында орналасқан канадалық арал, Нью-Брансуик провинциясының бір бөлігі. Гранд-Манан – сонымен қатар негізгі арал мен көптеген жақын аралдарды қамтитын ресми тіркелген ауылдың атауы; Уайт-Хед аралы, оған жақын кішкентай аралдар және Макиас-Фель аралы осы ауылдың құрамына кірмейді. Аралға ең жақын материкке орналасқан нүкте – Мэн штатының Любек қаласының жанында, ол АҚШ-тың ең шығыс нүктесі және Гранд-Манан арнасының ар жағында жатыр. Гранд-Манан Нью-Брансуиктің Блэкс-Харбор қаласынан оңтүстікке қарай 32 километр қашықтықта орналасқан.

Топонимика

"Манан" атауы "мун ан оок" немесе "ман ан оок" сөздерінің бұрмалануынан пайда болған, бұл "аралдық жер" немесе "арал" дегенді білдіреді. Малисет, Пасамакуодди және Пенобскот тайпаларының ауызша тарихына сәйкес, олар Гранд Манан мен оның төңірегіндегі аралдарды қыс айларында егде жастағы Пасамакуодди халқы үшін қауіпсіз жай және қасиетті зират ретінде пайдаланған (оок – "халық" деген мағынаны білдіреді). 1606 жылы Сэмюэл де Шамплен жақын орналасқан Уайт-Хед аралында уақытша тоқтағанда, аралды "Мантан" деп атап карта жасады, кейін оны "Менен" немесе "Менасн" деп өзгертті.

Тарих

Португалдық саяхатшы Жоао Алварес Фагундес 1520 шамасында осы аймақты картаға түсірген, бірақ арал 1558 жылға дейін португал картографы Диого Хомен жасаған картада толыққанды көрсетілмеген. 1583 жылғы қаңтарда француз саудагері және саяхатшысы Этьен Белленгер бұл жерді зерттеген. 1693 жылы арал Пол Д’Айлебустқа, Сиер де Периньиге Шампленнің «Жаңа Франциясы» құрамында берілді. Д’Айлебуст оны иеленбеді, ол француз коронасына қайтарылды, ол 1713 жылға дейін оның меншігінде болды, содан кейін Утрехт шарты бойынша британдықтарға сатылды. Бірінші тұрақты елді мекен 1784 жылы құрылды, Мұса Герриш қоныс аударушы Томас Росс құрметіне Росс аралы деп аталатын Гранд Мананның бір бөлігіне қоныс аударушылардың тобын жинады. Америка революциясы кезінде аралдың жанында американдық каперлер мен британдық кемелер арасында көптеген теңіз шайқастары болды. Париж шартының (1783) нәтижесінде АҚШ Гранд Мананды өзінің иелігі деп санады, өйткені арал Мэн штатына жақын орналасқан. Ұлыбритания 1794 жылғы Джей шарты бойынша оған құқық алды, бірақ жақын маңдағы Кобскук шығанағындағы Мус, Фредерик және Дадли аралдарындағы Истпортқа қатысты өз егемендік талаптарынан бас тартты. 1812-1814 жылдары Фанди шығанағы қарақшыларға толы болды, олар ауылдарды тонады. Пасамакуодди шығанағындағы аралдардың иелігі 1817 жылға дейін шешілмеді, сонда АҚШ Гранд Манан мен оны қоршаған аралдарға деген құқығынан бас тартты. 1832 жылы Англикан шіркеуі мектептер ашты. Америка жағалауындағы Бостонға жақын орналасқан көрші аралдар кит аулауға тәуелді болса, Гранд Манан балық аулау және кеме жасаумен айналысты. 1831 жылы Гранд Мананның оңтүстігіндегі жартасты аралда Сент-Джонға, Нью-Брансуикке бара жатқан кемелерді қорғау үшін Гэннет-Рок маяғы салынды. Бұл Гранд Мананның ең көне маяғы. Осы кезең аралдың жартасты жағалауында көптеген кеме апаттарына толы болды. 1857 жылы «Лорд Эшбертон» кемесі қатты дауылдың салдарынан аралдың солтүстік жағындағы жартасқа тіреліп, көптеген адам қаза болды. Тағы бір апат – 14 қыркүйекте 1878 жылы Гранд Манан жанындағы Уайт-Леджге шағылысқан «Уолтон» кемесі, ол Уэльстен Сент-Джонға, Нью-Брансуикке бағыт алған. 1851 жылы аралда шамамен 1200 тұрғын болды, олардың көп бөлігі балық аулаумен айналысты. 1884 жылға қарай Гранд Манан темекіленген сельдьтің ең ірі жеткізушісіне айналды. 1920 жылға қарай ол бір миллион қорап – немесе жиырма мың тонна – темекіленген сельдь өндірді, оның бәрі жергілікті суларда ауланды. Виктория дәуірінің соңында Гранд Мананды жаңа саяхатшылар – «туристер» тапты, олар аралды тұрақты түрде зерттей бастады, оның тығыз және оқшауланған қоғамының құрамына енді. Пулитцер сыйлығының иегері Уилла Кэтер аралдың бұзылмаған тыныштығын жақсы көретін, ал Альфред Томпсон Бричер және Джон Джеймс Одубон сияқты суретшілер Гранд Мананға және оның шеткі аралдарына оның «ерекше сұлулығын» бейнелеу үшін келді, оның әртүрлі географиясын және жергілікті фаунасын құжаттады.

География

Гранд Манан аралы – Фанди аралдарының ең ірісі және Гранд Манан архипелагының негізгі аралы. Архипелагқа көптеген жақын орналасқан кіші аралдар кіреді, оның ішінде танымал Уайт-Хед аралы, Росс және Чейни аралдары, Вуд аралдары және ондаған айналасындағы таяз жартастар. Шығыс жағалаудағы шағын порстар ежелгі метаморфоздық шөгінді және жанартаулық тау жыныстарының күрделі жарылымдары мен бүктелулерінің эрозиясы нәтижесінде пайда болған. Ред-Пойнтте солтүстік-оңтүстік бағыттағы ірі жарылым анық көрінеді, ол батыс базальттарынан ескі шығыс жыныстарын бөліп тұрады. Метаморфтық құрылымдар Касталия, Ингаллс Хед және Гранд Манан деп аталатын топтарға біріктірілген, сондай-ақ Стэнли Брук граниті, Роквид Понд габбро және Кент аралы граниті сияқты метаморфтық плутондық массалар да бар. Бұл тау жыныстарының жасы 539-618 миллион жыл аралығында екені жақында анықталды [ref. Black and others, 2007] және қазір Канаданың оңтүстік Нью-Брансуик провинциясындағы Нью-Ривер және Маскарен террандарымен байланысты деп есептеледі. Бастапқыда базальт, құмтас және тақта тас сияқты магмалық және шөгінді тау жыныстары болғанмен, шығыс формациялары жасыл тас, филлит, аргиллит, шист, кварцит және басқа да қабатты типтерге айналған. Сонымен қатар, көптеген бүктелулер мен жарылымдар формацияларды қисайтып, сындырып, көзге түсетін қиын жағдайға түсірген. Мұндай жарылымның бірін Петтс-Коувтың солтүстік жағында көруге болады, ол Сваллоутейл-Хед метабазальтын Солтүстік Хед шистісінен бөліп тұрады.

Климат

Гранд Манан ылғалды континенттік климатқа ие (Dfb). Көктем, жаз және күз айларындағы ауа райы өте жағымды, бірақ қыс айларында ауа райы тұрақсыз болады – қар, жаңбыр, қатқан жаңбыр және жылы ауа райы кезектеседі. 2000 жылдан бері орташа жылдық жауын-шашын мөлшері 859,8 мм құрайды, ал тамыз айы ең құрғақ (35 мм), ал қазан айы ең ылғалды (112 мм). Гранд Манан аймағында ең жоғары температура 1963 жылғы 26 шілдеде тіркелген. Ең төменгі температура 1890 жылғы 10 қаңтарда тіркелген.

Экономика

Гранд-Манан экономикасы балық аулау, аквакультура және туризмге негізделген. Балықшылар ең көп іздейтіні – лобстер, сельдь, жаңқа және краб. Мұхиттық бұқаша балық шаруашылықтарымен бірге, дульсе, тас теңіз шөптері мен қабықтарды қазу арқылы көптеген тұрғындар "суда" күнкөріс табады. Туризм қарқынды өсіп, аралға өте табысты "жасыл" индустрияны сыйлайды. Киттер мен құстарды қадағалау, кемпинг және каякинг туристер үшін танымал әрекеттер. Көшпенділер мен зейнеткерлер жиі жылжымайтын мүлік сатып алып, жаз айларында аралда қалады немесе тұрақты түрде тұрады. Аралдың шамамен 54% резидент емес адамдарға тиесілі. Нью-Йорк сәулетшісі Майкл Циммер Сардина мұражайын және Сельдь Даңқ залын құрды. Аралда тұщы су тоғандары, көлдері мен күнге күюге, жағажайда серуендеуге және пикник жасауға қолайлы жағажайлар бар. Гранд-Мананнан табылған тағы бір қызықты нәрсе – магниттік құм және Солтүстік Бас ауылындағы Кит шығанағында орналасқан "Қабырғадағы тесік". Анкоридж провинциялық паркі аралдың оңтүстік-шығыс жағалауында, Гранд-Харбор және Сил-Коув қауымдастықтары арасында орналасқан.

Демография

Статистика Канадасы жүргізген 2021 жылғы халық санағында Гранд-Мананның жалпы 1408 жеке тұрғын үйдің 1179-ында 2595 адам тұратын, бұл 2016 жылғы 2360 адамнан өзгеше. Жер ауданы – 154,5 км², 2021 жылы халық тығыздығы 78,5 адам/км² болды. 2016 жылы аралдың нәсілдік құрамы 99,17% ақ нәсілді; қалған халықтың көп бөлігі – жергілікті халық. Халқының 89% үш немесе одан да көп буыннан тұрады. 1045 шаңырақтың 23% -ында 18 жасқа дейінгі балалар бар. Аралдағы 700 санақ отбасының 71,42% -ы бірге тұратын жұбайлар. Орташа отбасы мүшелерінің саны 2,90 адамды құрайды. Арал тұрғындары жас бойынша келесідей таралады: 25% -ы 19 жасқа дейін, 5% -ы 20-24 жас аралығында, 27% -ы 25-44 жас аралығында, 25,4% -ы 45-64 жас аралығында, ал 17,1% -ы 65 және одан асып кеткен жастағылар. Медианалық жас 40,3 жас. Отбасының орташа табысы 48 190 долларды құрайды. Ер адамдардың медианалық табысы 32 183 доллар, ал әйелдердің 23 106 доллар. 15 жастан асқан халықтың 63% кем дегенде орта мектепті бітірген немесе оған теңестірілген білімі бар, ал 22% кем дегенде колледж, CEGEP немесе университетте оқыған.

Білім

Англофониялық Оңтүстік мектеп округі К–12 Grand Manan Community School мектебін басқарады.

Денсаулық сақтау

Бірден-бір медициналық мекеме – "Горизонт" денсаулық сақтау желісі басқаратын "Гранд Манан" ауруханасы, отбасылық медицина, шұғыл медицина және паллиативтік күтім қызметтерін ұсынады. Ауруханада сондай-ақ 8 төсектік стационарлық бөлімше бар. Аурухана ішінде диабет клиникалары, физиотерапия және телемедицина қызметтері бар. Диагностикаға рентген, ЭКГ, қан және зәр сынды үлгілерді алу кіреді.

Қол жеткізу және тасымалдау

Coastal Transport Limited компаниясы Блэкс-Харбордан Гранд-Манан аралына жүретін паромды пайдаланады. Сапар шамамен бір жарым сағатқа созылады. Гранд-Манан аралынан Уайт-Хед аралына жүретін паром, Гранд-Манандағы Ингаллс-Хедтен Уайт-Хед аралының 220 тұрғынына қызмет көрсетеді, саяхат шамамен жарты сағатқа жуық. Grand Manan әуежайынан теңіз жағалауы аймағындағы және Жаңа Англия штаттарындағы көптеген бағыттарға әуе тасымалы қызметтері бар. Нью-Брансуик 776 тас жолы – Гранд-Манан аралындағы негізгі жол, ол аралдың шығыс жағалауы бойымен солтүстік-оңтүстік бағытта өтеді.