Кіріспе

Б.з.б. V ғасырдағы парсы генералы және сатрапы Артабазос ([[wikt:Ἀρτάβαζος; б.з.б. 480 – б.з.б. 455) Ксеркс I әскеріндегі парсы генералы және кейін Ахеменидтер әулеті тұсында Геллеспонт Фригиясының (қазіргі Солтүстік-Батыс Түркия) сатрапы болды, сондай-ақ Фарнасидтер сатраптар әулетінің негізін қалаушы. Ол Дарий I-нің әкесі Хистасптың інісі Фарнакстың ұлы еді. Осылайша, Артабазос Ахеменидтердің ұлы билеушісі Дарий I-нің туысы болды.

Грекияға екінші парсы шапқыншылығындағы генерал

Артабаз б.з.д. 480 жылы Грецияға жасалған екінші парсы шапқынында Ксеркс патшаның генералдарының бірі болды. Ол Ахеменид әскерінде парфяндықтар мен хорасмиандарға басшылық етті. Оның негізгі міндеті Азияға қайту жолын күзету үшін резервтік күштерді басқару және Потидеядағы көтерілісті басу болды. Шапқын келесі жылы бас қолбасшы Мардонийдің жеңілісімен аяқталды. Мардоний Артабаз бен басқалардың кеңесін ескермей, Платея шайқасында гректермен шайқасып, жеңілді (б.з.д. 479 ж.). Гректер жеңіске жеткен соң Ионияға теңіз арқылы өтіп, сол жылы Микаледе Тигран басқаратын гарнизондық күштерді талқан етті. Артабаз Платея шайқасына әскерін салмай, Ахеменид әскерінің қалған бөлігін Грекиядан Ионияға алып шығуға қол жеткізді. Геродот пен Плутархтың мәліметінше, бұл күш 40 000 сарбаздан тұрды. Геродот Фессалияда жеңілісті жасырғанын, өйткені оған шабуыл жасалуы мүмкін еді, бірақ ол Фракияға арнайы тапсырмамен баруға мәжбүр болғанын айтады. Ол Тракияда шабуылдар кезінде әскерлерін жоғалтса да, парсы жеріне қайта оралды.

Геллеспонт Фригиясының сатрапы

Сыйлық ретінде Артабаз Хеллеспонтин Фригиясының сатрапы етілді. Бұл қызметке дейін бірнеше Ахеменид сатраптары келген: Хеллеспонтин Фригиясының алғашқы Ахеменид билеушісі Митробат (б.з.д. 525–522 ж.) болды, оны Кіші Кіру тағайындап, Камбиз II кезінде де қызметін жалғастырды. Ол өлтіріліп, оның аумағы көршілес Лидияның сатрапы Ороэтесқа қосылды. Дарий I жүргізген қайта ұйымдастырудан кейін Митробаттан кейін Мегабаздың ұлы Оэбар II (шамамен 493 ж.) тағайындалды. Артабаз 479 ж.б.д. Фригияның сатрабы болып тағайындалды. Ол өзінің атақты әкесі Фарнакстің есімімен аталатын Фарнакид әулетінің алғашқы ресми сатрапы болды. Бұл лауазым оның ұрпақтарына, Ұлы Александрдың жаулап алуларына дейін берілді.

Мысыр және Кипр науқандары

Артабаз, Сирияның сол кездегі сатрабы Мегабизбен бірге, Инардың Мысырдағы көтерілісін басуға жіберілген парсы әскерлеріне басшылық етті. Олар б.з.б. 456 жылы келді және екі жылдың ішінде көтерілісті жаншып, Инарды және оны қолдаған афиналықтарды тұтқынға алды. Содан кейін олар Кипрге назар аударды, онда афиналықтар, Кимон бастауында, шабуыл жасап жатқан еді. Біраз уақыттан соң Парсы мен Афина арасындағы соғыс тоқтады, бұл оқиға Каллиас бейбіт шарты деп танылды.

Мысыр жорығының басталуы

465 жылы Ксеркс І қаза болғаннан кейін, оның ұлы Артаксеркс І таққа отырды. Бірақ Ахеменид империясының бірнеше аймағы көтеріліс тудырды, олардың ішінде Бактрия және Мысыр ең бастылары болды. Мысырлық Инар, Артаксеркс І-нің інісі, Мысыр сатрабы Ахеменді жеңіп, Төменгі Мысырды бақылауға алды. Ол Парсымен соғыс жағдайында болған гректермен байланыс жасады, және 460 жылы Афина Инарға көмек үшін 200 кеме және 6000 ауыр жаяу әскер жіберді. Мысырлық және афиналық әскерлер Мысырдағы парсы әскерлерін жеңіп, Мемфис қаласын басып алды, бірақ парсылардың қамалын бірнеше жыл бойы қоршауда ұстады.

Мемфис қоршауы (б.з.д. 459-455 жж.)

Афиналықтар мен мысырлықтар Мысырдағы жергілікті парсы әскерлерін Белі қамалында қоршауға орналасты. Қоршау онша жақсы жүрмеген, және кем дегенде төрт жылға созылған болуы мүмкін, себебі Фукидид олардың барлық жорығы 6 жылға созылғанын айтады, ал осы уақыттың соңғы 18 айы Просоптис қамалымен өткен. Фукидидтің сөзінше, Артаксеркс бастапқыда Мегабазды спартандықтарды сатып алып, Атикаға шабуыл жасауға жіберді, осылайша афиналық әскерін Мысырдан шығарып алуды көздеді. Бұл жолысқан жоқ, сондықтан ол Мегабиз басқаруымен үлкен әскер жинап, Мысырға жіберді. Дегенмен, қазіргі зерттеулер парсы әскерінің санын шамамен 25 000 адам деп бағалайды, өйткені бұрыннан қиын жағдайдағы сатрапиялардан одан да көп саяхатшыларды алу өте қиын болар еді. Фукидид Артабаз туралы есімдерді атамайды, ал Геродот оның екінші парсы шабуылына қатысқанын хабарлайды; Диодор оның осы жорықта болғаны туралы жаңылысқан болуы мүмкін. Персиялық әскерлер ұзақ уақыт дайындықтан өткен болуы мүмкін, себебі олар Мысырдың Папремистегі жеңісіне жауап беруге төрт жыл кетті. Екі автор да көп мәлімет бермесе де, Мегабиз Мысырға келгенде, ол Мемфис қамалын жылдам тоқтатып, мысырлықтарды жеңіп, афиналықтарды Мемфистен ығыстыра алғаны анық.

Просопиттің қоршауы (б.з.д. 455 ж.)

Афиналықтар Нил дельтасындағы Просопит аралына шегінді, онда олардың кемелері тоқтатылған еді.

Мұрагерлік

Оның орнына ұлы I Фарнабаз (б.з.д. 455 – 430 жж.), оның туралы көп мәлімет жоқ, ал кейін немересі Фригиялық Фарнакс II (б.з.д. 430 – 413 жж.) табыс етті, ол Пелопоннес соғысының басында сатрап болғаны мәлім. Фарнакс II-нің орнын ұлы Фарнабаз II (б.з.д. 413 – 373 жж.) басты, ол Тиссафернмен болған бәсекелестігімен және спарталықтарға қарсы соғыстарымен танымал.