Кіріспе
Бұл – толық жыл бойында болған оқиғалардың уақыт сызығы. Бұл 2003 жылы АҚШ бастаған Иракқа басып кіруге байланысты оқиғалардың уақыт сызығы.
a timeline of events throughout the entire year
This is a timeline of the events surrounding the United States led invasion of Iraq in 2003.
16 наурыз
АҚШ-тың арнайы операциялар күштері Иракқа ұзақ қашықтықтағы шөлде жылжу миссияларымен кіріп, Сауд Арабиясымен шекаралас маңызды нысандарға шабуыл жасау үшін ел ішіне еніп сіңіп, соққы береді.
17 наурыз
АҚШ президенті Джордж Буш әлемге телеарна арқылы үндеу жасап, АҚШ пен Ирак арасындағы соңғы бірнеше айдағы оқиғаларды баяндайды. Ол Саддам Хусейнге екі күннің ішінде лауазымынан кетуді және Иракты тастап кетуді талап етеді, әйтпесе АҚШ және оның одақтастары Иракқа шабуыл жасап, оның режимін құлатады. Ұлыбританияда Төменгі палатаның жетекшісі Робин Кук премьер-министр Тони Блэрдің американдық басқыншылықты қолдауына қарсылық білдіріп, отставкаға шығады.
18 наурыз
Әлемде Иракқа болатын мүмкін шабуылға қарсы наразылықтар басталады. Австралияда наразылық білдірушілер Сидней опера театрына "СОҒЫС ЖОҚ" деген жазу жазады. Бұл Австралия премьер-министрі Джон Говардтың Иракқа қарсы АҚШ басқаратын соғысқа әскер жіберуге дайын екенін жариялағаннан кейін болды. Бұрынғы теңізші офицер Австралия парламентінің алдында әскери формасын өртеді. Данияда наразылық білдірушілер премьер-министр Андерс Фог Расмуссенге АҚШ-ты қолдаған ұстанымы үшін баспасөз мәслихаты алдында қызыл бояу шашыратып тастады. Ұлыбританияда Тони Блэр өз партиясы ішіндегі қарсылықты жеңіп, Ирактағы соғыс әрекеттеріне парламенттік қолдау алады, онда 159 Лейборист партиясының депутаты үкіметке қарсы дауыс береді.
19 наурыз
Соғысқа қарсы наразылықтар жалғасып жатқанда, Greenpeace ұйымының наразылары Австралия премьер-министрінің резиденциясы – "Лодж" есіктеріне тізбектеліп байланды.
20 наурыз
Бағдадқа жасалған алғашқы шабуылдар АҚШ-тың Ирак президенті Саддам Хусейн мен оның ұлдарына Ирактан кету үшін берген 48 сағаттық мерзімі бітісімен бірге басталды. 02:30 UTC: Бағдадта жарылыстар болып, азаматтық ғимараттар зақымданып, қирады. Кейіннен АҚШ Қорғаныс министрлігі шабуылда 36 «Томагавк» зымыраны және екі F 117 ұшағынан GBU 27 бомбалары ұшырылғанын, ал нысана – Саддам Хусейннің өзінің ішінде барлық жоғары лауазымды Ирак үкіметінің өкілдері болып саналатын әскери бекініс екенін мәлімдеді. Бірақ, 29 мамырда CBS Evening News телеарнасы бұл бекініс ешқашан болмағанын хабарлады. 03:15 UTC (АҚШ уақыты бойынша 19 наурыз): АҚШ президенті Джордж Буш коалицияға Ирактағы белгілі нысаналарға қарсы «мүмкіндікті пайдалану шабуылы» жасауға бұйрық бергенін мәлімдеді. Әскери операция «Ирак Азаттығы операциясы» деп аталды. Ирак мемлекеттік телеарнасы Ирак басшысы Саддам Хусейннің үндеуін көрсетті. АҚШ және Ұлыбритания бұл жазбаны мұқият талдап, үндеуді оның қасындағы көшбасшыларының бірі жасаған болуы мүмкін деп санайды. Алайда, АҚШ бұл үндеуді Саддам Хусейннің өзі жеткізгенін мәлімдеді. Бірақ, бұл үндеудің қашан жазылғаны әлі анықталған жоқ. Саддам Хусейннің қаза тапқаны мүмкін деген болжамдар тарады. Алайда, бұл хабарлар жалған екені анықталды. Ирак аумағында арнайы операциялар күштері жұмыс істеп жатқаны хабарланды. Австралия, Ұлыбритания және АҚШ-тың барлығында арнайы операциялар күштері бар. Бағдадқа жасалған шабуылдан кейін Ирак Кувейттегі нысаналарға, соның ішінде онда орналасқан коалиция күштеріне бірнеше зымыран ұшырды. 23 «Scud» зымыраны да жойылды. Коалиция олар ешқандай зақым келтірмегенін мәлімдеді. Күндіздің соңында британдық және американдық жер күштері Ирак пен оның көршісі Кувейт арасындағы демилитаризацияланған аймаққа кіріп, содан кейін Ирак аумағына өтті. Түнде көліктік тікұшақ апатынан 12 британдық және 4 американдық әскери қызметкер қаза тапты.
22 наурыз
Бағдадқа жасалған әуе шабуылдары жалғасуда, қазіргі шабуылдар қаланың шеткеріне шоғырланған. UTC бойынша түнгі сағат 00:00-де (жергілікті уақыт бойынша таңертең) 1500 түрік әскері Солтүстік Иракқа кіргені хабарланды. Түрік әскерлерінің араласуына АҚШ үкіметі қарсылық білдірді. Германия үкіметі, егер түрік әскерлері Солтүстік Иракта шайқасқа қатысса, Түркия үстіндегі НАТО әуе кеңістігін бақылайтын AWACS тобын кері қайтарып алатынын мәлімдеді. Кейіннен Түркия Иракқа әскер жібергенін жоққа шығарды. 1:15 (UTC) Персия шығанағы үстінде екі британдық Корольдік теңіз күштерінің Westland Sea King тікұшағы соқтығысып, алты британдық және бір американдық қаза болды. UTC сағат 10:00-де АҚШ күштері Басра қаласын басып алуға тырысып жатқаны және қаланың батыс жағында ірі танк шайқасына қатысқаны хабарланды. Курд шенеуніктері АҚШ зымырандарының Курд Ислам тобы Ансар әл-Ислам бақылап отырған аумаққа жасалғанын хабарлады. Ирак үкіметінің хабарлауынша, екі бейбіт тұрғын қаза тауып, 207 адам жарақаттанды, олардың көп бөлігі әйелдер мен балалар. Ирак әскерлерінің дезерттерге шыққаны немесе тапсырғандары туралы ешқандай хабар жоқ, ал керісінше көрсетілген кадрлар ұрланған ирак азаматтарына қатысты екенін мәлімдеді. Ирак жауынгерлері бес американдық танк пен көптеген көліктерді жойды, ал коалициялық күштер Умм Касрға кірді, бірақ кейіннен шығып кетті. Ирак үкіметі әрбір "жалдамалы сарбазды" ұстаған үшін 50 миллион динар (33 000 АҚШ доллары) немесе өлтіргені үшін 25 миллион динар сыйлық белгіледі. Басра қаласының бір бөлігіне британдық күштер кірді. Кувейттегі 101-ші әуе шабуылы дивизиясының артқы базасына лақтырылған қол гранатасы салдарынан Крис Сейферт капитаны мен Грегори Стоун майоры қаза тауып, тағы 14 адам жарақат алды. Осы шабуылға байланысты американдық сарбаз Хасан Акбар тұтқындалды.
23 наурыз
Америка және британдық күштер Басрадан тыс әуежайды басып алуға және қаланың өзін бақылауға алу үшін ирак күштерімен шайқасты. АҚШ теңіз жауынгерлері Бағдадтан оңтүстік-шығысқа қарай 362 км жерде, Евфрат өзенінің маңызды өтпелі нүктесі орналасқан Насирия қаласының жанында ирак әскерлерімен шайқасты. Жаңалықтар құралдары хабарлағандай, араб тілдес «Аль-Жазира» телеарнасы ирак әскерлерінің жараланған және өлтірген британдық және американдық сарбаздарының суреттерін көрсетті. 16 американдық сарбаз жоғалып кетті, олардың бесеуі ирак мемлекеттік теледидарында соғыс тұтқыны ретінде көрсетілді, ал кем дегенде төртеуі аурухана палатасында өлгендей көрінді. Насирия шайқасында шабуылға ұшыраған онға жуық АҚШ теңіз жауынгерінің қаза тапқаны расталды. Британдық ITV телеарнасының хабарлауынша, Басра маңында оның тілшісі Терри Ллойд қаза тапты. Басра және Насирия қалалары маңындағы шайқастар жалғасуда. Ирак бірнеше американдық әскери тұтқындарды ұстағанын хабарлады. АҚШ әскері 12 сарбаздың жоғалып кеткенін мәлімдеді. Ұсталған және өлген сарбаздардың бейнежазбасы жарияланды, онда азаптау және өлім жазасына кесу сияқты жағдайлар көрсетілген. АҚШ ресми тұлғалары Ирактың тұтқындарға қатысты жасаған әрекеттері Женева конвенциясын бұзады деп айыптады. RAF Panavia Tornado американдық Patriot зымырандық қондырғысының «достық отынан» атып түсірілді. Коалиция күштері Наджаф қаласының жанындағы Ан-Наджаф провинциясындағы үлкен ғимараттар кешенін бақылауға алды. Кейбір ақпарат көздері бұл «ірі химиялық қару зауыты» екенін мәлімдеді, бірақ Пентагон шенеуніктері мұндай хабарламаларды «әсте» деп атады және жаппай қырып-жою қарулары әлі табылған жоқ деп мәлімдеді. Бельгияда американдық шенеуніктерге «адамзатқа қарсы қылмыстар» бойынша шағымдар берілді. Ирактан жеті отбасының өкілі АҚШ-тың бұрынғы президенті Джордж Буш, Дик Чейни және Норман Шварцкопфқа қарсы адам құқықтарын бұзғандығы туралы шағымдарын тапсырды. Социалистік депутат пен үкіметтік емес ұйымның (ҮЕҰ) қолдауымен ирактықтар 1991 жылғы ақпанда Персия шығанағы соғысы кезінде Бағдадтағы бомбалау салдарынан 403 бейбіт тұрғынның қаза тапқанын айыптады. Бұл Бельгияның әмбебап құзырет заңымен қамтамасыз етілді, ол соғыс қылмыстары, адамзатқа қарсы қылмыстар және геноцид бойынша әділдік құруға мүмкіндік береді және кез келген ұлтқа қатысты қолданылуы мүмкін. АҚШ Мемлекеттік хатшысы Колин Пауэлл бұл жағдайдың Бельгияға, әсіресе Брюссельдегі НАТО-ға бару мүмкіндігіне әсер ететін «маңызды мәселе» екенін атап өтті. Пауэлл бұл заң алаңдату тудыратынын мәлімдеді.
25 наурыз
Коалиция күштері Ирактың екінші ірі қаласы Басрада ирактық милициясымен шайқас бастады. Британдық сарбаздар Басраның шиит халқы ирактық милициясына қарсы көтерілгендей екенін хабарлады. Иранда орналасқан Саддамға қарсылық көрсетіп жатқан "Ирак Ислам революциясының жоғарғы кеңесі" тобы, Басрада шииттердің көтерілісі болып жатқанын растады. Кейбір мәліметтерге сәйкес, ирактық милициясы Басраның азаматтарына артиллерия мен минометтермен шабуыл жасап, көтерілісті тоқтатуға тырысқан. Ирактың ақпарат министрі Мухаммад әл-Сахаф Басрада ешқандай көтеріліс болмағанын жоққа шығарды. Қызыл Крест қалада гуманитарлық ахуалдың нашарлап жатқанын ескертті. Қызыл Крест, "Балаларды құтқару" және басқа да ұйымдар қалаға жетуге тырысуда. Кувейттен Ирактың солтүстігіне көмек көлігінің керуені бет алды. Коалиция күштері Умм Каср портының "қауіпсіз және ашық" екенін жариялады, ал су астындағы миналарды іздеу үшін дайверлер жұмысын бастады. Су тазаланғаннан кейін, Ирак жағалауында күтіп тұрған британдық кемелер Умм Касрға қосымша дәрі-дәрмек, азық-түлік және су жеткізді. Коалиция күштерінің аз ғана азық-түлік және су қоры бар, олар Умм Каср тұрғындарына таратуға кірісті. Насириядағы шайқас кезінде коалиция күштері химиялық қарудан қорғануға арналған қару-жарақтар мен жабдықтарды, соның ішінде Т-55 танкін, 3000-нан астам химиялық костюмдерді (маскаларымен бірге), ирактық оқ-дәрілерін және әскери киімдерін тапты. Бұл жабдықтардың бәрі Насирия ауруханасында жасырылған. АҚШ әскерлері Бағдадқа қарай жылжуда, бірақ қатты шаңды дауылдар кедергі келтіруде. Ирактың Ан-Насирия ауруханасынан мыңдаған химиялық костюмдер, танк және қару-жарақтар табылған. Коалиция күштері ауруханаға кірген кезде, ғимарат ішінде жасырынып отырған ирактық сарбаздары тарапынан оққа түсірілді. АҚШ ресми өкілдері Бағдадқа жақындаған коалиция күштеріне химиялық қару қолданылуы мүмкін екенін хабарлады. Британдық күштер Басра қаласындағы халықтық көтеріліс ирактық әскерлерін бейбіт тұрғындарға минометпен оқ атуға итермелегенін мәлімдеді. Британдық күштер минометтік позицияларға шабуыл жасады. АҚШ офицерінің сөзіне сүйенсек, Наджаф маңында "соңғы жиырма төрт сағат ішінде" шамамен 650 ирактық қаза тапты, ал американдық әскерлердің қатарынан ешкім зардап шекпеген. Бұл бағалау, тәуелсіз дереккөздермен расталмаған, шабуыл басталған бейсенбі күнінен бергі ең жоғары көрсеткіш.
26 наурыз
Катардағы американдық орталық қолбасшылығы ирактық әскери мүліктері кейбір жағдайларда 300 фут (100 метр) қашықтықтағы азаматтық аумақтарға жақын орналасқандықтан, бейбіт тұрғындар қаза болуы мүмкін бомбалаулар жүргізгенін мойындайды. Бұл Бағдадтың коммерциялық көшесінде болған екі жарылыстан кейін бірнеше сағат өткен соң орын алды, нәтижесінде 14 ирактық азамат қаза тауып, 30-дан астам адам жараланды, деп хабарлады ирактық азаматтық қорғаныс қызметі. Сондай-ақ, осы күні Ирак Республикалық гвардиясының арнайы бөлімдері алғаш рет американдық және британдық күштерге қарсы шайқасқа қатысты. Бағдадтағы базардағы жарылыстардан кейін Ресей "Иракқа қарсы соғысты дереу тоқтатуды" және Қауіпсіздік Кеңесінде талқылауды жаңадан бастауды талап етті. Полковник Уильям С. Мейвилл басқаратын американдық 173-ші әуе десантты бригадасының 954 сарбазы Башур әуежайына Солтүстік Иракқа парашютпен десант түсірді. Олардың міндеті – әуе-жер күштері, соның ішінде бронетехника мен логистикалық ресурстарды қамтамасыз ететін солтүстік майданды бақылауға алу. Парашютшілер сондай-ақ Киркук пен Мосулдың солтүстігіндегі аймақтарда жұмыс істеп жатқан арнайы операциялар күштеріне (SOF) көмектеседі.
27 наурыз
АҚШ әскерлері Самавадағы көпірді жаулап алды.
28 наурыз
БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі бірауызды түрде 18 наурызда тоқтатылған және Ирак халқының 60 пайызының күнкөрісіне тірегі болған "Мұнайға азық" бағдарламасын қайта жаңартуға рұқсат беретін қаулыны қабылдады. Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысы Кофи Аннан бұл дауыс беруді жүргізілген соғысты мойындаумен және одан кейін әскери әрекеттерді заңдастыру жолымен шатастыруға болмайтынын айтты. Қаулыда соғыстың гуманитарлық салдарына жауапкершілік елді бақылауға алған жағдайда АҚШ пен Ұлыбританияға жүктеледі делінген. Бұл 1949 жылғы Төртінші Женева конвенциясына сілтеме жасайды, ол соғыс кезінде мемлекеттің оккупациялық күштер алдындағы жауапкершілігін анықтайды. АҚШ Қорғаныс министрі Дональд Рамсфелд Сирияны Иракқа қару-жарақ пен материалдық заттар жеткізумен айыптайды; Сирия бұл айыптауларды жоққа шығарады. Коалиция күштерінің алғашқы гуманитарлық көмек кемесі – RFA Sir Galahad, түнгі сағат 23:45-те (UTC) Ирактың Умм Каср портына тоқтауға дайындалуда. Екі күнге созылған шайқастан кейін Корольдік теңіз жаяу әскерлерінің 42-ші коммандосының "J" ротасы Умм Хаяль қаласын басып алып, Саддамның бірнеше федаиін саяқтарын жойды. Ирак зымыраны Кувейт қаласындағы сауда орталығына тиді. Орталық шабуыл жасалған кезде жабық болған.
29 наурыз
Ирактың ақпарат министрі Мохаммед Саид әл-Сахаф АҚШ күштерін соңғы 24 сағат ішінде 140 азаматты өлтірген деп айыптап, ирактық әскерилердің азаматтар кейпінде жүр деген шақырғандарды жоққа шығарды. Кувейт қаласында таң алдындағы жарылыс сауда орталығына нұқсан келтірді. Алғашқы хабарлар АҚШ-тың қате жұмыс істеген круиздік зымырасынан болған деп көрсетті, бірақ кейінірек хабарлар ирактық "Жібекқұрт" зымырасының кінәлі екеніне назар аударды. Зардап шеккендер туралы хабар жоқ. Ирактық қанағаттандырылған бомбалаушы такси жүргізіп, төрт американдық сарбазды – сержант Юджин Уильямс, капрал Майкл "Джерси" Кертен, қарапайым сарбаз Майкл Крейтон және қарапайым сарбаз Диего Ринконды өлтірді.
31 наурыз
АҚШ әскерлері бақылау бекетінде жылдамдығын төмендетпеген жүргізушісі бар автомобильдегі әйелдер мен балаларды қоса алғанда жеті бейбіт тұрғынды өлтірді. АҚШ ресми өкілінің мәліметінше, қашуға тырысқан отбасы АҚШ әскерлері көлікке бірнеше рет жоғарыдан, содан кейін радиаторға оқ атқаннан кейін де тоқтамаған. Журналист Питер Арнетт ирак телеарнасына сұхбат бергеннен кейін NBC телеканалынан босатылды, бұл сұхбат Буш әкімшілігінің Ирактағы соғысына қатысты әділетсіз сын ретінде қарастырылды. Кейін сол күні Арнетт британдық таблоид газеті Daily Mirror-ға жұмысқа орналасты. АҚШ Қорғаныс министрлігі Fox News телеарнасының тілшісі Геральдо Ривераны әскерден алшақтатуға бұйрық берді және АҚШ күштерінің орналасқан жерлерін хабарлағандығы айыбымен Ирактан кетуін талап етті.
2 сәуір
АҚШ әскерлері Бағдад шетіне жетіп, Ирак Республикалық гвардиясының шағын топтарынан қарсылыққа ұшырайды. АҚШ күштерінің көмегімен күрд жасақтары Солтүстік Ирактағы Мосул қаласының жанындағы Каниланға кірді. Қала тұрғындары журналистерге Ирак әскерлерінің кеткеніне риза екендерін жеткізді.
3 сәуір
АҚШ әскерлері Бағдадтың оңтүстігіндегі Саддам халықаралық әуежайына бақылау орнатты. Олар әуежайдың атын "Бағдад халықаралық әуежайы" деп өзгертті.
4 сәуір
MSNBC телеарнасы Ирактың солтүстігіндегі лабораторияда, «Аль-Каида» террористік желісімен байланысы бар «Ансар әл-Ислам» террористік тобының оқу лагері ретінде пайдаланылған қауіпті рицин және ботулині токсиндерін тапты. MSNBC жүргізген сынақтар, БҰҰ қару инспекторлары қолданған сынақтармен бірдей болды. АҚШ ресми өкілдері аймақта өздерінің де сынақтар жүргізуді жоспарлап отырғанын мәлімдеді. Саддам Хусейн Ирак телеарнасында ел басшысы ретінде соңғы рет пайда болды.
9 сәуір
Бағдад АҚШ әскерлері тарапынан басып алынды. АҚШ әскерлері тастап кетілген Баас партиясының министрлік ғимараттарын жаулап алып, Саддам Хусейннің 24 жылдық үкім сүру кезеңін аяқтағанда, көшедегі кейбір ирактықтар қуанышпен қарсы алады. Үкіметтік кеңселерді тонау басталып, Хұсейн үшін соғысқан күштер қаланың көп бөлігінде тарап кетеді.
11 сәуір
Мосул және Киркук американдық және күрд күштері тарапынан басып алынды.
12 сәуір
Талап-тартулар мен тәртіпсіздіктер, әсіресе Бағдад және Басра сияқты ірі қалаларда өте қаулы мәселеге айналады. Бағдадта, американдық әскерлер күзеткен Мұнай министрлігінен басқа, мемлекеттік және қоғамдық ғимараттардың көп бөлігі толығымен тоналды, ешқандай құнды зат қалмады. Бұл Ирактың Ұлттық мұражайына да қатысты, алғашқы хабарламалар 170 000 артефакт жоғалғанын көрсетті. Бірақ кейін бұл хабарламалардың жоғары бағаланғаны анықталды, ал нақты шығын шамамен 15 000 затқа бағаланды. Сонымен қатар, көптеген ірі ауруханалар да тоналды. Талап-тартулар мен тонау салдарынан Ирак азаматтық инфрақұрылымына, экономикасына және мәдениетіне үш апталық коалициялық бомбалаудан да көп зиян келді.
13 сәуір
Тикрит, Саддам Хусейннің туған қаласы және коалицияның бақылауында болмаған соңғы қала, Триполи операциялық тобының теңіз жаяу әскерлері тарапынан басып алынды. Көптеген адамдар күтпегенімен, қарсылық аз болды.
15 сәуір
Тикрит аймағын басып алғаннан кейін, коалиция Ирактағы соғыс бұл деңгейде аяқталды деп мәлімдеді.
1 мамыр
АҚШ президенті Джордж Буш ұшақ тасымалдаушы "Абрахам Линкольн" кемесінің ұшу палубасынан АҚШ-тың Ирактағы негізгі әскери операциялары аяқталғанын жариялады.