Кіріспе
Морвелл – Австралияның Оңтүстік-Шығыс Виктория штатындағы Гиппленд аймағының Латроб аңғарындағы қала. Морвеллде 14 389 адам тұрады. Бұл қала жергілікті басқарудың және Латроб қаласының әкімшілік орталығы болып табылады. Морвелл Латроб аңғарының қалалық аймағының орталығында орналасқан, 2021 жылғы халық санауы бойынша оның халқы 77 168 адамды құрайды. Қала Викторияның маңызды көмір өндіру және ископай отынан электр энергиясын өндіру өнеркәсібінің орталығы ретінде, энергия өндірудің ірі орталығы ретінде белгілі. Морвеллдің орталық бизнес ауданында орналасқан, 100 жылдық роза бағы 2009 жылы «үздік бақша» аталымын жеңіп алды. 2018 жылдан бері қалада Халықаралық Роза Бақшасы Фестивалі (Морвелл) (IRGFM) өтіп келеді.
It is both the seat of local government and administrative centre for the City of Latrobe. Morwell is located in the centre of the Latrobe Valley urban area, which has a population of 77,168 at the 2021 Census and is home to many of the greater urban area's civic institutions, administrative functions and infrastructure. The city is known for its role as a major energy production centre for Victoria as the centre of a major coal mining and fossil fuel power generation industry. Morwell's centenary rose garden located in the central business district, won an award in 2009 for being a 'garden of excellence'. Since 2018, the town has hosted the International Rose Garden Festival Morwell (IRGFM).
Тарих
Морвелл ауданының ең алғашқы тұрғындары – Брайакулунг халқы, Гунай/Курнай ұлтының бес түпкілікті австралиялық руының бірі. Брайакулунг халқы Морвеллдің батысындағы Хаунтд Хиллздегі кремний тас кен орындарынан 5000 жыл бұрын тас құралдар жасаған. Аймаққа алғаш сапар шеккен еуропалықтардың қатарында 1840 жылғы сәуірде Карлы тауларынан келген граф Павел Стрзелецкийдің тобы болды. Стрзелецкий Австралияның ең биік шыңын Косьюшко тауы деп атағаннан кейін бұл сапар жасалды. 1838 жылы шотландтық мал өсіруші Ангус Макмиллан Латроб өзенінің бойымен Сале қаласына дейін атпен жол тартты, бірақ Морвеллге жетпеді. Кейін Стрзелецкий аймаққа келген соң, Латроб өзеніне қарай тағы бір сапар жасады. Макмиллан өзінің туған жерінің құрметіне аймақты «Caledonia Australis» деп атады, бірақ «Gipps Land» деген ат таңдалды, кейіннен Стрзелецкийдің Жаңа Оңтүстік Уэльс губернаторы Джордж Гиппстің құрметіне Гиппленд деп өзгертілді. 1870-ші жылдар Викторияда теміржол салу кезеңі болды. 1873 жылы үкімет Мельбурннан Сале қаласына дейінгі теміржол желісін салуға келісім берді, осы шешім Морвелл қалашығының дамуына түрткіс болды. Теміржол стансасы өзен жағасындағы елді мекеннен шамамен 5 шақырым қашықтықта орналасқандықтан, даму теміржол стансасының маңында жүрді. Қаладағы жердің алғашқы аукционы 1879 жылдың қаңтарында өтті, бірақ сол кезде қалада кемінде он саудагер жұмыс істеді, ал қаладағы пошта бөлімі 1875 жылдан бері ашық болды (алдыңғы пошта 1870 жылдан 1873 жылға дейін ауылдық аймаққа қызмет көрсеткен). 1880 жылдың 1 қаңтарында Морвелл пошта бөлімі Морвелл көпірі деп аталды, ал Морвелл теміржол стансасының пошта бөлімі (1877 жылдан бері ашық) негізгі Морвелл пошта бөліміне айналды. 1983/84 жылдары Морвеллде қоңыр көмірді мұнайға айналдыру бойынша ірі ғылыми-зерттеу және даму жобасы (Brown Coal Liquefaction Victoria немесе BCLV) құрылды. Жапон үкіметі 1 миллиард доллардан астам қаржы бөлген бұл жоба күніне 50 тонналық пилоттық зауытты іске қосты, ол 1991 жылға дейін жұмыс істеді. Электр энергетикасының сәттілігіне байланысты Морвелл тұрғындарына кең ауқымды тұрғын үйлер мен қаржылық мүмкіндіктер ұсынатын қалаға айналды. Латроб аңғарының жалпы өсуімен Морвеллдің сәттілігі жалғаса беретіндей болды. Алайда, Морвелл қаласының Mid Valley сауда орталығын қала ортасынан алыс салуға рұқсат беруі қала орталығының құлдырауына әкелді, нәтижесінде көптеген дүкендер бос қалды. Сонымен қатар, 1990-шы жылдары мемлекеттік электр станциясының қайта құрылуы мен жекешелендірілуі аймақта жұмыс орындарының көптеп қысқартылуына әкелді, бұл Морвеллдің орталық бизнес ауданының құлдырауын жеделдетті. Көптеген дүкендер қазір бос және жарамсыз күйде. 1994 жылы жергілікті билік шекараларын мемлекеттік деңгейде тексеруден кейін жергілікті кеңестер біріктірілді, нәтижесінде Морвелл Латроб қаласының құрамына кірді және азаматтық орталық Траралгон қаласында орналасты. Сайланған кеңес қайта құрылғаннан кейін азаматтық орталық Морвеллге көшірілді және 2005 жылы қала орталығын жаңғырту үмітімен жаңа кеңес ғимараты салынды. Өкінішке орай, бұл жаңғырту жоспары іске аспады. Жаңа сот-әділеттік орталық 2006 жылы аяқталды және қылмыскерлер сот жүйесі арқылы өңделу үшін Морвелл сот-әділеттік орталығына келуіне байланысты қала орталығының белсенділігі біршама артты. Австралия статистика бюросының 2011 жылғы наурызда жариялаған мәліметтері бойынша, Морвелл тұрғындарының орташа жалақысы Латроб аңғарының үш ірі қаласының ішіндегі ең төменгісі болып табылады. Морвелл – Орталық Гиппсленд техникалық және қосымша білім беру институтының бас кеңсесі. Онда жергілікті коллекциясы өте бай ірі аймақтық өнер галереясы бар және кең ауқымды роза бақтарымен танымал. Жақын жердегі Черчилльде Федерация университетінің Гиппсленд кампусы орналасқан. 2006 жылы генерал-лейтенант Стенли Савиджтің ескерткіші орнатылды. Морвеллде туған Савидж Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін жесірлер мен әскерилердің отбасыларына көмек көрсету үшін Legacy Australia ұйымын құрды. Морвеллде Морвелл жүз жылдық роза бақшасы орналасқан, бұл бұрынғы теміржол қорығындағы 2 гектардан астам аумақты алып жатқан саябақ, онда 3500-нан астам роза гүлдері өседі. 2009 жылы бақ Дүниежүзілік роза қоғамдары федерациясының «Бақ өмірінің үздік сыйлығымен» марапатталды.
The first Europeans to travel through the area include party of Count Paweł Strzelecki on their journey from the Snowy Mountains in April 1840, after Strzelecki had named Australia's highest peak as Mount Kosciuszko. In 1838, Scottish pastoralist Angus McMillan rode horses up the Latrobe River near Sale, but not as far as Morwell, then made further journeys to Latrobe River after Strzelecki had visited the area. McMillan named the region as 'Caledonia Australis' after his homeland, but the preferred name was 'Gipps Land', later becoming Gippsland, as chosen by Strzelecki in honour of New South Wales Governor George Gipps. The 1870s were a time of railway building in Victoria. In 1873, the government approved the construction of a railway line from Melbourne to Sale and it was this decision which gave rise to the development of the township of Morwell. The railway station was approximately 3 miles (5 km) from the settlement by the river, leading to new development occurring around the railway station. The first public sale of land in the town took place in January 1879 but there were at least ten traders operating in the town by that time, a Post Office in the township having been open since 1875 (an earlier PO having served the rural area from 1870 to 1873). On 1 January 1880 Morwell PO was renamed Morwell Bridge and Morwell Railway Station PO (open since 1877) became the main Morwell PO. A major Research and Development project into the conversion of brown coal into oil, (Brown Coal Liquefaction Victoria or BCLV) was established in Morwell in 1983/84. Funded by the Japanese Government at a cost of over one billion dollars this project established a 50 tonne per day pilot plant which ran until 1991. Thriving on the success of the power industry, Morwell developed into a city offering substantial housing and financial opportunities for its many residents. With the general growth of the Latrobe Valley, Morwell's success appeared destined to continue. However, the approval by the City of Morwell to build the Mid Valley Shopping Centre complex away from the CBD led to the decline of the CBD, with many empty shopfronts the result. Further, restructuring and privatisation of the State Electricity Commission in the 1990s led to massive job losses in the region, which accelerated the decline of Morwell's central business district. Many shops are now empty and in a state of disrepair. Amalgamation of the local councils following a Statewide review of local government boundaries in 1994 saw Morwell become part of the City of Latrobe and the civic centre established in Traralgon. With the re establishment of an elected council, the civic centre was moved back to Morwell and the new council building constructed in 2005 in the hope of leading to a revitalisation of the city centre. Unfortunately, that revitalisation failed to eventuate. The new justice precinct was completed in 2006 and has somewhat increased CBD activity as alleged criminals come to the Morwell justice precinct for processing through the Justice System. Figures released by the Australian Bureau of Statistics in March 2011 show the average wage of Morwell residents to be the lowest of the three major Latrobe Valley towns. Morwell is the headquarters of the Central Gippsland Institute of Technical and Further Education. It contains a major regional art gallery with an excellent local collection and is noted for its extensive rose gardens. Nearby at Churchill is the Gippsland Campus of Federation University. A commemorative bust of Lt Gen Sir Stanley Savige was erected in 2006. Born in Morwell, Savige founded Legacy Australia following World War 1 to assist widows and families of servicemen. Morwell is home to the Morwell Centenary Rose Garden, a parkland of over 2 hectares on a former railway reserve that showcases over 3500 roses. In 2009, the garden was presented an 'Award of Garden Excellence' by the World Federation of Rose Societies.
Климат
Морвелл мұхиттық климатқа ие (Кёппен климаттық жіктелуі Cfb). Морвеллдегі түндер Мельбурнге қарағанда шамамен 2 °C-қа салқынырақ.
Басқару
Жергілікті деңгейде Морвеллді Латроб қаласы басқарады және жергілікті билік пен әкімшілік орталық болып табылады. Жергілікті деңгейде оны Орталық округтегі екі кеңесші өкілдік етеді (бұрын үш округ болған: қала орталығындағы Ринтулл, солтүстік және батыстағы Танжил, оңтүстіктегі Фирмин). Виктория үкіметінде Морвелл сайлау округі Виктория заң шығару жиналысында өкілдік етеді. Морвеллдегі заң мен тәртіпті сақтау мемлекеттің жауапкершілігінде. Коммерциялық көшеде орналасқан Латроб аңғары заң соттарында Виктория Жоғарғы сотының, Виктория Магистратура сотының және Виктория округтік сотының бөлімшелері бар. Хейзлвуд көшесіндегі бір ғана Виктория полициясы бөлімшесі қызмет көрсетеді. Австралия үкіметінде ол Гиппленд бөлігі арқылы Австралия Парламентінде өкілдік етеді.
Білім
Морвеллде мектепке дейінгі білім беруден бастап кәсіптік білім беру мен оқытуға дейінгі білім беру мекемелері бар. Университет деңгейіндегі біліктіліктер жақын маңдағы Австралия Федерация Университетінің Гиппсленд кампусында, Черчилль қаласында қолжетімді. Басқа білім беру және оқыту ұйымдары Латроб аңғарының кең қалалық аймағында орналасқан. Қалада 4 бастауыш мектеп бар: Морвелл орталық бастауыш мектебі, Сент-Винсент-де-Пол бастауыш мектебі, Сакрад-Харт бастауыш мектебі және Морвелл парк бастауыш мектебі, сондай-ақ бір жасөспірімдер мектебі – Курнай колледжі Морвелл кампусы (1963 жылы құрылған). Морвеллде TAFE оқуы TAFE Gippsland (бастапқыда GippsTAFE, кейін Федерация оқытуы) арқылы, сондай-ақ Apprenticeships Group Australia арқылы оқушылық және тәжірибелік бағдарламалар арқылы қолжетімді.
Көлік
Принц автожолы (A1) қаланың оңтүстігінен айналып өтеді, ал бұрын қаланың ортасынан шығыстан батысқа дейін өткен Ескі Принц тас жолы қазір Принц драйвы мен Коммерциялық жол деп аталады. Автожол Морвеллді Латроб аңғарының басқа қалаларымен – батыстағы Мо және шығыстағы Траралгонмен байланыстырады. Басқа маңызды жолдардың ішінде Леонгатаға қарай оңтүстікке қарай созылатын Стржелецкий тас жолы (B460) бар. Теміржол көлігіне жолаушылар және жүк тасымалы кіреді. Қаланың жалғыз станциясы – Морвелл теміржол станциясы, ол Бэрнсдейл желісінде орналасқан. Traralgon V/Line және Bairnsdale V/Line теміржол қызметтері екі бағытта сағат сайын тоқтайды. Мельбурнға дейінгі жол жүру уақыты шарықталу кезінде шамамен 109 минутты құрайды. Жалпы авиация Latrobe аймақтық әуежайынан жұмыс істейді, ол бүкіл Латроб аңғарының қалалық аймағын қамтиды.
Спорт
Морвеллде австралиялық футбол өте танымал. Қалада екі аға клуб бар: Морвелл Футбол Клубы (1905 ж.қ.) Морвелл демалыс орнында орналасқан және Гиппсленд Футбол Лигасында өнер көрсетеді, ал Морвелл Шығыс Футбол Клубы (1973 ж.қ.), Морвелл Шығыс Футбол алаңында орналасқан, Мид Гиппсленд Футбол Лигасында бәсекелеседі. Морвелл Футбол алаңы Гиппсленд Пауэрдің (1993 ж.қ.) үйі, ол TAC Cup-та өнер көрсетеді және 2005 және 2010 жылдары Австралия Футбол Лигасының маусымға дайындық матчтарын қабылдады. Крикет те танымал, Морвелл және Латроб есімді екі үлкен крикет клубы бар, соңғысында Питер Сиддл жас кезінде ойнаған. Морвеллде футболдың ұзақ тарихы бар. Морвелл Соколдары 1961 жылы құрылды және Австралиядағы ең жоғары лига болған Ұлттық Футбол Лигасына жетті. 2001 жылы таратылғанмен, бастапқы клубтың тікелей мұрагері ретінде "Falcons 2000" клубы құрылды және бүгінге дейін жұмыс істеп келеді. Клуб Латроб Аңғары Футбол Лигасында ойнайды, бұл Викториядағы футболдың сегізінші деңгейі және ұлттық деңгейде тоғызыншы деңгей. Клубтың үй алаңы - Латроб Сити стадионы. "Фортуна 60" және "Морвелл Пегасус" та "Falcons 2000" клубымен бір лигада өнер көрсетеді. Олардың үй алаңдары Crinigan Road South Reserve және Ronald Reserve. Morwell Cougars бейсбол клубы әдетте Латроб Аңғары Лигасының үш аға және барлық жасөсперлік сыныптарында команда құрайды. Тонерс-Лейндегі олардың алаңдары Лигадағы жалғыз арнайы бейсбол алаңдары. Американдық футбол Мэривейл демалыс орнында ойналады. Бұл сонымен қатар 2010 жылдан бері орналасқан жергілікті клуб, Gippsland Gladiators-тың үйі, ол Gridiron Victoria лигасының 2-ші дивизионында өнер көрсетеді. Сондай-ақ, 25 метрлік жабық жүзу бассейні бар, оны жергілікті жүзу клубы жарысқа қатысу үшін пайдаланады. Гольфшілер Fairway Drive-дағы Морвелл гольф клубының алаңында ойнайды.
Медиа
Коммерциялық радиостанциялар 531 3GG, 94.3/97.9 Triple M Gippsland, 99.5 TRFM және Gold 1242 станциялары Morwell қаласын және үлкен Gippsland аймағын қамтиды. Ұлттық қоғамдық телерадиокомпания ABC Gippsland 100.7FM жиілігінде, ал қоғамдық станция Gippsland FM (бұрынғы 3GCR) 104.7FM жиілігінде хабар таратады. Gippsland FM – аймақтағы Morwell қаласында студиялық кешені бар жалғыз станция.