Кіріспе
Қасиеттіге құрмет көрсету (Veneratio; τιμάω ALA LC), немесе қасиеттілерді құрметтеу – қасиеттілік немесе қасиеттілік дәрежесі жоғары деп танылған адамды құрметтеу. Көптеген діндерде періштелерге де осындай құрмет көрсетіледі. Қасиеттілерге құрмет көрсетуді христиандық, иудаизм, индуизм, ислам, буддизм сияқты барлық ірі діндердің кейбір тармақтары ресми немесе бейресми түрде қабылдайды.
Veneration (veneratio; τιμάω ALA LC), or veneration of saints, is the act of honoring a saint, a person who has been identified as having a high degree of sanctity or holiness. Angels are shown similar veneration in many religions. Veneration of saints is practiced, formally or informally, by adherents of some branches of all major religions, including Christianity, Judaism, Hinduism, Islam, Buddhism
Hinduism has a long tradition of veneration of saints, expressed toward various gurus and teachers of sanctity, both living and dead. Branches of Buddhism include formal liturgical worship of saints, with Mahayana Buddhism classifying degrees of sainthood. Other sects, such as Wahhabists etc., abhor the practice. In Judaism, there is no classical or formal recognition of saints, but there is a long history of reverence shown toward biblical heroes and martyrs. Jews in some regions, for example in Morocco, have a long and widespread tradition of saint veneration. Icons depicting saints were created in the catacombs. The Orthodox Church of Byzantium began official church commemoration very early and even in Rome, commemoration is documented in the third century. Over time, the honor also began to be given to those Christians who lived lives of holiness and sanctity. Various denominations venerate and determine saints in different ways, with some having a formal canonization or glorification process. It is also the first step to becoming a saint. Catholic and Eastern Orthodox theologies also include the term hyperdulia for the types of veneration specifically paid to Mary.
Индуизмде әртүрлі гурулар мен қасиетті ұстаздарға, тірі немесе қайтыс болғандарға, құрмет көрсетудің ұзақ дәстүрі бар. Буддизмнің тармақтары қасиеттілерге ресми түрде құлшылық етуді қамтиды, ал Махаяна буддизмі қасиеттілік дәрежелерін жіктейді. Ваххабистер сияқты басқа секталар бұл амалды жек көреді. Иудаизмде қасиеттілерді ресми түрде мойындау болмаса да, Киелі кітаптағы батырлар мен шейіттерге деген құрметтің ұзақ тарихы бар. Мысалы, Мароккодағы яһудилер қасиеттілерге құрмет көрсетудің кең таралған және ұзақ дәстүріне ие. Қамқорлықта қасиеттілерді бейнелейтін иконалар жасалған. Византияның православие шіркеуі өте ерте заманнан-ақ шіркеуде ресми түрде еске алуды бастады, тіпті Римде де үшінші ғасырда осыған қатысты деректер бар. Уақыт өте келе, қасиетті өмір сүрген христиандарға да құрмет көрсетіле бастады. Әртүрлі діни ағымдар әулиелерді әртүрлі жолдармен құрметтейді және анықтайды, ал кейбіреулері ресми түрде қасиеттілікке немесе даңққа ие болады. Бұл қасиетті болуға жасалған алғашқы қадам. Католик және Шығыс православие теологияларында Марияға көрсетілетін ерекше құрметті білдіретін гипердулия термині де қолданылады.
Veneration (veneratio; τιμάω ALA LC), or veneration of saints, is the act of honoring a saint, a person who has been identified as having a high degree of sanctity or holiness. Angels are shown similar veneration in many religions. Veneration of saints is practiced, formally or informally, by adherents of some branches of all major religions, including Christianity, Judaism, Hinduism, Islam, Buddhism
Hinduism has a long tradition of veneration of saints, expressed toward various gurus and teachers of sanctity, both living and dead. Branches of Buddhism include formal liturgical worship of saints, with Mahayana Buddhism classifying degrees of sainthood. Other sects, such as Wahhabists etc., abhor the practice. In Judaism, there is no classical or formal recognition of saints, but there is a long history of reverence shown toward biblical heroes and martyrs. Jews in some regions, for example in Morocco, have a long and widespread tradition of saint veneration. Icons depicting saints were created in the catacombs. The Orthodox Church of Byzantium began official church commemoration very early and even in Rome, commemoration is documented in the third century. Over time, the honor also began to be given to those Christians who lived lives of holiness and sanctity. Various denominations venerate and determine saints in different ways, with some having a formal canonization or glorification process. It is also the first step to becoming a saint. Catholic and Eastern Orthodox theologies also include the term hyperdulia for the types of veneration specifically paid to Mary.
Шығыс православиесі
Сирия православие шіркеуінің литургиялық қызметінде, "Ай Мария" дұғасы "Біздің Әкемізден" кейін, діни қызметкер ғибадатханаға кіруі алдында оқылады. Сонымен қатар, барлық басқа қасиеттілердің есімдерінен бұрын, Мәриямның аты ғибадат орындарын қасиеттендіру үшін қолданылған болуы мүмкін.
Шығыс православие
Шығыс православие шіркеуінде әулиелерге құрмет көрсету – құдайға сыйынғанның маңызды бір бөлігі. Көптеген қызметтер "Ең қасиетті Ана Құдай, бізді сақта!" деген сөздермен аяқталады және күндізгі әулиені құрметтеу үшін тропарь мен кондак қолданылады. Әулиелерді мадақтау және олардың иконалары арқылы құрметтеу тәсілі Иоанн Дамаскиннің "Киелі суреттер туралы" кітабында қорғалған және Никеяның екінші соборының тақырыбы болды.
Протестантизм
Протестант шіркеулерінде құрмет көрсету кейде жалған құдайға табыну күнәсімен теңестіріледі, ал осымен байланысты қасиетті деп жариялау – апотеоз ересі деп саналады. Протестанттық теология көбінесе құрмет көрсету мен құдайға ғибадат ету арасында нақты айырмашылық жоқ екенін айтады және құрмет көрсету амалы христиан жанын оның нағыз мақсатынан, яғни Құдайға ғибадат етуден бұратады деп мәлімдейді. Джон Кальвин "Христиан дінінің негіздері" еңбегінде былай деп жазады: "(Д)улия және латрия деп аталатын айырмашылық періштелер мен қайтыс болған адамдарға ешқандай жазасыз құдайлық құрмет көрсетуге мүмкіндік беру үшін ғана ойлап табылды". Сондықтан, Лүтер және кейбір протестанттар үшін құрмет көрсету – Құдайға қарсы сөйлеу (құдайды қорлау) түрі деп есептеледі. Дегенмен, кейбір протестант ағымдары, әсіресе англикандықтар мен лютерандықтар, католицизмдегідей әулиелерге құрмет көрсетуге рұқсат береді.
Қолдау
Қасиетті Августин, Амвросий және тағы басқалары Киелі кітаптан кейінгі дәуірде Қасиетті Степан, Нолалық Қасиетті Феликс, Қасиетті Гервасий және көптеген басқалардың қабірлерінде болған кереметтер туралы айтады. Мұндай керемет оқиғалар қасиетті реликвияларды құрметтеуге байланысты Құдайдың инабатының белгісі ретінде қарастырылады.
Индуизм
Индуизмде санттар (әулиелер) мен махатмаларға (көтерілген ұстаздарға) құрмет көрсетудің ұзақ тамырлы және мәңгілік дәстүрі бар, құдай-адамдар мен құдай-әйелдер жағдайында адамдық пен құдайлық арасындағы шекара көбінесе нашарлайды. Бхакти қозғалыстары, құтылу жолын көрсететін үлгі ретінде әулие тұлғаларға, мысалы, және гуруларға бағынуды танымал етті.
Ислам діні
Ислам қасиеттілерге (көбінесе вали деп аталады, бұл сөздің тікелей мағынасы – «Құдайдың досы») құрметпен қараудың бай тарихына ие, бірақ ХХ ғасырда салафизмнің түрлі ағымдарының ықпалымен ислам әлемінің кейбір бөліктерінде бұл дәстүр төмендеді. Сунни исламда қасиеттілерге құрмет көрсету ерте заманнан бері діни тойлаудың кең таралған түріне айналды. Классикалық суннит ғалымдары оларды «Құдайдың сүйген және Оған деген махаббатқа негізделген тығыз қарым-қатынас құрған» құрметті тұлғалар ретінде мойындап, құрметтеді. Қасиеттілерге құрмет көрсету мың жылдан астам уақыт бойы сунниттер арасында кең таралған практика болып келді, бірақ ХХ ғасырда салафит қозғалысы оған қарсы шықты, оның түрлі ағымдары оны «Исламның ажырамас бөлігі емес, керісінше исламға қайшы және архаикалық» деп есептейді. Протестанттық реформацияда болғандай, салафизм сунниттік және шииттік контексте де шектеуге тырысқан дәстүрлі амалдарға қасиеттілерге құрмет көрсету, олардың қабірлерін зиярат ету, олардың шапағаттылығын іздеу және олардың киелі заттарын құрметтеу кіреді. Кристофер Тейлордың айтуынша: «Ислам тарихы бойында мұсылман қасиеттілеріне құрмет көрсету ислами діннің маңызды бір бөлігі болды [бірақ, ислами дәстүріндегі кейбір ағымдардың, әсіресе ХІХ және ХХ ғасырлардағы] салдарынан кейбір қазіргі заманғы мұсылмандар мұсылман қасиеттілерінің бар екендігін мойындаудан бас тартты немесе олардың болуын және оларға көрсетілген құрметті қабылдауға болмайтын ауытқулар деп қарады».
Иудаизм
Православ және ұйымдасқан иудаизм әулиелерге табынуды тікелей қолдамаса да, қасиетті еврей басшыларының жерленген жерлеріне құрмет көрсету және қажылық жасау – дәстүрдің ежелгі бөлігі. Көптеген яһудилер көптеген ізгі еврей басшыларының қабірлерін зиярат етеді. Бұл дәстүр Марокко яһудилері мен сефард текті яһудилер арасында, сондай-ақ кейбір ашкенази яһудилерінің арасында да кең таралған. Бұл әсіресе Израильде, көптеген қасиетті еврей басшыларының жерленген жерінде байқалады. Хеброн қаласындағы Патриархтар үңгірі, Бейт-Лехемдегі Рахилдің және Тибериядағы Маймонидтің қабірлері Таяу Шығыста үлкен қажылықтарды тартатын орындардың мысалдары. Бүгінде Шнеерсонның қабірін православие, реформа және консервативті бағыттағы яһудилер де, яһуди емес адамдар да зиярат етеді. Зияратшылар көбінесе Забурдан дұғалар оқиды және қағазға жазылған дұға тілектерін әкеледі, оларды жыртып қабірге қалдырады.
Джайнизм
Джайнизмде тиртханкаралар танылады, олар трансценденттікке және азаттыққа (мокша) қол жеткізген жандар және, демек, джайни жолын үйреткен ұстаздар. Олар космостың эволюциясы мен ғарыштық оқиғалардан тыс тұрып, оған ешқандай араласпайды, тек үлгі ретінде қызмет етеді. Бұл, ең алдымен, құрбандық рәсімдерінде (девапуджа) көрінеді, ол сенушінің бағынуынан гөрі өзінен бас тартуын көрсетеді, себебі тиртханкаралар адамдардың істеріне толығымен бейжай, ал джайндар олардың оларға да бейжай екенін есептейді.