Кіріспе
АҚШ Әскери-теңіз флотының USS Thresher (SSN 593) – ядролық қуатпен жұмыс істейтін шабуылдық су асты кемелері класының жетекші кемесі. Бұл АҚШ Әскери-теңіз флотының бұрғылаушы акуланың атымен атаған екінші су асты кемесі болды. 1963 жылдың 10 сәуірінде Thresher Массачусетс штатының Кейп-Код мүйісінен шамамен 220 миль (354 км) шығысқа қарай терең суға түсу сынақтары кезінде батып, бортындағы 129 экипаж мүшесі мен кеме құрылысшысының барлығы қаза болды. Бұл оқиға АҚШ Әскери-теңіз флоты үшін шешуші болып, SUBSAFE деп аталатын қатаң су асты кемелерінің қауіпсіздігі бағдарламасын енгізуге әкелді. Теңізде жоғалған алғашқы ядролық су асты кемесі болған Thresher, бортында 100-ден астам адаммен жоғалған төрт су асты кемесінің үшіншісі еді. Қалғандары – 1942 жылы 130 адаммен бірге батқан француздық Surcouf, 1943 жылы 102 адаммен бірге жоғалған USS Argonaut және 2000 жылы 118 адаммен бірге батқан ресейлік Курск. Әскери-теңіз флотының дәстүрі бойынша, бұл класс су асты кемелері бастапқыда жетекші кеменің атымен, Thresher деп аталды. Thresher 1963 жылдың 16 сәуірінде Әскери-теңіз кемелерінің тізілімінен алынып тасталғанда, класс аты екінші кеменің – Permit-тің атына өзгертілді. Теңізде жоғалғандықтан Thresher АҚШ Әскери-теңіз флоты тарапынан қызметтен босатылмады және "Мәңгілік патрульде" қалып отыр.
USS Thresher (SSN 593) was the lead boat of her class of nuclear powered attack submarines in the United States Navy. She was the U. S. Navy's second submarine to be named after the thresher shark. On 10 April 1963, Thresher sank during deep diving tests about 220 mile (354 km) east of Cape Cod, Massachusetts, killing all 129 crew and shipyard personnel aboard. Her loss was a watershed for the U. S. Navy, leading to the implementation of a rigorous submarine safety program known as SUBSAFE. The first nuclear submarine lost at sea, Thresher was also the third of four submarines lost with more than 100 people aboard, the others being the French Surcouf, sinking with 130 personnel in 1942, USS Argonaut, lost with 102 aboard in 1943, and Russian Kursk, which sank with 118 aboard in 2000. Following Navy tradition, this class of subs was originally named Thresher after the lead boat. When Thresher was struck from the Naval Vessel Register on 16 April 1963, the class name was changed to that of the second boat, Permit. Having been lost at sea, Thresher was not decommissioned by the U. S. Navy and remains on "Eternal Patrol".
Ерте мансап
Thresher-ді салуға арналған келісім-шарт 1958 жылдың 15 қаңтарында Портсмут теңіз кеме құрылысы кешеніне тапсырылды, ал келінің қадасы 1958 жылдың 28 мамырында салынды. Ол 1960 жылдың 9 шілдесінде бауын алға қарата суға түсірілді, Мэри Б. Уордер (Екінші дүниежүзілік соғыстағы кеме капитаны Фредерик Б. Уордердің әйелі) оның демеушісі болды және 1961 жылдың 3 тамызында қолданысқа берілді, командир Дин Л. Аксен басқарды. Thresher 1961–1962 жылдары Атлант мұхитының батыс бөлігінде және Кариб теңізінде ұзақ теңіз сынақтарын өткізді. Бұл сынақтар оның көптеген жаңа және күрделі технологиялық мүмкіндіктері мен қару-жарақтарын толық бағалауға мүмкіндік берді. 1961 жылдың 18-24 қыркүйегінде АҚШ-тың солтүстік-шығыс жағалауында өткен «Ядролық су асты кемелері жаттығуы» (NUSUBEX) 3–61-ге қатысты. Thresher 1961 жылдың 29 қарашасында Портсмутқа оралуға дейін қосымша сынақтар жүргізіп, сынақ торпедаларын атты. Кеме жыл соңына дейін портта болды, ал 1962 жылдың бірінші екі айында оның сонары мен SUBROC жүйелері бағалаудан өтті. Наурыз айында «Ядролық су асты кемелерінің тактикалық қабілеттерін жақсартуға арналған жаттығу» (NUSUBEX) 2–62 және АЛФА тобымен су астына қарсы күрес оқуларына қатысты.
Суға бату
1963 жылғы 9 сәуірде «Трешер» су асты кемесі, командир-лейтенант Джон Уэсли Харвидің басқаруымен, таңғы сағат 8:00-де Мэн штатының Киттери қаласынан шығып, 11:00-де су асты кемелерін құтқару кемесі «Скайларкпен» кездесіп, Массачусетс штатының Кейп-Код мүйісінің шығысында алғашқы жөндеуден кейінгі тестілеу суға түсу сынақтарын бастады. Сол күні түстен кейін «Трешер» алғашқы тереңдік сынағын жасады, су бетіне шықты, содан кейін 400 метрлік (1300 фут) сынақ тереңдігінің жартысына дейін екінші суға түсуді орындады. 1962 жылдың соңында кеме верьге кірмес бұрын, «Трешер» сынақ тереңдігіне шамамен 40 рет барыпты. Ол түн бойы су астында қалып, 10 сәуірде таңғы сағат 6:30-да «Скайларкпен» су асты байланысын жаңартты, терең суға түсу сынақтарын бастау үшін. Әдеттегідей, «Трешер» «Скайларк» астында шеңбермен жүзіп, суға батып, байланыс қашықтығында қалу үшін әр 100 фут (30 метр) тереңдікте барлық жүйелердің қауіпсіздігін тексеру үшін тоқтап тұрды. «Трешер» сынақ тереңдігіне жақындағанда, «Скайларк» су асты телефоны арқылы «ұсақ қиындықтар, оң көлбеу, қысымды арттыруға тырысамыз» деген түсініксіз хабарлама алды, содан кейін «900» саны бар одан да түсініксіз соңғы хабарлама келді. «Скайларк» басқа хабарлама алмағанда, су бетіндегі бақылаушылар біртіндеп проблема туындағанын түсінді. Түстен кейін 15 әскери кеме іздеу аймағына жол тартты. Сағат 18:30-да Атлантика флотының су асты кемелерінің командирі Портсмут теңіз кеме жасау орнына команда мүшелерінің отбасыларын, бастапқыда командир Харвидің әйелі Иренге, «Трешердің» жоғалып кеткені туралы хабарлауды бастауға бұйрық берді. Әскери-теңіз операцияларының бастығы адмирал Джордж У. Андерсон кіші Пентагонның баспасөз орталығына барып, су асты кемесінің барлық экипажымен бірге жоғалып кеткенін жариялады. Президент Джон Ф. Кеннеди 12 сәуірден 15 сәуірге дейін барлық туларды жартылай түсіріп ілуге бұйрық берді, 129 қаза болған су асты кемешілер мен кеме жасаушылардың құрметіне.
Іздеу және қалпына келтіру
Теңіз күштері жылдам түрде су үстіндегі кемелермен және терең іздеу мүмкіндігі бар Теңіз зерттеу зертханасының (NRL) қолдауымен кең ауқымды іздеу жұмыстарын бастады. Зертхананың шағын акустикалық зерттеу кемесі «Роквилл», ерекше іздеу сонарымен жабдықталған, 1963 жылдың 12 сәуірінде іздеу аймағына бет бұрды. «Роквиллді» камералық жүйемен жабдықталған басқа мамандар ілесіп келді. USS Allegheny, USNS Mission Capistrano және USS Prevail бір шаршы аймақтағы сонарлық іздеуге қатысты. RV Atlantis II, USNS Robert D. Conrad және USNS James M. Gilliss сонарлық іздеуде табылған ықтимал нысандарды зерттеді. NRL-дің терең суға сүйретілетін камералық жүйесі мен мамандары кейін «Джеймс М. Гиллисс» кемесінен жұмыс істеді, нәтижесінде «Трешерге» тиесілі екені расталған қалдықтар табылды. Батискаф «Триест» 11 сәуірде дабылмен келтіріліп, Сан-Диегодан Бостонға жеткізілді. Ол екі рет қираған аймаққа суға түсті; біріншісі 24-30 маусым аралығында, ал екіншісі тамыздың соңынан қыркүйектің басына дейін өтті. «Гиллисс» кемесінің сүйретілетін құралды басқару мүмкіндігі жеткіліксіз және тіпті қауіпті болды, сондықтан қыркүйекте іздеу тоқтатылды. 11 сәуір күні таңертең USS Seawolf және USS Sea Owl су асты кемелеріне, екеуі де «Трешердің» орналасқан жеріне жақын жұмыс істеп жатқанда, жоғалған су асты кемені іздеуге қосылуға бұйрық берілді. James M. Gilliss сияқты қазіргі шағын көмекші жалпы океанографиялық зерттеу (AGOR) кемелерінің терең суға сүйретілетін іздеу құралдарын басқаруға жарамсыздығы, жабдықты орналастыруға қолайлы жағдайда кеме іздеуге әкелді. 1963 жылдың соңында бұл іздеу нәтижесінде сатып алынды, мақсаты жабдықты орналастыру үшін қорғалған орталық шұңқырды қосу болды. «Мизар» кемесі 25 маусымда терең іздеуді бастады және екі күн ішінде апатқа ұшыраған кемені тапты. «Трешердің» корпусының сынықтары бес негізгі бөлікте теңіз түбінде, жер бетінен шамамен 2560 метр тереңдікте жатыр. Қалдықтардың көп бөлігі «Трешердің» негізгі бөліктеріне, соның ішінде қанатты бөлігі, сонарлық күмбезі, мұрындық бөлігі, инженерлік бөлігі, операциялық бөлігі және қанатты бөлігі таралып кеткен. 22 шілдеге дейін жоғалған су асты кеменің көп бөлігі суретке түсірілді. Тамыздың басында барлық арнайы топ су асты кемесімен сол аймаққа оралды. Оның алғашқы екі суға түсуі сәтсіз аяқталды, бірақ үшінші суға түсуде UTE «Триест II» батискафін қираған жерге орналастыруға мүмкіндік берді, бірақ батискаф оның үстінде болғандықтан, алдымен қираған жерді көрмеді. Тергеу комиссиясы шешімі бойынша, іздеу күшінің бір бөлігі ретінде жұмыс істеп жатқан USS Seawolf (SSN575) ықтимал электрондық сигналдар мен су асты дыбыстарын тіркеді. «Seawolf» алған сигналдардың ешқайсысы адам жасаған сигналдарға сәйкес келмеді.
That while operating as a unit of the search force, the U. S. S. Seawolf (SSN575) recorded possible electronic emissions and underwater noises. None of the signals which SEAWOLF received equated with anything that could have been originated by human beings.
Себеп
Терең теңізде суретке түсіру, табылған артефакттар және «Трэшердің» дизайны мен жұмыс істеу тарихын бағалау тергеу сотына тұщы су құбырлары жүйесінің біріктіруінің бұзылуынан зардап шеккенін анықтауға мүмкіндік берді. Күміс қосылысын пайдаланудың орнына дәнекерлеуге көбірек сенгенінен туындаған бұл мәселе. Бұрынғы ультрадыбыстық сынақтарда тексерілген дәнекерленген біріктірулердің шамамен 14%-ында проблемалар анықталды, олардың көпшілігі жөндеуді қажет ететіндей қауіпті емес деп танылды. Бірақ 1960 жылдың 30 қарашасында, апатқа үш жыл бұрын «Барбель» жаттығу кезінде сынақ тереңдігіне жақын күміс қосылысының бұзылуына ұшырады, нәтижесінде 3 минут ішінде 18 тонна су қозғалтқыш бөліміне құйылды, ал кеме қуатты пайдаланып және балласттық бөлімдерді сығып су бетіне көтерілді. Бірнеше айдан кейін «Абрахам Линкольн» баллистикалық зымырандық суасты кемесі сынақ кезінде күміс қосылысының бұзылуына ұшырады. Кейіннен жоғары қысымды ауа компрессорларына ауа кептіргіштері орнатылды, бастапқыда «Тиньосаға», авариялық соғу жүйесінің дұрыс жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін. Суасты кемелері әдетте су бетіне көтерілу үшін жылдамдық пен палуба бұрышына (шабуыл бұрышына) сүйенеді, балласттық бөлімдерді сығып шығаруға емес. Тереңдікте балласттық бөлімдерге сирек соққы берілді, себебі бұл суасты кемені бақылаусыз жер бетіне зымыранмен ұшыруы мүмкін еді. Стандартты процедура суасты кемені перископ тереңдігіне дейін жүргізіп, аймақтың таза екенін тексеру үшін перископты көтеру және содан кейін балласттық бөлімдерді сығып, суасты кемені су бетіне көтеру болды. Сол кезде реакторлық қондырғының жұмыс процедуралары реакторды тез қайта іске қосуға немесе екінші жүйеде қалған буды суасты кемені су бетіне жылжытуға мүмкіндік бермеді. Скрамнан кейін негізгі бу жүйесін оқшаулау, турбиналарға бу ағынын тоқтату стандартты процедура болды, олар қозғалтқыш пен электр энергиясын қамтамасыз етті. Бұл реактордың тым тез салқындауын болдырмау үшін жасалды. «Трэшердің» реакторлық бақылау офицері, лейтенант Раймонд МакКул — офицерлік шенге дейін жеткенге дейін, бірінші ядролық суасты кемесі «USS Nautilus (SSN 571)» бортында бас сержант ретінде көп жылдар бойы суасты кемелерінде қызмет еткен «мустанг» — фатальды суға түсу кезінде кемеде болған жоқ; оның шәкірті, ядролық энергетика мектебінен жаңа келген Джим Генри, стандартты процедураларды орындап, «Трэшер» ең терең тереңдікте немесе одан сәл төмен болса да, бу жүйесін оқшаулауға бұйрық берді. Жабылғаннан кейін үлкен бу жүйесіне арналған оқшаулау клапандарын жылдам ашу мүмкін болмады. Кейінгі өміріндегі жағдайды еске түсіргенде, МакКул клапандарды жабуды кешіктіретініне сенімді болды, осылайша кемеге «қоңырауларға жауап беруге» және инженерлік бөлімдерде су тасқынына қарамастан, өзін-өзі су бетіне көтеруге мүмкіндік беретініне сенді. Адмирал Риковер процедуралардың қалыпты жұмыс жағдайларына арналған екенін және кеменің қауіпсіздігіне қатысты төтенше жағдайларда қажетті әрекеттерді шектеуге арналмағандығын атап өтті. Апаттан кейін Риковер зауытты қайта іске қосу уақытын одан әрі қысқартты, бұл жаңа технология мен пайдалану тәжірибесінің арқасында біртіндеп жақсара бастады, сонымен қатар тоқтатуға әкелетін факторларды шектеді. АҚШ Әскери-теңіз күштері суға батқаннан бері сайттың экологиялық жағдайын мерзімді түрде бақылап келеді және нәтижелерді АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ядролық қуатпен жұмыс істейтін кемелерінің экологиялық мониторингі туралы жылдық мемлекеттік есепте жариялайды. Бұл есептерде тұнбалардың, судың және теңіз жануарларының қоршаған ортадан алынған сынамаларының нәтижелері келтірілген, бұл «Трэшердің» ядролық реакторының терең мұхит ортасына елеулі әсер еткенін анықтау үшін жүргізіледі. Сондай-ақ, есепте терең теңізде бақылау жүргізу әдістемесі су бетіндегі кемелерден де, суасты кемелерінен де түсіндіріледі. Бақылау деректері қоршаған ортаға елеулі әсер етпегенін растайды. Суасты кемесіндегі ядролық отын әлі де зақымдалмаған. 2008 жылғы National Geographic деректі фильмінде жарияланған құпия ақпараттан көрініс табады: «Титаник: Баллардтың құпия миссиясы» USNR командирі Роберт Баллард, «Титаниктің» апатын табуға атсалысқан океанограф, Теңіз күштері «Титаникті» іздеу аясында «Трэшердің» және «Скорпионның» апаттарын картаға түсіріп, визуалды деректер жинауға жіберді. Баллард 1982 жылы Теңіз күштерінен Титаникті табу үшін жаңа терең суға түсу роботымен жүзіп келді. Теңіз күштері оған Титаникке дейін суасты кемелерінің апаттарын тексерген жағдайда қаражат берді. Баллардтың роботпен жүргізілген зерттеуі «Трэшердің» суға батқан тереңдігінен имплозия және толық жойылған екенін көрсетті; қалпына келтірілген жалғыз бөлік — бір фут қисық құбыр болды. Оның 1985 жылғы «Скорпионды» іздеуі «ұсақтағыш машинадан өткендей» үлкен қиратылған аймақты көрсетті. Апаттарды тексеру міндеттемесі орындалғаннан кейін және екі кемеден де радиациялық қауіп аз екені анықталғаннан кейін, Баллард «Титаникті» іздеді. Қаржылық шектеулер оған іздеуге 12 күн берді, ал екі суасты кемесі үшін қолданылған қиратылған аймақты іздеу әдісі «Титаникті» табу үшін қолданылды. Тергеу сотының барлық құжаттарының көбі әлі де жұртшылыққа қол жетімді емес. 1998 жылы Теңіз күштері оларды құпия ақпараттан шығаруды бастады, бірақ 2012 жылы оларды жұртшылыққа жарияламау туралы шешім қабылдады. 2020 жылдың ақпанында әскери тарихшы Джеймс Брайанттың FOIA талабына жауап ретінде федералды сот Теңіз күштеріне 2020 жылдың мамыр айына дейін құжаттарды жариялауды бастауға бұйрық берді. 2020 жылдың 22 мамырында Теңіз күштері сотқа ұсынған мәлімдемеде COVID-19 пандемиясының салдарынан Теңіз күштерінің Су асты соғыс бөлімі (OPNAV N97) қызметкерлерінің саны шектеулі болғандықтан, құжаттарды қарау тоқтатылғанын мәлімдеді. Олар тек су асты күштерін және операцияларды қолдайтын міндетті міндеттерді орындаумен шектелді. Алайда, Теңіз күштері «офис өз мүмкіндіктерін кеңейте алғаннан кейін талапкердің FOIA сұрауын қарау және өңдеуге қайта оралады» деді. 2020 жылдың 18 шілдесіндегі сотқа ұсынған есептің жарияланғаннан кейін Теңіз күштері құжаттарды өңдеуді бастау үшін тамызда қосымша ресурстар мен резервистерді анықтағанын және бекіткенін мәлімдеді. Теңіз күштері 2020 жылдың 23 қыркүйегінде құжаттарды кезең-кезеңімен жариялауды бастады. Бұл ірі апаттың қоғамдық қатынастарлық аспектісінен кейін пайда болған салдарлар әртүрлі жағдайлар бойынша зерттелді.
Суға батудың баламалы теориясы: электрлік ақау
2013 жылдың 8 сәуірінде Брюс Рул, 42 жылдан астам уақыт бойы АҚШ Әскери-теңіз барлау басқармасының жетекші акустикалық талдаушысы, "USS Skylark" және "Atlantic SOSUS" жүйелері жинаған деректерді "Navy Times" газетінде жариялаған жеке талдауында келтірді. Рул өзінің талдауын 1963 жылы жоғары құпия болып саналған SOSUS деректеріне негіздеді, бұл деректер тергеу комиссиясының ашық отырысында талқыланбады және Конгресс тыңдауларында жарияланбады. Рул суға батудың басты себебі – негізгі салқындатқыш сорғыларын қуаттандырған электрлік шинаның істен шығуы болды деген қорытындыға келді. Рулдың сөзіне қарағанда, SOSUS деректері екі минуттық электрлік тұрақсыздықтан кейін шина сағат 09:11-де істен шығып, негізгі салқындатқыш сорғыларды тоқтатып тастады. Бұл реактордың дереу тоқтауына алып келді, нәтижесінде жылдамдық жоғалды. "Thresher" кемесін дебалластау мүмкін болмады, себебі жоғары қысымды ауа құбырларында мұз пайда болды, сондықтан ол батты. Рулдың талдауына сәйкес, судың ішке кіруі (күміс қосылған біріктіруден немесе басқа жерден) реактордың тоқтауына немесе кеменің батуына ешқандай әсер етпеді, ал "Thresher" жарылғанға дейін зақымдалмаған күйде болды. SOSUS деректерінде судың ішке кіруіне байланысты ешқандай дыбыс тіркелмегенімен қатар, "Skylark" экипажы судың ішке кіруіне ұқсас ешқандай дыбыс естімеді, ал "Skylark" сынақ тереңдігінде тіпті кішкентай дабыл болса, құлақтың қабынуына әкелер еді, дегенмен "Thresher" кемесімен байланыс орнатуға қол жеткізді. Бұған қоса, "Thresher" кемесінің бұрынғы командирі тіпті кішкентай диаметрлі құбырдан судың ішке кіруін "ұсақ проблема" деп сипаттамас еді деп куәлік берді.
Басқа
1963 жылы 12 сәуірде президент Джон Ф. Кеннеди "Трешер" экипажына құрмет көрсету мақсатында барлық ұлттық туларды жартылай төмен түсіруге бұйрық берді. Бес халық музыкасы тобы немесе әртісі "Трешер"ді еске алуға арналған әндер жазды: The Kingston Trio-ның "Ballad Of The Thresher", Том Пэкстонның "The Thresher Disaster", Фил Окстың 1964 жылы шыққан "All the News That's Fit to Sing" альбомындағы "The Thresher", Пит Сигердің "The Thresher" және Shovels & Rope-тің "Thresher". "Қорқыныш тудырушылар" атты эпизод 1964 жылғы "Теңіздің түбіне саяхат" телесериалының маусымында USS Thresher қайғысынан шабыттанды. Сериалдың авторы Энтони Уилсон USS Thresher-дің жоғалуымен (және су асты кемелеріндегі қабілетсіз етуге арналған химиялық қару ретіндегі "қорқыныш газымен", қазіргі BZ газына ұқсас зат) қызығушылық танытты және ол сериал үшін телеспектакль жазды. Уилсонның телеспектаклісінде Seaview су асты кемесі жоғалған Polidor су асты кемесін іздейді.