Кіріспе
Клубтық есірткілер, сондай-ақ рейв есірткілері немесе кеш есірткілері деп те аталады, 1970-ші жылдардағы дискотекалармен және түнгі клубтармен, би кештерімен, электрондық би музыкасы (EDM) кештерімен және 1980-ші жылдардан бері бүгінгі күнге дейін байланысты демалыс есірткілерінің шартты түрде анықталатын санаты. Фармацевтикалық немесе химиялық қасиеттеріне сәйкес анықталатын опиаттар мен бензодиазепиндер сияқты көптеген басқа санаттардан өзгеше, клубтық есірткілер – «ыңғайлы санат», онда есірткілер оларды тұтыну орындарына және/немесе пайдаланушылар есірткінің әсерімен баратын жерлеріне байланысты жатқызылады. Клубтық есірткілерді көбінесе жасөспірімдер мен жастар қолданады. Клубтық есірткілерге МДМА («экстази»), 2С B («нексус») сияқты эмпатогендер, сондай-ақ ингаляторлар (мысалы, азот оксиді және «попперлер»), стимуляторлар (мысалы, амфетамин және кокаин), баяулатушы/ұйқы тартқыштар (Quaaludes, GHB, Rohypnol) және психоделикалық және галлюциногенді есірткілер (LSD және DMT) жатады. Түн бойы кештер мен би шараларына қатысушылар 1960-шы жылдардан бері Ұлыбританиядағы мод субмәдениетінен бастап, олардың мүшелері түнде ояқ болу үшін амфетамин қолданғаннан бері осы есірткілердің кейбірін олардың күшті әсері үшін пайдаланып келеді. 1970-ші жылдардағы дискотекалық кезеңде клубтық есірткілердің таңдауы стимуляторлық кокаин мен баяулатушы Quaaludes-ке ауысты. Quaaludes дискотекаларда соншалықты кең таралғандықтан, оны «дискотекалық печеньелер» деп атаған. 1990-шы және 2000-шы жылдары көптеген клубтарда метамфетамин мен МДМА сатылып, қолданылды. «Клубтық есірткілер» елдер мен аймақтар бойынша әртүрлі болады; кейбір аймақтарда тіпті героин мен морфин сияқты опиаттар да клубтарда сатылады, бірақ мұндай жағдай сирек кездеседі. Narconon клубтарда қолданылатын немесе «Экстази» ретінде сатылатын басқа синтетикалық есірткілерге гармалин, пиперазиндер (мысалы, BZP және TFMPP), PMA/PMMA, мефедрон (көбінесе АҚШ-тан тыс жерлерде қолданылады) және MDPV жатады деп мәлімдейді. Клубтық есірткілердің заңдық статусы аймаққа және есірткіге байланысты әртүрлі. Кейбір есірткілер кейбір елдерде заңды, мысалы, «попперлер» (әдетте есірткі заңдарын айналып өту үшін «бөлмеге дезодоратор» немесе «теріге күтімдік» ретінде сатылады) және азот оксиді (қаймақтан қолданылған кезде заңды). Амфетамин сияқты басқа клубтық есірткілер, егер адамда дәрігердің рецепті болмаса, көбінесе заңсыз болып табылады. Кокаин мен МДМА сияқты кейбір клубтық есірткілер әрқашан заңсыз. Клубтық есірткілерді қолданудың түрлі тәуекелдері бар. Барлық есірткілер сияқты, алкоголь сияқты заңды есірткілерден бастап BZP сияқты заңсыз есірткілерге дейін, қолдану құлаудан, қауіпті немесе тәуекелді мінез-құлықтан (мысалы, қауіпсіз емес секс) және егер пайдаланушы көлік жүргізсе, жарақаттану немесе өлімге әкелуі мүмкін көлік апаттарының қаупін арттырады. Кокаин мен амфетамин сияқты кейбір клубтық есірткілерге тәуелді болуға болады, ал оларды үнемі қолдану есірткіге деген құштарлықты тудыруы мүмкін. Кейбір клубтық есірткілер артық дозалаумен байланысты. Кейбір клубтық есірткілер пайдаланушыға зиян келтіруі мүмкін денсаулыққа зиянды әсерлерге, мысалы, түн бойы би кештерінде МДМА қолданумен байланысты сусыздануға әкелуі мүмкін.
Club drugs, also called rave drugs or party drugs, are a loosely defined category of recreational drugs which are associated with discothèques in the 1970s and nightclubs, dance clubs, electronic dance music (EDM) parties, and raves in the 1980s to today. Unlike many other categories, such as opiates and benzodiazepines, which are established according to pharmaceutical or chemical properties, club drugs are a "category of convenience", in which drugs are included due to the locations they are consumed and/or where the user goes while under the influence of the drugs. Club drugs are generally used by adolescents and young adults. Club drugs range from entactogens such as MDMA ("ecstasy"), 2C B ("nexus") and inhalants (e. g., nitrous oxide and poppers) to stimulants (e. g., amphetamine and cocaine), depressants/sedatives (Quaaludes, GHB, Rohypnol) and psychedelic and hallucinogenic drugs (LSD and DMT). Dancers at all night parties and dance events have used some of these drugs for their stimulating properties since the 1960s Mod subculture in U. K., whose members took amphetamine to stay up all night. In the 1970s disco scene, the club drugs of choice shifted to the stimulant cocaine and the depressant Quaaludes. Quaaludes were so common at disco clubs that the drug was nicknamed "disco biscuits". In the 1990s and 2000s, methamphetamine and MDMA are sold and used in many clubs. "Club drugs" vary by country and region; in some regions, even opiates such as heroin and morphine have been sold at clubs, though this practice is relatively uncommon. Narconon states that other synthetic drugs used in clubs, or which are sold as "Ecstasy", include harmaline; piperazines (e. g., BZP and TFMPP); PMA/PMMA; mephedrone (generally used outside the US) and MDPV. The legal status of club drugs varies according to the region and the drug. Some drugs are legal in some jurisdictions, such as "poppers" (which are often sold as "room deodorizer" or "leather polish" to get around drug laws) and nitrous oxide (which is legal when used from a whipped cream can). Other club drugs, such as amphetamine, are generally illegal unless the individual has a medical prescription. Some club drugs are almost always illegal, such as cocaine and MDMA. There are a range of risks from using club drugs. As with all drugs, from legal drugs like alcohol to illegal drugs like BZP, usage can increase the risk of injury due to falls, dangerous or risky behavior (e. g., unsafe sex) and, if the user drives, injury or death due to impaired driving accidents. Some club drugs, such as cocaine and amphetamines, are addictive, and regular use can lead to the user craving more of the drug. Some club drugs are more associated with overdoses. Some club drugs can cause adverse health effects which can be harmful to the user, such as the dehydration associated with MDMA use in an all night dance club setting.
Экстази
МДМА (экстази) – раве және электронды би музыкасы ортасында, сондай-ақ түнгі клубтарда танымал есірткі. Ол көптеген аттармен белгілі, оның ішінде "e" және "Molly". МДМА көбінесе раве мәдениетінде таңдаулы есірткі саналады және клубтарда, фестивальдарда, үй кештерінде және ақысыз кеште де қолданылады. Раве атмосферасында музыка мен жарықтың сезімдік әсерлері көбінесе есірткімен күшті үйлесімде болады. МДМА-ның психоделикалық қасиеттері және амфетаминге ұқсас күш беруші әсері, оның раве ортасындағы қолданушыларға тартымды болуының бірнеше себебін ұсынады. Кейбір қолданушылар есірткінің тежелуді азайту әсерінен туындайтын жаппай бірлік сезімін ұнатады, ал басқалары оны түні бойы билеу үшін "қуат көзі" ретінде пайдаланады. МДМА басқа стимуляторларға қарағанда сирек қолданылады, әдетте аптасына бір реттен кем. Оның әсерлеріне "[билеуден көбірек ләззат алу]", "[қабылдаудың бұрмалануы, әсіресе жарық, музыка және сезіну арқылы]"; және "[жасанды қайыршылық және эмоционалдық жылу сезімі]" жатады.
Стимуляторлар
Бірқатар стимуляторлар клубтық есірткі ретінде қолданылады. Әртүрлі амфетаминдер мен метамфетаминдер, сондай-ақ кокаин стимулятор ретінде қолданылады. Бұл есірткілер клубқа барушыларға түні бойы билеуге мүмкіндік береді. Кокаин – күшті жүйке жүйесін қоздырғыш. Оның әсері он бес немесе отыз минуттан сағатқа дейін созуы мүмкін. Кокаиннің әсер ету мерзімі қабылданған мөлшеріне және енгізу жолына байланысты. Кокаин ұсақ, ақ ұнтақ түрінде болады, дәмі ащы. Оны мұрынға тартып немесе тамырға егу арқылы ұю сезімі пайда болады. Кокаин сергектікті, жақсылық сезімін, эйфорияны, энергияны, қимыл-қозғалыс белсенділігін, өзіне сенімділікті және жыныстық құштарлықты арттырады. Кокаиннің қоздырғыш әсері амфетаминнің әсеріне ұқсас, алайда бұл әсерлер көбінесе қысқа мерзімді және күштірек болады.
Депрессанттар/седативтер
Метаквалон (Quaaludes) 1960 және 1970 жылдардың аяғында ойын-сауыққа қолданылатын есірткі ретінде кеңінен танымал болды, АҚШ-та оны "ludes" немесе "sopers" (сондай-ақ "сабындар") деп, ал Ұлыбританияда, Австралияда және Жаңа Зеландияда "mandrakes" және "mandies" деп атады. Бұл препаратты көбінесе хиппилер мен 1970-ші жылдары глэм-рок клубтарында және дискотекаларда билейтін адамдар қолданды (дискотека дәуірінде Quaaludes үшін сленгтік аталым "дискотека печеньелері" болған). 1970 жылдардың ортасында Манхэттенде "шырын барлары" деп аталатын барлар болды, олар тек алкогольсіз сусындарды ұсынып, метаквалон әсерімен билеуді ұнататын адамдарға арналған. Көп жағдайда сатылатын метаквалон инертті немесе құрамында дифенгидрамин немесе бензодиазепиндер болуы мүмкін. Метаквалон Оңтүстік Африкада ең көп қолданылатын есірткілердің бірі болып табылады. Ол Африканың басқа аймақтарында да, Үндістанда да танымал. Депрессант GHB (шабуылдаушылар күш қолдану үшін де пайдаланады, оны құрбанның ішімдігіне қосып береді) кейбір пайдаланушылардың ойын-сауық және клубтық есірткі ретінде қолдануына себеп болады. Рохипнол (күш қолдану үшін де қолданылады) – мас күйге жеткізетін және когнитивтік функцияларды нашарлататын седативтік/ұйықтауға арналған препарат. Бұл концентрацияның төмендеуі, шатасу және алға бағытталған амнезия ретінде көрінеді. Оны маскүнемдікке ұқсас әсер деп сипаттауға болады, ол келесі күнгіге дейін сақталуы мүмкін. Бұл препарат басқа бензодиазепиндер мен бензодиазепин емес ұйықтауға арналған препараттарға ұқсас психомоторлық функцияларды нашарлатады. Бұрын аталған есірткілерді БАҚ және АҚШ үкіметі клубтық есірткілер деп жіктесе де, бұл жіктеме нақты қолдану үлгілерімен сәйкес келмейді. Мысалы, алкогольдік сусындар (сыра, шарап, қатты алкоголь) клубтық есірткілер санатына кірмейді, бірақ олар клубтарда, әсіресе алкогольдік ішімдіктерге лицензиясы бар түнгі клубтар мен барларда, басқа есірткілерден гөрі көбірек қолданылады.
Психоделикалық дәрілер
Психоделикалық препараттар – негізгі әрекеті таным мен қабылдауды өзгертуге бағытталған психоактивті препараттар. Бұл препараттар көбінесе серотонин рецепторларын белсендіру арқылы ойлау мен көру/есту қабілетін өзгертеді, сондай-ақ сананың күйін күшейтеді. Басты психоделикалық препараттарға буфотенин, рацеморфан, ЛСД, ДМТ және псилоцибин саңырауқұлақтары жатады. Психоактивті препараттардан, мысалы, стимуляторлар мен опиоидтардан, сананың өзгеруіне әкелетін препараттардан ерекшеленетін психоделиктер, санаға сондай әсер етеді, нәтижесінде алынған тәжірибе қалыпты санадан сапалық тұрғыдан өзгеше болады. Стимуляторлар энергиялық сезімді қоздырады, ал опиаттар арманды, салмақты күйге түсіреді, ал психоделикалық тәжірибе көбінесе транс, медитация, йога, діни шабыт, арман және тіпті өлімге жақын тәжірибелер сияқты сананың қалыпты емес түрлерімен салыстырылады. Көптеген ерекшеліктерден басқа, психоделикалық препараттардың көпшілігі үш химиялық қосылыстар тобына жатады: триптаминдер, фенетиламиндер және лизергамидтер. Көптеген психоделикалық препараттар медициналық немесе діни контексте қолданылмаса, БҰҰ конвенцияларына сәйкес дүние жүзінде заңсыз болып табылады. Осы ережелерге қарамастан, психоделиктерді ойын-сауық үшін пайдалану кең таралған, оның ішінде рейвтерде, EDM концерттері мен фестивальдерде.
Ингаляторлар
"Попперлер" – клубқа барушылардың "қуаттану" немесе "сархош болу" үшін дем алатын, тез буланатын есірткінің шағын бөтелкелері. Алкил нитрит сияқты нитриттер бастапқыда ашылатын кішкентай шыны капсулалар түрінде болған, содан "попперлер" деген ат пайда болды. Бұл есірткі алғаш рет АҚШ-та 1970-ші жылдардағы дискотекалар мен клубтарда танымал болды, онда бишілер оны "қуаттану" сезімі үшін қолданды, себебі ол қатты, күшті дыбысты диско музыкасымен билеуден алатын ләззатты арттырады деп есептелді. 1980-ші және 1990-шы жылдары рейв және EDM сахналарында есірткі қайтадан танымал болды. Дискотекаға барушылар сияқты, рейвке қатысушылар мен EDM жанкүйерлері де оны "қуаттану" немесе "сархош болу" сезімінен бидің әсерін күшейту үшін қолданды. Азот оксиді – бұл жекеленіп кетуге, шындықтан алыс сезінуге (әлемнің нақты емес екенін сезіну), бас айналуға, эйфорияға және дыбыстың бұрмалануына (фланжировка) әкелетін диссоциативті ингалятор. Кейбір жағдайларда ол жеңіл галлюцинациялар тудыруы және шамалы афродизиак әсеріне ие болуы мүмкін. Медициналық сападағы азот оксиді тек тіс дәрігерлері мен басқа да лицензияланған медицина қызметкерлеріне ғана қолжетімді, ал демалыс үшін пайдаланушылар көбінесе балғынды кремде қолданылатын азот оксидін дем алу арқылы алады. Азот оксидін пайдаланушылар сондай-ақ мейрамханалардағы балғын кремді дайындауға арналған шағын "балға" канистрлерін сатып алып, газды дем алу үшін оларды "жарып" ашады. Пайдаланушылар газды дем алу алдында әдетте пластикалық қапқа немесе шарға ауыстырады.
Кетамин
Кетамин – диссоциациялық анестетик, ол клубтарда ұзақ жылдар бойы қолданылып келді және Нью-Йорк клубтық өмір салтында ең көп таралған заттардың бірі болды. Кетамин диссоциациялық күйге әкеледі, ол адамның өз денесінен және сыртқы ортадан бөлініп тұрған сезімімен сипатталады, бұл жекелену және шындықтан алысу деп аталады. Оның әсерлеріне – галлюцинациялар, қашықтық, салыстырмалы өлшем, түс және уақыттың қабылданысындағы өзгерістер, сондай-ақ көз жүйесінің пайдаланушы көріп отырған нәрсені жаңарту жылдамдығының төмендеуі жатады.
Басқа
2000 жылдары 2C I, 2C B және DOB сияқты синтетикалық фенетиламиндер олардың күшті әсер ететін және психоделикалық қасиеттеріне (және МДМА-мен химиялық байланысына) байланысты клубтық есірткілер деп аталды. 2012 жылдың соңына қарай, психоделикалық 2C X есірткілерінің туындылары, NBOMes және әсіресе 25I NBOMe, Еуропадағы рейвтерде кеңінен таралды. Norconon ұйымы клубтарда қолданылатын немесе "Экстази" деп сатылатын басқа синтетикалық есірткілердің ішінде гармалин, пиперазиндер (мысалы, BZP және TFMPP), PMA/PMMA, мефедрон (көбінесе АҚШ-тан тыс қолданылады) және MDPV кіреді дейді. Кейбір клубтық есірткілердің танымалдылығы олардың эйфорияны, ұятты жоюды және мас күйге түсу сезімін тудыру қабілетінен көрінеді. Амфетамин мен кокаин сияқты есірткілер бишілерге түн бойы билеуге белсенділік пен энергия береді. Көптеген есірткілер дене сезімін күшейтеді, либидо мен жыныстық қуатты арттырады. ЛСД, ДМТ, МДМА, 2C B және кетамин сияқты кейбір клубтық есірткілер пульсті жарықтармен, жылтылдаған лазерлермен және қозғалыстың күшті музыкасымен клубта болу сезімін күшейтеді, себебі олар галлюцинацияларға немесе ерекше қабылдау эффектілеріне әкеледі.
Қауіп-қатерлер мен жағымсыз әсерлер
Заңсыз есірткілердің әсерін зерттеу жалғасып жатса да, клубтық есірткілерді тұрақты және қауіпсіз емес пайдалану зиянды жанама әсерлерге ие және тәуелділік қаупін тудырады. Жүрек соғуының жылдамдығының артуы, дене температурасының күрт өсуі, қан қысымының жоғарылауы, құрысулар және дегидратация – МДМА мен метамфетаминнің жиі кездесетін қосалқы әсерлері. Тыныс алуда қиындықтар, ұйқышылдық, жүрек ауруы және шатасу осы есірткілердің таралған жанама әсерлері болып табылады. Олар қолданушыны алаңдатуға, стресске түсіруге және паникаға шалдықтыруға, тіпті галлюцинацияларға да әкелуі мүмкін. Көптеген клубтық есірткілерде де есірткіден бас тарту синдромы қаупі бар. Химиялық зат организмнен шыққан кезде есірткіге деген құштарлық, ұйқының бұзылуы, дегидратация және гипогликемиямен күрделенеді, нәтижесінде депрессияға ұқсас белгілерге алып келетін күйзеліс пайда болады. Ең жаман жағдайда, клубтық есірткілер жүрек тоқтауынан немесе жүрек соғуының артуынан және су ішуге құштарлықтан туындаған сумен уланудан өлімге әкелуі мүмкін. Есірткінің күші мен құрамындағы тұрақсыздық пайдаланушылардың дозаны асыра тұтынуына себеп болуы мүмкін. Экстази сияқты есірткілерден болатын өлім-жітім көрсеткіштерінің елдер арасындағы айқын айырмашылығы, пайдаланушының және әлеуметтік/қоршаған орта факторларының клубтық есірткілердің қауіптілігіне де әсер етуі мүмкін екенін көрсетеді.
Дәрілік өзара әсерлесулер
Тағы бір қауіп – дәрілік заттардың өзара әрекеттесуі. Кейбір клубтық есірткі тұтынушылар бір уақытта бірнеше дәрі-дәрмек қабылдайды. "Клубтық есірткілер көбінесе бірге, алкогольмен немесе олардың әсерін күшейту үшін басқа да дәрі-дәрмектермен қолданылады". Метамфетаминге жиі қосылатын зат – диметилсульфон, ол еріткіш және косметикалық құрауыш, оның жүйке жүйесіне әсері белгісіз; басқа қоспаларға диметиламфетамин HCl, эфедрин HCl, натрий тиосульфаты, натрий хлориді, натрий глутаматы және кофеин мен натрий бензоаты қоспасы жатады.
Есірткі
Клубтық есірткілердің бәрі тәуелділік тудырмайды (мысалы, азот оксиді). Дегенмен, кейбір клубтық есірткілер тәуелділікке әкелуі мүмкін. Жақсы көңіл көтеру үшін көптеп қолданылатын амфетамин тәуелділік қаупін тудырады. Кокаинге тәуелділік – кокаинді үнемі пайдалануға деген психологиялық құштарлық. Кокаиннің артық дозасы жүрек-қан тамырлар жүйесі мен миға зиян келтіруі мүмкін, мысалы: мидағы қан тамырларының тарылуы, инсульт және жүрек артерияларының тарылуы, соның салдарынан жүрек шабуы. Кокаин пайдалану эйфория мен жоғары деңгейдегі энергияны қамтамасыз етеді. Бірақ, егер оны үлкен, қауіпсіз емес дозада қолданса, көңіл-күйдің ауысуына, паранойяға, ұйқысыздыққа, психозға, жоғары қан қысымына, жүрек соғысының тез болуына, паникалық шабуылдарға, танымдық қабілеттердің төмендеуіне және тұлғаның күрт өзгеруіне алып келуі мүмкін. Кокаиннен бас тарту симптомдары (кейде «комедаун» немесе «құлау» деп те аталады) жеңілден ауырға дейін болуы мүмкін: дисфория, депрессия, алаңдаушылық, психологиялық және физикалық әлсіздік, ауырсыну және тоқтаусыз құштарлық. GHB-ге тәуелділік, есірткіні қайта-қайта пайдалану нәтижесінде мидағы сыйлық, есте сақтау және таным процесін басқаратын жүйелердің қалыпты тепе-теңдігін бұзу арқылы пайда болады, бұл соңында есірткіге тәуелділікке әкеледі. GHB-ны қолдануды тоқтату салдарынан қаза болғандар туралы хабарлар бар, бірақ бұл мәліметтер толық емес, қосымша зерттеулер қажет.
Кетаминнің қауіптері
Кетаминді ойын-сауық үшін қолдану бүкіл әлемде өлім жағдайларына себеп болған, 2005-2013 жылдар аралығында Англия мен Уэльсте 90-нан астам адам қайтыс болды. Қайтыс болғандардың көп бөлігі жастар еді. Бұл қатаң реттеу шараларына алып келді (мысалы, Ұлыбританияда кетаминнің C классынан B класына көшірілуі). Кетаминді қаупі бар мөлшерде қолданғанда, пайда болатын "К-ұңғымасы" деп аталатын күйге түсуі мүмкін, бұл – көру және есту галлюцинацияларымен бірге болатын өте күшті сезімнен алыстау жағдайы.
Жедел емдеу
Клубтық есірткілерді тұтыну немесе шамадан тыс дозадан туындаған жедел медициналық проблемаларға тап болған адамдар үшін негізгі емдеу – «кардиореспираторлық қолдау көрсету». (Оларды «ұсыну» деп те атайды), амил нитриті («попперлер») және Quaaludes. Quaaludes – «моторлық координацияны бұзатын, 1970 жылдардың тағы бір маңызды клубтық есірткісі» деп сипатталды. Питер Браунштейннің сөзінше, «дискотекаларда есірткілер көп мөлшерде қолданылды». 1980 жылдары клубтық есірткілерді қолдану колледждерге, әлеуметтік кештерге және рейвтерге дейін тарады. 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың соңында рейвтердің танымалдылығы арта келе, есірткі қолдану, әсіресе MDMA да артты. Дискотекалар сияқты, рейвтер де қолданушының әсерін күшейту үшін жылтылдаған жарықтар мен қатты техно/электрондық би музыкасын пайдаланды. Кейбір клубтық есірткілер (әсіресе «зерттеу химиялық заттары» деп аталатын дизайнерлік есірткілер) тізімге енгізілгенге дейін алкогольсіз және есірткісіз деп жарнамаланды. Есірткі өндірушілердің жаңа есірткілер жасауының тағы бір себебі – есірткі заңдарынан қашу. 2000 жылдардың басынан бері медицина қызметкерлері Батыс әлеміндегі жасөспірімдер мен жастар арасындағы раве мәдениетімен байланысты алкогольдік ішімдіктер мен клубтық есірткілерді (МДМА, кокаин, рохипнол, ГХБ, кетамин, ПЦП, ЛСД және метамфетамин сияқты) тұтынудың өсуіне байланысты мәселені мойындап, оны шешуге кірісті. Зерттеулер көрсеткендей, жасөспірімдер жастарға қарағанда бірнеше есірткіні қолдануға бейім, ал клубтық есірткілерді тұтыну қылмыстық мінез-құлықпен және жақында алкогольді көп ішумен немесе оған тәуелділікпен тығыз байланысты.
Австралияда
Австралияда клубтық есірткілер түрлі би клубтары мен түнгі клубтарда қолданылады. Қазір бұл есірткілер жас және әлеуметтік-экономикалық жағдайға қарамастан, кеңінен таралған, және көбінесе Австралияның түкпір-түкпіріндегі түнгі клубтар мен пабтарда сатылады.