Жер бетіндегі шұңқырлар және олардың пайда болу себептері

Кіріспе

Геологиялық қалыптасқан топологиялық депрессия

Сыңар – жер беті қабатының күйреуінен пайда болған жердегі ойыс немесе тесік. Бұл термин кейде долинаны, жабық ойыстарды, сондай-ақ жер асты сулары жер асты үңгірлеріне енетін, шайқалу тесіктері деп аталатын, понор, жұтқыншақ немесе су жұту тесігі сияқты ашылуларға қатысты қолданылады. Кенот – жер асты суларын ашық көрсететін сыңардың бір түрі. Сыңарлар көбінесе дөңгелек пішіндес болады және диаметрі мен тереңдігі ондаған метрден жүздеген метрге дейін өзгереді, ал пішіні топырақпен қапталған ойыстардан тасқа қапталған тік жарларға дейін әртүрлі болуы мүмкін. Сыңарлар бірте-бірте немесе кенеттен пайда болуы мүмкін және олар бүкіл әлемде кездеседі. Сыңардың пайда болуы табиғи эрозия процестеріне немесе судың сіңіп өтуі арқылы сәл ерігіш тау жыныстарын (мысалы, әк тас) жайлап алуына, үңгірдің төбесінің құлауына немесе жер асты сулары деңгейінің төмендеуіне байланысты. Сыңарлар көбінесе суфозия процесі арқылы қалыптасады. Мысалы, жер асты сулары құмтастың бөлшектерін байланыстырып тұрған карбонат цементін ерітіп, содан кейін бос бөлшектерді алып кетеді, нәтижесінде біртіндеп кеңістік пайда болады. Кейде сыңардың астында үңгірге апаратын ашық тесік болуы мүмкін. Папуа-Жаңа Гвинеядағы Минье сыңары немесе Кентуккидегі Мамонт үңгірі ұлттық паркіндегі Седар сыңары сияқты ерекше үлкен сыңарларда жер асты ағысы немесе өзен бір жағынан екінші жағына ағып жатқан жерде көрінуі мүмкін. Сыңарлар әк тас немесе басқа карбонатты тау жыныстары, тұз қабаттары немесе жер асты суларының айналымы арқылы табиғи түрде ерітілуі мүмкін гипс сияқты басқа ерігіш тау жыныстары бар жерлерде жиі кездеседі. Сыңарлар құмтас және кварцит аймақтарында да кездеседі. Тау жынысы еріген сайын жер астында кеңістіктер мен үңгірлер пайда болады. Бұл сыңарлар әсерлі болуы мүмкін, өйткені жер беті әдетте жеткілікті тіреу болмағанша тұрақты болады. Содан кейін жер бетінің кенеттен құлауы мүмкін.

Ғарыш және планеталық денелер

2015 жылдың 2 шілдесінде ғалымдар Rosetta ғарыш зондысы арқылы 67P/Чурюмов-Герасименко кометасында шұңқырлардың құлауына және мүмкін жарылыстарға байланысты белсенді шұңқырлар табылып, осы туралы хабарлады.

Жасанды процестер

Құлап кетулер, көбінесе қате түрде су бұрқырауы деп аталады, адам қызметінің салдарынан да пайда болады, мысалы, тасталған шахталардың және тұз қабаттарындағы тұз үңгірлерінің құлауы, АҚШ-тағы Луизиана, Миссисипи және Техас сияқты жерлерде. Көбінесе, қалаларда су құбырларының жарылуы немесе ескі құбырлардың құлауынан құлап кетулер орын алады. Бұл жер асты сулары мен сұйықтықтардың тым көп сорылуынан және алынуынан да туындауы мүмкін. Судың табиғи ағысы өзгергенде және жаңа су бұру жүйелері құрылғанда да су бұрқырауы пайда болуы мүмкін. Кейбір су бұрқыраулары жер беті өзгертілгенде пайда болады, мысалы, өнеркәсіптік және ағынды су жинау тоғандары құрылғанда; жаңа материалдың үлкен салмағы жер астындағы бос кеңістіктің немесе қуыстың төбесінің құлауына себеп болып, су бұрқырауының пайда болуына әкеледі.

Ерітінді шұңқырлары

Ерітінді немесе еріту шұңқырлары судың топырақ қабаты астындағы әк тасты ерітуінен пайда болады. Еріту процесі жыныстағы табиғи ашылуларды, мысалы, жарықтарды, жарықшаларды және қабаттарды кеңейтеді. Топырақ кеңейген ашылуларға шөгіп, жер бетінде кішкентай шұңқырды құрайды.

Қаптамалық-қоқыс түсіру шұңқырлары

Жер беті шұңқырының құлауы, немесе қақпақ құлауы, жер астындағы әктастың қуыстарында топырақтың шөгуі артығып кеткенде пайда болады, нәтижесінде жер бетінде үлкен ойыстар қалыптасады. Топырақ құлауы – бұл топырақтың астыңғы тау жыныстарының қуыстарына құлауынан пайда болатын қуыстардың күйреуімен сипатталатын және адам өмірі мен мүлікке ең қауіпті құбылыс. Су деңгейінің ауытқуы осы құлау процесін жылдамдатады. Су тау жыныстарындағы жарықтар арқылы көтерілгенде топырақтың байланысын әлсіздетеді. Кейіннен, су деңгейі төмендегенде, жұмсақ топырақ тау жыныстарының қуыстарына сіңіп түседі. Карст арналарында ағып жатқан су топырақты алып кетеді, оның тау жыныстарының қуыстарында жиналуына және құлау процесінің жалғасуына кедересіз жағдай жасайды. Шақырылған шұңқыры адамның қызметі жер беті суының жер асты суларын толықтыру жолын өзгерткенде пайда болады. Көптеген адам әрекетінен туындаған шұңқыры табиғи тараған толықтырудың бұзылуымен және жер беті суының шоғырлануымен байланысты. Шұңқырының құлауын жеделдететін іс-шараларға ағаштарды кесу, арналар жасау, құбырлар, кәріздер, су құбырлары, дауылдық дренаждар мен бұрғылау кіреді. Бұл іс-әрекеттер судың төмен қарай қозғалуын күшейтеді, жер асты суларының табиғи толықтыру деңгейінен асып түседі. Әктаста үлкен қуыстар болған жерлерде, мысалы, Флорида штатындағы Винтер Паркте болғандай, үлкен жер беті құлаулары болуы мүмкін. АҚШ-та карст шұңқырынан ең көп зардап шеккен аймақтар Флорида, Техас, Алабама, Миссури, Кентукки, Теннеси және Пенсильвания штаттары. АҚШ-тағы ең ірі жаңадан пайда болған шұңқыр 1972 жылы Алабама штатының Монтевалло қаласында, жақын жердегі тас карьерінде су деңгейін төмендету нәтижесінде пайда болды. Бұл "Желтоқсан алып" немесе "Голли-шұңқыр" деп аталатын шұңқырдың ұзындығы 425 фут (130 м), ені 350 фут (107 м) және тереңдігі 150 фут (46 м) құрайды. Карст қауіптері жоғары басқа да аймақтарға Испанияның солтүстігіндегі Эбро бассейні, Сардиния аралы, Италия түбегі, Оңтүстік Англиядағы борлы аймақтар, Қытайдың Сычуань провинциясы, Ямайка, Франция, Хорватия, Босния және Герцеговина, Словения және Ресей кіреді, онда жалпы жер аумағының үштен бірі карстпен жабылган.

Cover subsidence sinkholes form where voids in the underlying limestone allow more settling of the soil to create larger surface depressions. Soil collapse sinkholes, which are characterized by the collapse of cavities in soil that have developed where soil falls down into underlying rock cavities, pose the most serious hazards to life and property. Fluctuation of the water level accelerates this collapse process. When water rises up through fissures in the rock, it reduces soil cohesion. Later, as the water level moves downward, the softened soil seeps downwards into rock cavities. Flowing water in karst conduits carries the soil away, preventing soil from accumulating in rock cavities and allowing the collapse process to continue. Induced sinkholes occur where human activity alters how surface water recharges groundwater. Many human induced sinkholes occur where natural diffused recharge is disturbed and surface water becomes concentrated. Activities that can accelerate sinkhole collapses include timber removal, ditching, laying pipelines, sewers, water lines, storm drains, and drilling. These activities can increase the downward movement of water beyond the natural rate of groundwater recharge. Where large cavities exist in the limestone large surface collapses can occur, such the Winter Park, Florida sinkhole collapse. The greatest amount of karst sinkhole damage in the United States occurs in Florida, Texas, Alabama, Missouri, Kentucky, Tennessee, and Pennsylvania. The largest recent sinkhole in the USA is possibly one that formed in 1972 in Montevallo, Alabama, as a result of man made lowering of the water level in a nearby rock quarry. This "December Giant" or "Golly Hole" sinkhole measures 425 feet (130 m) long, 350 feet (107 m) wide and 150 feet (46 m) deep. Other areas of significant karst hazards include the Ebro Basin in northern Spain; the island of Sardinia; the Italian peninsula; the Chalk areas in southern England; Sichuan, China; Jamaica; France;Croatia; Bosnia and Herzegovina; Slovenia; and Russia, where one third of the total land area is underlain by karst.

Пайда болуы

Сырғалақтар көбінесе карсттік ландшафттарда кездеседі. Карсттік ландшафттар шағын аумақта мыңдаған шұңқырға ие болуы мүмкін, бұл ландшафтқа шұңқырлы көрініс береді. Бұл шұңқырлар барлық суды келіп толықтырады, сондықтан осы аймақтарда тек жер асты өзендері ғана бар. Көптеген ірі карсттік ландшафттардың мысалдары – Каммуан таулары (Лаос) және Мамо платосы (Папуа-Жаңа Гвинея). Құмтастан пайда болған ең үлкен шұңқырлар – Венесуэладағы Сима Гумбольдт және Сима Мартель. Тас арасындағы жер астындағы ерімейтін тау жыныстарының жанасуынан үлкен жер асты қуыстары қалыптасады. Мұндай жағдайларда әлемдегі ең үлкен белгілі шұңқырлар пайда болды, мысалы, Сяоцхай Тянькен (Чонцин, Қытай), Мексиканың Керетаро және Сан-Луис-Потоси штаттарындағы алып сотанолар және басқалары. Мексиканың Тамаулипас штатындағы Система Закатонның ірі шұңқырлары және басқа да карсттік құрылымдары жанартаулық қызғандықтан пайда болған қышқыл жер асты суларының әсерінен қалыптасқан. Бұл әлемдегі ең терең сумен толған шұңқыр – Закатонның пайда болуына ғана емес, сонымен қатар шұңқырлардың жоғарғы бөліктерінде травертин шөгінділерінің бірегей процестерін тудырып, оларды травертин қақпақтарымен жабуға әкелді. Италияның оңтүстігіндегі Мурге аймағында да көптеген шұңқырлар бар. Көп мөлшердегі жаңбырдан су сақтау тоғандарында шұңқырлар пайда болуы мүмкін. Арктика теңізінің түбінде метан шығарылымдары үлкен шұңқырлардың пайда болуына себеп болды.

Адамға қолдану

Құдықтар ғасырлар бойы түрлі қалдықтарды төгу орындары ретінде пайдаланылып келген. Мұның салдарынан жер асты суларының ластануына әкеліп соқтырады, бұл мұндай аймақтардағы денсаулыққа қауіпті салдар тудырады. Майя цивилизациясы Юкатан түбегіндегі құдықтарды (ценоттар деп аталатын) құнды заттар мен адамдық құрбандықтарды сақтау үшін қолданған. Егер құдықтар тым терең болса немесе үңгірлермен байланысқан болса, олар тәжірибелі үңгір зерттеушілеріне немесе сумен толған жағдайда су астында жүзушілерге қиындық тудыруы мүмкін. Ең таңғажайып құдықтардың қатарында Мексикадағы Закатон ценоты (әлемдегі ең терең сумен толған құдық), Оңтүстік Африкадағы Босмансгат құдығы, Венесуэладағы Сарисаринама тепуйы, Мексикадағы Sótano del Barro және Оңтүстік Австралиядағы Маунт Гамбиер қаласы бар. Коралл рифтерінде және құлап түскен аралдарда пайда болатын, зор тереңдікке жететін құдықтар "көк тесіктер" деп аталады және көбінесе танымал суға түсу орындарына айналады.

Жергілікті атаулар

Үлкен және ерекше көрінетін тұңғиықтар жергілікті халыққа ежелден бері белгілі. Қазіргі кезде тұңғиықтар топтастырылып, нақты орналасқан жерге немесе жалпылама атаулармен аталады. Мұндай атаулардың бірнеше мысалы төменде келтірілген. Авен – Францияның оңтүстігінде (осы атау окситан тілінде «шұңқыр үңгір» дегенді білдіреді). Қара тесіктер (космостық қара тесіктермен шатастырмау керек) – Бұл термин Багама аралдарындағы суға толы, дөңгелек пішіндес, ерекше тұңғиықтар тобын көрсетеді. Бұл құрылымдар теңіз суының әсерінен карбонатты лайда ерігендей көрінеді. Судың қара түсіне тереңдікте шоғырланған, тығыз, қызғылт түсті қабаттағы фототропты микроорганизмдер себеп болады; бұл қабат жарықты «жұтады». Микроорганизмдер қабатындағы метаболизм судың қызуына әкеледі. Олардың бірі – Андростың қара тесігі. Көк тесіктер – Бұл атау бастапқыда Багама аралдарындағы терең су астындағы тұңғиықтарға берілген, бірақ көбінесе карбонатты тау жыныстарында пайда болған терең суға толы тұңғиықтарды атау үшін қолданылады. Атаудың шығуы – бұл тұңғиықтардағы судың жоғары тазалығы мен тереңдігінен туындаған, судың терең көк түсі. Көрінетін спектрдің терең көк түсі ғана мұндай тереңдікке еніп, шағылысқаннан кейін қайта оралады. Cenotes – Бұл Юкатан түбегінде, Белизде және басқа да аймақтардағы суға толы тұңғиықтарды білдіреді. Көптеген кеноттар Чиксулуб метеоритінің соққысынан пайда болған, жақын теңіздерде орналасқан әк тастан қалыптасқан. Dolina – Славян топонимі (словен тілінен dòla: «долина» немесе «сай»). Бұл атау Шығыс Еуропаның түрлі славян аймақтарында, соның ішінде Румынияда кеңінен қолданылады. Foiba – Фриули диалектісіндегі итальян сөзі (латынша fŏvea: «шұңқыр» немесе «жар»). Бұл атау Италияның Фриули-Венеция-Джулия аймағы, Хорватия және Словения арасындағы шекаралық аймақтағы тұңғиықтарға берілген, Карст жазығында орналасқан. Sótanos – Бұл атау Мексиканың бірнеше штатындағы алып тұңғиықтардың біріне берілген. Tiankengs – Бұл өте үлкен тұңғиықтар, әдетте терең және кең, көбінесе тік беткейлі, көбінесе үңгірлердің құлауынан пайда болады. Бұл термин қытай тілінде «аспан тесігі» дегенді білдіреді; осы ең үлкен тұңғиықтардың көп бөлігі Қытайда орналасқан. Tomo – Бұл термин Жаңа Зеландияның карст аймағында тұңғиықтарды сипаттау үшін қолданылады. Vrtače – Югославияда қолданылған.

Large and visually unusual sinkholes have been well known to local people since ancient times. Nowadays sinkholes are grouped and named in site specific or generic names. Some examples of such names are listed below. Aven – In the south of France (this name means pit cave in the Occitan language). Black holes (not to be confused with cosmic black holes) – This term refers to a group of unique, round, water filled pits in the Bahamas. These formations seem to be dissolved in carbonate mud from above, by the sea water. The dark color of the water is caused by a layer of phototropic microorganisms concentrated in a dense, purple colored layer at depth; this layer "swallows" the light. Metabolism in the layer of microorganisms causes heating of the water. One of them is the Black Hole of Andros. Blue holes – This name was initially given to the deep underwater sinkholes of the Bahamas but is often used for any deep water filled pits formed in carbonate rocks. The name originates from the deep blue color of water in these sinkholes, which is created by the high clarity of the water and the great depth of the sinkholes; only the deep blue color of the visible spectrum can penetrate such depth and return after reflection. Cenotes – This refers to the characteristic water filled sinkholes in the Yucatán Peninsula, Belize and some other regions. Many cenotes have formed in limestone deposited in shallow seas created by the Chicxulub meteorite's impact. Dolina – Slavic toponym (from Slovene language dòla:"valley" or "dale"). The name is widely used in various slavic regions of Eastern Europe for sinkholes, including Romania. Foiba – Friulan Italian dialect word (from the Latin fŏvea: "pit" or "chasm"). The name, is given to sinkholes in the frontier zone between the Italian region of Friuli Venezia Giulia, Croatia and Slovenia, in the Karst Plateau. Sótanos – This name is given to several giant pits in several states of Mexico. Tiankengs – These are extremely large sinkholes, typically deeper and wider than , with mostly vertical walls, most often created by the collapse of caverns. The term means sky holes in Chinese; many of this largest type of sinkhole are located in China. Tomo – This term is used in New Zealand karst country to describe sinkholes. Vrtače – Used in Yugoslavia.

Құбырлық псевдокарст

2010 жылы Гватемала қаласында кенеттен пайда болған тоқырау сол жылдың мамыр айында болды; Агата тропикалық дауылдан болған нөсерлі жаңбырлар мен нашар дренаждық жүйе оның пайда болуына себеп болды. Ол үш қабатты ғимарат пен бір үйді жұтып жіберді; оның ені және тереңдігі шамамен алғанда шамамен болды. 2007 жылдың ақпан айында жақын маңдағы жерде де осындай тесік пайда болған еді. Бұл үлкен тік саңылау нағыз шұңқыр емес, өйткені ол әк тас, доломит, мәрмәр немесе басқа да суға ерігіш жыныстардың еріуі арқылы пайда болған жоқ. Оның орнына, бұл "құбырлық псевдокарст" мысалдары, қаланың астында орналасқан әлсіз, сынық төртіншілік кезеңнің жанартаулық шөгінділерінде пайда болған үлкен қуыстардың құлдырауынан пайда болды. Бұл жанартаулық шөгінділер әлсіз және сынық болса да, тік тұрып, ішінде үлкен жер асты қуыстарын жасауға мүмкіндік беретін жеткілікті байланысқа ие. "Топырақ құбырлары" процесі алдымен жер астындағы үлкен қуыстарды жасады, себебі су ағып жатқан су құбырлары осы жанартаулық шөгінділер арқылы ағып, ұсақ жанартаулық материалдарды механикалық түрде жуды, содан кейін біртіндеп эрозияға ұшыратып, ірі материалдарды алып тастады. Ақырында, бұл жер асты қуыстары жеткілікті үлкен болып, төбелері құлап, үлкен тесіктер пайда болды. Мысалдарға Бірінші дүниежүзілік соғыстағы окоптардың үстіндегі Ипрес қаласы, Бельгия; Нитрадағы шахталардың жанындағы Словакия; және Магераклондегі ескі гипс шахтасының үстіндегі Ирландия жатады. Кашиба көлі – Замбия. Шамамен ауданы және шамамен тереңдігі.

Кариб теңізі

Диннің көк тесігі – Багам аралдары. Теңіз астындағы ең терең екінші шұңғыл, тереңдігі. Әлемдік фридайвинг чемпионаттарының, сондай-ақ ойын-сауық үшін суға түсудің танымал орны.

Еуропа

Чехияның Моравия аймағында орналасқан Хранице үңгірі – әлемдегі ең терең су асты үңгірі. Ең төменгі расталған тереңдік (2016 жылдың 27 қыркүйегінде) 473 м (су деңгейінен 404 м төмен). Мальтадағы Мақлуба – Мальтадағы Кренди ауылында орналасқан, шамамен 4765 шаршы метр (51 290 шаршы фут) жер ауданына ие шұңқыр. Диаметрі шамамен 50 м, тереңдігі шамамен 15 м, ал периметрі 300 м. Поццо дель Мерро, Италия, Римге жақын орналасқан. Бұл конустық шұңқырдың түбіндегі және шамамен тереңдігі бар тұңғиық, әлемдегі ең терең шұңқырлардың бірі болып саналады (төмендегі Сотано дель Барроға қараңыз). Қызыл көл – Хорватия. Шамамен терең, дерлік тік қабырғалары бар шұңқыр, ішінде шамамен тереңдігі бар көл орналасқан. Гуфре де Падирак – Франция. Тереңдігі 75 м, диаметрі бар. Көтергіш немесе баспалдақ арқылы 75 метрге төмен түсіп, 55 км жер асты өзенін қамтитын үңгір жүйесіне кіріп, қайықпен саяхаттауға болады. Вулиагмени – Грекия. Вулиагмени шұңқыры "Шайтанның құдығы" деп аталады, себебі ол өте қауіпті деп есептеледі. Онда төрт суға батып қайтыс болған адам бар. Ең тереңдігі және көлденең енуі Pouldergaderry – Ирландия. Бұл шұңқыр Кери округіне қарасты Миллтаун қаласының жанындағы Килдри-Саут ауылында орналасқан. Шұңқыр карсттік жыныстар аймағында орналасқан, диаметрі шамамен және тереңдігі бар, ал шұңқырдың түбінде көптеген есейген ағаштар өседі. Жер бетімен салыстырғанда, шұңқырдың ауданы шамамен 1,3 акрды құрайды. Оның бар екендігі 1829 жылға дейінгі Ordnance Survey карталарында көрсетілген.

Мексика

Сан-Луис-Потосидегі Салаңқұйрықтар үңгірі. Терең, дөңгелек, қабырғалары тік, астыңғы жағына иілген шұңқыр. Пуэбла шұңқыры – Санта-Мария-Закатепек, Пуэбла. Диаметрі 400 фут (122 м), тереңдігі 50 фут (15 м), 2021 жылдың маусым айына дейін өсуде. 2021 жыл. Сима де лас Которрас – Чиапас. Өте терең, кең, мыңдаған жасыл көкпарлылар мен ежелгі тас суреттері бар. Закатон – Тамаулипас. Әлемдегі ең терең сумен толған шұңқыр, тым терең.

Америка Құрама Штаттары

Амберджак ойығы – Флорида штатының Сарасота қаласының жағалауынан 30 миль (48 км) жерде орналасқан көк шұңқыр. Байо Корне шұңқыры – Асспенсия округі, Луизиана. Оның аумағы шамамен 25 акр, тереңдігі 229 метр. "Көк тесік" – Санта-Роза, Нью-Мексико. Жер бетіндегі кіреберіс диаметрі 24 метр, ал төменгі жағында диаметрі 40 метрге дейін кеңейеді. Дайсетта шұңқырлары – Дайсетта, Техас. Бірнеше тұңғиық пайда болды, ең соңғысы 2008 жылы, ең үлкен диаметрі 189 метр (620 фут) және ең тереңдігі 46 метр (150 фут) болды. Devil's Millhopper – Гейнсвилл, Флорида. Тереңдігі 37 метр (120 фут), ені 152 метр (500 фут). Түбінде 12 бұлақ бар, кейбіреулері жақсы көрінеді, ал кейбіреулері нашар. Голли-холь немесе Желтоқсан алпауыты – Калера, Алабама. 1972 жылдың 2 желтоқсанында пайда болды. Тереңдігі шамамен 37 метр (120 фут). Грасси Коув – Теннесси штатының Камберленд округі. Аумағы және тереңдігі бойынша Ұлттық табиғи ескерткіш. Жасыл банан ойығы – Флорида штатының Сарасота қаласының жағалауынан 80 шақырым (50 миль) қашықтықта орналасқан көк ойық. Гипс шұңқыры – Юта штаты, Капитолий рифі ұлттық паркі. Диаметрі шамамен және тереңдігі шамамен. Кингсли көлі – Клей округі, Флорида. Аумағы, тереңдігі және дерлік толық дөңгелек пішіндес. Пейнгер көлі – Жаңа Иберия, Луизиана. Бастапқы тереңдігі 3 метр (11 фут), қазіргі уақытта Diamond Crystal Salt Mine құлдырауынан кейін 396 метр (1300 фут). Винтер Парк шұңқыры – Винтер Парк, Флорида. 1981 жылғы 8 мамырда пайда болды. Оның ені 107 метр (350 фут), тереңдігі 23 метр (75 фут) болды. Бұл АҚШ-та пайда болған ең ірі жаңа шұңқырлардың бірі еді. Қазір ол Роза көлі деп аталады.

Океания

Харвудс ойығы – Абель Тасман ұлттық паркі, Жаңа Зеландия. терең.

Оңтүстік Америка

Сима Гумбольдт – Боливар, Венесуэла. Құмтастыдағы ең үлкен, терең, тік қабырғалы шұңқыр. Ішінде ерекше, оқшауланған орман. Венесуэланың Cerro Duida тауының батыс бөлігінде шұңқырлары бар күрделі каньондар кешені орналасқан. Ең терең шұңқыр терең (каньондағы ең төменгі жиегінен өлшенгенде); жалпы тереңдігі .