Кіріспе

Пошта маркасына немесе банкнотаға қосылған мәтін немесе графиканың қабаты, маркалар мен валютадағы үстеме баспа – пошта немесе салық маркасының, пошталық қағаздың, банкнотаның немесе билеттің басылғаннан кейін бетіне қосылатын қосымша мәтін немесе графика. Пошта кеңселерi көбiнесе есептiк iс-әрекеттер сияқты iшкi әкiмшiлiк мақсаттар үшін үстеме баспа қолданады, бiрақ олар сонымен қатар халыққа арналған почта жiберiлiмдерiнде де қолданылады. Белгiлi түрлерiне, халықтың қызығушылығын ояту үшiн шығарылатын және филателия саласында үлкен қызығушылық тудыратын мерекелiк үстеме баспалар жатады.

Қосымша ақылар

Филателияда "қосымша төлем" термині марканың бағасын өзгертетін кез келген үстеме басуды сипаттайды. Қосымша төлемдер бағалар тым жылдам өзгергенде жаңа тиісті шығарылым жасауға немесе артық қорларды пайдалануға мүмкіндік береді, осы арқылы қолданыстағы маркалардың номиналды құнын арттыра немесе төмендетеді. Жаңа валютада марканың номиналды құнын қайта жазуды қамтитын кез келген үстеме басу да қосымша төлем деп аталады. Маркалар кейде бірнеше рет үстеме басудан өтеді. Қайталап қосымша төлем салудың танымал мысалы 1921–1923 жылдардағы неміс гиперінфляциясы кезінде болды. Бағалар соншалықты жылдам және күрт өсті, 1920 жылы бес немесе он пфенниг тұратын пошта маркалары мыңдаған, миллиондаған, тіпті миллиардтаған марка бағасында сатылымға шығарылды.

Еске алу үшін жасалған баспалар

Үстіне басылған маркалар көбінесе естелік мақсатында қолданылады, бұл арнайы маркалар немесе пошталық белгілерді жобалау мен шығарудың жылдам әрі төмен құнды баламасын ұсынады. Тарихи тұрғыдан алғанда, салыстырмалы түрде аз мерейтойлық үстіне басылған маркаларды шығарған АҚШ 1928 жылы Моли Питчерді және Гавайидің ашылуын тойлау үшін осы әдісті қолданды. 1966 жылғы ФИФА Әлем чемпионатының жарияланымдарын жасаған британдық маркалар Англия жеңіске жеткеннен кейін "Англия жеңімпаздары" деген үстіне басылған жазумен қайта шығарылды. Ұқсас жағдайларда, Гайана 1998 жылғы Әлем чемпионатына қатысқан барлық командалардың суреттерін бейнелеген 32 маркадан тұратын жиынтықты шығарды. Турнир аяқталғаннан кейін олардың сегізі Францияның жеңісін жариялайтын үстіне басылған жазумен қайта басылды. Кейбір сирек жағдайларда, естелік үстіне басылған жазулар сувенирлік парақтарға қолданылады. Бұл пошта тауарларына үстіне басылған жазулар жасалғанда, олар әдетте қағаздың бос сыртқы жиегінде ("селваж") эстетикалық көрініс үшін өте мұқият орналастырылады.

Функцияларды басып шығаруды өзгерту

Әдеттегі маркалар да арнайы функция немесе функциялар жиынтығы үшін ғана қолданылуын көрсету үшін үстіне басылып шығарылды; мысалы, әуе поштасы, ресми хаттар, газеттер, төлемді қарыз, жылдам жеткізу, телеграф және т.б. үшін. Ұлыбритания сияқты кейбір елдердің ресми маркаларында нақты ресми мақсатты білдіретін үстіне басылған белгі болды; ішкі кірістер, мемлекеттік жөнелтімдер, кеңсе жұмыстары, әскери, теңіз күштері, соғыс салығы (төменде қараңыз). Керісінше жағдай да болады, онда арнайы мақсаттағы маркалар әдеттегі марка ретінде қолданылуы үшін үстіне басылады.

Қауіпсіздік шаралары

Қауіпсіздік шаралары ретінде басылған материалдардың бұрыс пайдаланылуы мен ұрлануын болдырмау үшін оларды қайта басу қолданылып келді. XIX ғасырда Мексикада алысқа орналасқан пошта бөлімдеріне жіберілген маркалар ұрланумен күресіп келді. Осы мәселені шешу үшін маркалар Мексика қаласынан жергілікті округтерге жіберілді, онда олар аудан атауымен қайта басылды – қайта басылмаған маркалар пошта төлемі үшін жарамсыз болды. 1874 жылы Сальвадордағы Сан-Сальвадор поштасынан көптеген маркалар ұрланды. Осының салдарынан қалған барлық маркалар ресми түрде "Contrasello" деп қайта басылды, бұл басылмаған маркаларды пайдалануға тыйым салды. АҚШ 1929 жылы Канзас және Небраскадағы ұрлықтармен күресу үшін ұқсас стратегия қолданды, қазіргі стандартты маркаларды "Kans." және "Nebr." деп қайта басып, оларды Вашингтондан жіберді, бұл көрсетілген штаттардың шегінен тыс жерде ұрланған маркаларды сатуды қиындату үшін жасалды.

Колониялық баспалар

Ұлттар өздерінің отарларында пайдалану үшін, негізінен, ішкі қолданысқа арналған себептермен маркаларды қайта басып шығарды. Нашар жоспарлау, жеткізудегі қиындықтар, күтілгеннен жылдам почта тарифтерінің өзгеруі, валютаның ауысуы сияқты себептерге байланысты маркалар таусылып, сұранысты қанағаттандыру қажет болды. Дегенмен, кейбір қайта басылымдар жаңа территориялық иеліктерде немесе колонияларда пошта қызметінің бірінші кезеңін орнату үшін қолданылды. Егер дайындық жұмыстары жүргізілмесе, басқарушы елдің стандартты маркалары жергілікті атаумен, жергілікті валютамен немесе "шет елде" деген белгімен қайта басылатын. Сол сияқты, мемлекеттің ішкі маркалары сол мемлекеттің бақылауындағы шетелдік пошта бөлімдерінде пайдалану үшін қайта басылуы мүмкін. Мысалы, 1919 жылдан 1922 жылға дейін АҚШ Қытайдың Шанхай қаласындағы кеңсесі үшін екі есе құны жоғары 18 почта маркасын қайта басып шығарды.

Уақытша басып шығару

Уақытша маркалар – тұрақты маркалар қайта шығарылғанға дейін туындаған қажеттіліктерді уақытша шешу үшін арнайы жасалатын почта маркалары.

Өткінші үкімет баспаларының үстінен басып шығару

Кейде жаңа мемлекеттер немесе өзгешелік кезеңдегі мемлекеттер бұрынғы үкімет басып шығарған маркалардың қорын қайта айналымға енгізу қажеттігін сезінеді. Мұндай маркаларды зерттеу арқылы тарихи тұрғыдан маңызды мәліметтер алуға болады: кейбір өтпелі үкіметтердің қосымша басылымдары алдыңғы үкіметтердің дизайнымен үйлесімді болады, ал кейбіреулері ескі белгілерді толығымен жасыруға немесе тіпті оларды бұрмалауға тырысады. 1944-1945 жылдары бірнеше еуропалық елде нацистік оккупациялық маркалар уақытша үкіметтер үшін қайта басылды, әсіресе Адольф Гитлердің суреті бар маркалар оның бейнесін жойып, көптеп басылды.

Соғыс уақытындағы баспалар

Соғыс кезінде көптеген елдер соғыс салығына арналған маркалар шығарған. Жаңа маркалар басылғанша, ескі маркаларға көбінесе үстеме ақы немесе "Соғыс салығы" сияқты қарапайым жазулар басылып қосылған. Шынайы жағдайда, әскери аймақтарда марка қорын толықтыру әскерилердің басымдықтарының тізімінде көбінесе төменгі орында тұрады. Даулы немесе оккупацияланған аймақтарда, жаулап алушы күштер көбінесе қолға түскен жергілікті маркаларды жедел түрде үстіне басып шығарады.

Алдын ала жойылғандар

Пошта органдары сатуға шығар алдында өшірген маркалар "алдын ала өшірілген" деп аталады: алдын ала өшіру белгісі – бұл баспадан тыс қосымша таңба. Мұндай шара әдетте маркалар ірі бизнеске немесе басқа да үлкен ұйымдарға көп мөлшерде сатылатын кезде қолданылады: пошта қызметі барлық сатып алынған көлемді алдын ала өшіру арқылы әрбір жеке марканы өшіруге жұмсалатын еңбекті үнемдейді. Бұл таңбалар сондай-ақ ұрлықтың немесе дұрыс пайдаланбаудың алдын алуға көмектеседі, себебі олар әдетте қолданылатын қаланың немесе аймақтың атын қамтиды. Стандартты өшіру белгілерінен өзгеше, олар көбінесе нақты күнді көрсетпейді, бұл сатып алушыға оларды өз қалауынша пайдалануға мүмкіндік береді. Дегенмен, кейбір жағдайларда мерзімі бітуін көрсету үшін айлар немесе жылдар қосылуы мүмкін. Мемлекеттік қажеттер үшін алдын ала өшірілген маркалар мұқият дайындалады, ал басқа түрлері көбінесе марканың дизайнын әдейі бүлдіретін "күшті өшірулер" болып табылады. 1980 жылдан бері көптеген заманауи пошта жүйелері ірі көлемдегі сатып алуларды көрсету үшін баспадан тыс таңбаларды қолданбайды. Көп көлемдегі хаттар алдын ала басылған конверттерде немесе бос жабысқақ этикеткалардағы штрихкодтар арқылы таңбаланады. USPS 2011 жылы штрихкодты өшірудің жаңа стандартын енгізді.

Жеке басылымдар

Мөр шығару органынан туындамаған кез келген артық басып шығару жеке басылым немесе жеке өшіру болып саналады. Мұндай артық басып шығарулар көбінесе пошталық қолдану үшін мөртаңбаны жарамсыз етеді. Көптеген елдер ресми емес басылымдарды АҚШ Поштасы сияқты қарастырады: USPS ішкі пошта нұсқаулығында "рұхсатсыз дизайнмен, хабарламамен немесе басқа белгілермен басылған" мөртаңбалар пошта төлемі үшін жарамсыз деп көрсетілген. Жеке басылымдар көбінесе филателияның ресми саласынан тыс қалады, бірақ жекелеген шығарылымдар танымалдылығымен немесе эстетикалық тартымдылығымен көзге түсуі мүмкін. Жеке басылымдар көбінесе саяси хабарламалар немесе коммерциялық жарнама болып табылады, бірақ олар күдіксіз коллекционерлерге сату мақсатында әдейі жасалған филателиялық мақсаттардан да туындауы мүмкін. Коммерциялық ұйымдарға тиесілі мөртаңбалар кейде сатып алынған мөртаңбаларының артқы жағына жеке басып шығарылады. Мұндай басып шығарулар көбінесе бақылау белгілері немесе есептік мәліметтер ретінде жасалады. Егер ол мөртаңбаның алдыңғы жағынан көрінсе, ғана мұндай басып шығару мөртаңбаны жарамсыз етеді.

Үлгілердің үстінен басып шығарылуы

Кейбір маркалар пошталық қолданысқа ешқашан жарамды болмайды. Олар жарнамалық көрмелерде немесе пошта органдары мен Дүниежүзілік пошта одағының (UPU) анықтамалық материалдары ретінде пайдалану үшін жасалады. Ал басқалары баспаханалар түрлі-түсті басылымдардың сабақтасқандығын тексеру үшін жасалады. Мұндай жағдайлардың барлығында марка бетінде "үлгі" (немесе "қолданыстан шығарылған") деген сөз жазылады. Кейде бұл сөз пошта органының өкілімен қолмен жазылуы мүмкін, немесе одан да күрделірек, перфин деп аталатын әдіспен марка қағазына тесіледі. Бірақ көбінесе үлгілік белгілер айқын басылым түрінде қолданылады. АҚШ долларына қатысты да ерекше жағдай болды: 1935A жылғы күміс сертификатының шектеулі саны қызыл "R" немесе "S" әріптерімен басылды. Бұл олардың "қалыпты" немесе "жасанды" қағаздан жасалғандығын және олардың тозуға төзімділігін тексеру мақсатында жасалды. Гаити гурдісі күтпегендей жылдам Дювальер режимінің құлауынан кейін қайта басылды. Басылымда қызыл шеңбер және оның үстінен қисық сызық болды, ал төменде қызыл түспен Дювальер режимінің аяқталған күні (1986 жылғы 7 ақпан) жазылды. Бұл күрделі белгі Дювальердің (Baby Doc және Papa Doc) суреттерін жасырды, олар кейін Гаити тарихынан алынған тұлғалардың суреттерімен ауыстырылды. 1979 жылы Иранда да осыған ұқсас жағдай болды, онда шахтың суреті күрделі өрнекпен жабылды.

Үстіне басып шығару қателері

Баспа қателері жиі кездеседі. Екі рет басылған, кері басылған, жазылысы бұрыс, қате, жартылай немесе толығымен жоқ басылымдар белгілі.