Кіріспе

Кенозой дәуірінің бірінші кезеңі (66–23 миллион жыл бұрын)

Палеоген кезеңі (/ipa/'/p//eɪ//l//i//.//ə//dʒ//iː//n//, // //l//i//.//oʊ// //, /'/p//æ//l//i// / PAYleeəjeen, leeoh, PALee; сонымен қатар Палеоген немесе Палеоген деп те жазылады) – Креда кезеңінің соңынан 43 миллион жыл бұрын басталып, Неоген кезеңінің басына дейін созылған геологиялық кезең және жүйе. Бұл қазіргі Фанерозой эонының кенозой дәуірінің бірінші бөлігі. Бұрынғы Терциар кезеңі термині қазір Палеоген және одан кейінгі Неоген кезеңдерін қамтитын уақытты анықтау үшін қолданылатын. Ресми стратиграфиялық термин ретінде мойындалмаса да, "Терциар" әлі де бейресми қолданыста кездеседі. Палеоген көбінесе "Pg" деп қысқартылады, бірақ АҚШ Геологиялық қызметі геологиялық карталарында Палеогенді "" деп белгілейді. Палеоген кезеңінде сүтқоректілер Креда–Палеоген жойылу оқиғасынан кейін, бұрынғы Креда кезеңін аяқтаған салыстырмалы түрде кішкентай және қарапайым түрлерден әртүрлі жануарлардың кең тобына айналды. Бұл кезең Палеоцен, Эоцен және Олигоцен эпохаларынан тұрады. Палеоценнің соңы (56 миллион жыл бұрын) Палеоцен–Эоцен термиялық максимумымен белгіленді, бұл кенозой дәуіріндегі маңызды жаһандық өзгерістердің бірі болып, мұхит және атмосфера айналымын өзгертті, соның салдарынан көптеген терең теңіз бентоникалық форминифералары және құрлықта сүтқоректілердің кең ауқымды жойылуына әкелді. "Палеоген жүйесі" термині Палеоген кезеңінде қалыптасқан тау жыныстарына қолданылады.

Климат

Палеогеннің жаһандық климаты Чиксулуб соққысынан туындаған қысқа, бірақ қарқынды "соққылық қыс"пен басталды. Бұл суық кезең кенеттен жылынумен аяқталды. Температура тұрақтанғаннан кейін, соңғы екі сатысын қамтитын соңғы креда дәуірінің ерте палеогендік салқын аралығы (LKEPCI) тұрақты салқындап, кептіру жалғасты. Шамамен 62,2 миллион жыл бұрын Даниялық оқиға, гипертермиялық құбылыс орын алды. 59 миллион жыл бұрын LKEPCI Танеция термиялық оқиғасымен аяқталды, бұл ерте және орта палеоценнің салыстырмалы салқын кезеңінен өзгеше болды және қарқынды суперпарник эффектісінің басталуын білдірді. Салыстыру үшін, бұл осы аймақтардағы қазіргі жылдық орташа температурадан 10-15 °C жоғары еді. Бұл фанерозой эонының ең жылы кезеңдерінің бірі, оның ішінде жер бетінің орташа температурасы 31,6 градусқа дейін көтерілді. Одан кейін, шамамен 53,69 миллион жыл бұрын, Еоцендік 2-ші жылулық максимум (ETM2) болды. Эоцендік жылулық максимум 3 (ETM3) шамамен 53 миллион жыл бұрын орын алды. Ерте эоцен климаттық оптимумы Азолла оқиғасымен аяқталды, бұл шамамен 48,5 миллион жыл бұрын болған климаттың өзгеруі, Азолла туысына жататын су өсімдіктерінің өрбуіне байланысты деп есептеледі, нәтижесінде бұл өсімдіктер көп мөлшерде көмірқышқыл газын сіңірді. Осы уақыттан бастап шамамен 34 миллион жылға дейін орта және кеш эоцен салқындауы (MLEC) деп аталатын баяу салқындау үрдісі болды. Содан кейін, шамамен 39,4 миллион жыл бұрын, оттегі изотоптарының жазбасында Еоценнің соңғы кезеңіндегі салқын оқиға (LECE) деп аталатын температураның төмендеуі анықталды. Бұл кенеттен салқындауға, ішінара, мұхит суының температурасын едәуір төмендеткен Антарктика айналмалы тогының пайда болуы себеп болды. Ерте олигоценде ерте олигоцен мұздық максимумы (Oi1) болды, ол шамамен 200 мың жылға созылды. Oi1 кезеңінен кейін, Рупель дәуірінде жер бетінің орташа температурасы біртіндеп төмендеді. Олигоценнің соңғы кезеңінде жер бетіндегі температура сәл жылына бастады, бірақ ол палеогеннің бұрынғы кезеңдеріне қарағанда айтарлықтай төмен болды және полярлық мұз сақталды.

Флора мен фауна

Кредалық-палеогендік жойылу оқиғасынан кейін тропиктік таксондар жоғары ендіктердегілерге қарағанда жылдам әртараптанды, нәтижесінде маңызды ендік әртараптық градиент қалыптасты. Осы кезеңде сүтқоректілердің қарқынды әртараптануы басталды. Құс емес динозаврлардың жойылуына әкелген кредалық-палеогендік жойылу оқиғасынан кейін сүтқоректілер аз ғана кішкентай және бейімделген түрлерден қазіргі кездегі көптеген түрлерге эволюциялай бастады. Олардың кейбіреулері құрлықта үстемдік құрған ірі түрлерге айналды, ал басқалары теңізде, арнайы жерде және әуеде өмір сүруге қабілетті болды. Океанға бейімделгендер қазіргі киттерге, ал ағаштарға бейімделгендер – приматтарға, яғни адамзатқа жататын топқа айналды. Креда дәуірінің соңында қалыптасқан және құрып кеткен птерозаврлардың орнын толтырған құстар да адаптивтік сәулеленуге ұшырады. Пингвиндер, страустар және үркіткіш құстар сияқты кейбір ұшпайтын құстар да hesperornithes және басқа жойылған динозаврлар қалдырған экологиялық нишаларды иеленді. Олигоцендегі айқын салқындану нәтижесінде флорада үлкен өзгеріс болды, және қазіргі көптеген өсімдіктер осы кезеңде пайда болды. Артемизия сияқты шөптер мен жусан көбейе бастады, ал тропикалық өсімдіктер азайды. Таулы аймақтарда қылқан жапырақты ормандар қалыптасты. Бұл салқындану тенденциясы плейстоцен кезеңінің соңына дейін, үлкен ауытқулармен бірге жалғасты. Флоралық өзгерістердің бұл дәлелі паленологиялық жазбаларда кездеседі.