Эдиакар атымен аталатын неопротерозой дәуірінің соңғы кезеңі – 635-538.8 млн жыл бұрынғы геологиялық период. Едіакар биотасы, жаңа өмір формалары туралы ақпарат.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Неопротерозой дәуірінің үшінші және соңғы кезеңі
Third and last period of the Neoproterozoic Era
Эдиакаран (/pron/, /iː//d//i/'/æ//k//ər//ə//n//, /, /ɛ//d//i// / EEdeeAKərən, EDee) – криоген кезеңінің аяқталуынан басталып, кембрий кезеңінің басталуына дейін 96 миллион жылды қамтитын неопротерозой дәуірінің геологиялық кезеңі (635 млн жыл бұрын – 538,8 млн жыл бұрын). Бұл Протерозой эонының соңғы кезеңі, сондай-ақ «Камбрийге дейінгі суперэон» деп аталатын соңғы кезең. Одан кейінгі кембрий кезеңінің басталуы Фанерозой эонының басталуын білдіреді, онда өмірдің анық іздері жиі кездеседі. Эдиакаран кезеңінің аты Оңтүстік Австралиядағы Эдиакара төбелерінен шыққан, онда бұрын белгісіз болған әртүрлі тіршілік иелерінің (кейін Эдиакаран биотасы деп аталды) іздері алғаш рет 1946 жылы геолог Рег Спригг зерттеуінен табылды. Оның ресми геологиялық кезең мәртебесі 2004 жылы Халықаралық геологиялық ғылымдар одағы (IUGS) тарапынан бекітілді, бұл 120 жыл ішінде жарияланған алғашқы жаңа геологиялық кезең болды. Бұл кезеңнің атауы Нильпена Эдиакара ұлттық паркіндегі Эдиакара төбелерімен байланысты болғанымен, типтік бөлімі Икара Флиндерс таулары ұлттық паркіндегі Брачина шатқалындағы Энорама арнасының төсегінде орналасқан. Эдиакаран криогендік ғаламдық мұз басудың аяқталуынан кейін күрделі көпжасушалы фаунаның кеңінен таралуын білдіреді. «Авалон жарылысы» деп аталатын эволюциялық сәулелену оқиғасы қазір жойылған, салыстырмалы түрде қарапайым жұмсақ денелі жануарлар тобын (мысалы, Proarticulata – қарапайым бунақталған билатериялар, Дикинсония және Сприггина сияқты; Petalonamae – теңіз қаламшасына ұқсас жануарлар, Charnia сияқты; Aspidella – радиалды пішіндес жануарлар, Cyclomedusa сияқты; Trilobozoa – үш радиалды симметриялы жануарлар, Tribrachidium сияқты) қамтиды. Бұл организмдердің көпшілігі 575 миллион жыл бұрынғы Авалон жарылысы кезінде немесе одан кейін пайда болды және 539 миллион жыл бұрынғы Эдиакаранның соңындағы жаппай жойылу оқиғасы кезінде жойылды. Осы кезеңде қазіргі жануарлар тобының алғыштары да пайда болды, олардың ішінде книдарийлер және Xenacoelomorpha сияқты ертедегі билатериялар, сондай-ақ Kimberella сияқты моллюскалар бар. Минералданған қабықшалары немесе эндоскелеттері бар қатты денелі организмдер әлі де дамымаған және 35 миллион жылдан кейін кембрий жарылысынан бұрын пайда болмады. Паннотия суперконтиненті осы кезеңнің соңына қарай қалыптасып, бөлінді. Эдиакаран кезеңінде Gaskiers және Baykonurian мұз басулары сияқты бірнеше мұз басу оқиғалары болды. Шурам экскурсиясы да осы кезеңде болды, бірақ оның мұздық шығу тегі күмәнді.
The Ediacaran (/pron/,/iː//d//i/'/æ//k//ər//ə//n//, /,/ɛ//d//i// / EEdeeAKərən, EDee ) is a geological period of the Neoproterozoic era that spans 96 million years from the end of the Cryogenian period at 635 Mya to the beginning of the Cambrian period at 538.8 Mya. It is the last period of the Proterozoic eon as well as the last of the so called "Precambrian supereon", before the beginning of the subsequent Cambrian period marks the start of the Phanerozoic eon, where recognizable fossil evidence of life becomes common. The Ediacaran period is named after the Ediacara Hills of South Australia, where trace fossils of a diverse community of previously unrecognized lifeforms (later named the Ediacaran biota) were first discovered by geologist Reg Sprigg in 1946. Its status as an official geological period was ratified in 2004 by the International Union of Geological Sciences (IUGS), making it the first new geological period declared in 120 years. Although the period took namesake from the Ediacara Hills in the Nilpena Ediacara National Park, the type section is actually located in the bed of the Enorama Creek within the Brachina Gorge in the Ikara Flinders Ranges National Park, at , approximately southeast of the Ediacara Hills fossil site. The Ediacaran marks the first widespread appearance of complex multicellular fauna following the end of the Cryogenian global glaciation known as the Snowball Earth. The relatively sudden evolutionary radiation event, known as the Avalon Explosion, is represented by now extinct, relatively simple soft bodied animal phyla such as Proarticulata (bilaterians with simple articulation, e. g. Dickinsonia and Spriggina), Petalonamae (sea pen like animals, e. g. Charnia), Aspidella (radial shaped animals, e. g. Cyclomedusa) and Trilobozoa (animals with tri radial symmetry, e. g. Tribrachidium). Most of these organisms appeared during or after the Avalon explosion 575 million years ago and died out during the End Ediacaran extinction event 539 million years ago. Forerunners of some modern animal phyla also appeared during this period, including cnidarians and early bilaterians such as Xenacoelomorpha, as well as mollusc like Kimberella. Hard bodied organisms with mineralized shells or endoskeletons, which can be fossilized and preserved, were yet to evolve and would not appear until the superseding Cambrian Explosion some 35 million years later. The supercontinent Pannotia formed and broke apart by the end of the period. The Ediacaran also witnessed several glaciation events, such as the Gaskiers and Baykonurian glaciations. The Shuram excursion also occurred during this period, but its glacial origin is unlikely.
Эдиакаран және Вендиан
Эдиакаран кезеңі Вендиан кезеңімен (650-543 миллион жыл бұрын) жақындасады, бірақ одан қысқарақ, бұл атауды 1952 жылы орыс геологы және палеонтологы Борис Соколов ұсынған. Вендиан тұжырымы стратиграфиялық тұрғыдан жоғарыдан төмен қарай қалыптасты, ал кембрийдің төменгі шекарасы Вендианның жоғарғы шекарасы болды. Бұл шекараның палеонтологиялық негіздемесі силицикластық алапта (Шығыс Еуропа платформасының Балтық қабатының негізі) және карбонаттық алапта (Сибирь платформасының Томмотиялық қабатының негізі) бөлек әзірленді. Вендианның төменгі шекарасы Варангер (Лапландия) тиллиттерінің түбінде анықталуы ұсынылды. Вендиан өзінің типтік аймағында Лапландия, Редкино, Котлин және Ровно аймақтық қабаттары сияқты ірі бөлімшелерден тұрады, олардың шекаралары, соның ішінде төменгі шекарасы да бар. Редкино, Котлин және Ровно аймақтық қабаттары Вендианның типтік аймағында көптеген органикалық қабықшалы микрофоссилдер, мегаскопиялық балдырлар, метазоан денелерінің қазбалары және ихнофоссилдер негізінде дәлелденген. Вендианның төменгі шекарасы Pertatataka жинағының алып аккантоморф акритархтарының бүкіл әлемде таралуын ескере отырып, биостратиграфиялық негіздемеге де ие болуы мүмкін. Эдиакаран кезеңінде жұмсақ денелі қазбалар кездеседі, бірақ ол кейінгі кезеңдермен салыстырғанда ерекше, себебі оның басталуы қазбалар тізіміндегі өзгерістермен анықталмайды. Керісінше, басталуы химиялық жағынан ерекше карбонаттық қабаттың түбінде анықталады, ол "кап карбонаты" деп аталады, өйткені ол мұздық шөгінділерді жабады. Бұл қабат 13C-тың ерекше азаюымен сипатталады, бұл Марино мұз дәуірінің соңында климаттың күрт өзгергенін көрсетеді. Эдиакаранның төменгі жаһандық шекаралық стратотиптік бөлімі (GSSP) Нукалеена формациясындағы кап карбонатының түбінде, Элатина диамиктісінің үстінде, Enorama Creek бөлімінде, Брачина шатқалында, Флиндерс тауларында, Оңтүстік Австралияда орналасқан. Эдиакаранның жоғарғы шекарасының GSSP – Ньюфаундлендтің оңтүстік-шығыс жағалауындағы кембрийдің төменгі шекарасы, ол Халықаралық стратиграфия комиссиясымен Сибирьдегі Томмотиялық қабатының негізіне балама ретінде бекітілді, ол 1955 жылғы Seilacher-дің Treptichnus pedum ихнофоссилі негізінде таңдалды. Стратиграфия тарихында жүйелік шекараны анықтау үшін биотурбацияны алғаш рет қолдану осымен байланысты. Дегенмен, химиялық стратиграфия және ихнофоссилдер негізінде Эдиакаранның төменгі және жоғарғы шекараларын анықтау даулы. Кап карбонаттарының географиялық таралуы әдетте шектеулі (олардың шөгіндінің ерекше жағдайларына байланысты) және силицикластық шөгінділер кап карбонаттарын қысқа қашықтықта ауыстырады, бірақ кап карбонаттары әлемнің басқа жерлерінде әр тиллиттің үстінде кездеспейді. Әлемнің әртүрлі бөліктеріндегі қазіргі кап карбонаттары үшін алынған көміртектік изотоптық химиостратиграфиялық сипаттамалар карбонаттардың екінші реттік өзгеруінің әртүрлі деңгейлеріне, ең аз өзгерген үлгілерді таңдау үшін қолданылатын әртүрлі критерийлерге және көміртектік изотоптық деректерге қатысты, мұхиттың жоғарғы қабатындағы δ13Ccarb-тың негізгі бүйірлік өзгерулеріне байланысты кең ауқымда өзгеруі мүмкін. Сонымен қатар, Оманның стратиграфиялық жазбасында Шурам формациясындағы үлкен теріс көміртек изотоптық ауытқуы бар, ол теріс δ13Ccarb ауытқуы мен мұздық оқиғалардың жүйелі байланысын күмән тудыратын мұздық дәлелдерден алыс орналасқан. Шурам ауытқуы сондай-ақ ұзаққа созылады және шамамен 9,0 миллион жылға дейін созылуы мүмкін. Кембрийдің төменгі шекарасы үшін эталондық ихнофоссил Treptichnus pedum-ның қолданылуы осы шекараның стратиграфиялық анықтауы үшін әрқашан тәуекелді, өйткені Намибияда, Испанияда және Ньюфаундлендте, сондай-ақ АҚШ-тың батысында Т. pedum деңгейінен төмен Трептихнидтер тобына жататын өте ұқсас ізді қалдықтар кездеседі. Т. pedum-ның стратиграфиялық диапазоны Намибиядағы Эдиакаран қазбаларының диапазонымен және, мүмкін, Испанияда да сәйкес келеді.
The Ediacaran Period overlaps but is shorter than the Vendian Period (650 to 543 million years ago), a name that was earlier, in 1952, proposed by Russian geologist and paleontologist Boris Sokolov. The Vendian concept was formed stratigraphically top down, and the lower boundary of the Cambrian became the upper boundary of the Vendian. Paleontological substantiation of this boundary was worked out separately for the siliciclastic basin (base of the Baltic Stage of the Eastern European Platform) and for the carbonate basin (base of the Tommotian stage of the Siberian Platform). The lower boundary of the Vendian was suggested to be defined at the base of the Varanger (Laplandian) tillites. The Vendian in its type area consists of large subdivisions such as Laplandian, Redkino, Kotlin and Rovno regional stages with the globally traceable subdivisions and their boundaries, including its lower one. The Redkino, Kotlin and Rovno regional stages have been substantiated in the type area of the Vendian on the basis of the abundant organic walled microfossils, megascopic algae, metazoan body fossils and ichnofossils. The lower boundary of the Vendian could have a biostratigraphic substantiation as well taking into consideration the worldwide occurrence of the Pertatataka assemblage of giant acanthomorph acritarchs. Although the Ediacaran Period does contain soft bodied fossils, it is unusual in comparison to later periods because its beginning is not defined by a change in the fossil record. Rather, the beginning is defined at the base of a chemically distinctive carbonate layer that is referred to as a "cap carbonate", because it caps glacial deposits. This bed is characterized by an unusual depletion of 13C that indicates a sudden climatic change at the end of the Marinoan ice age. The lower global boundary stratotype section (GSSP) of the Ediacaran is at the base of the cap carbonate (Nuccaleena Formation), immediately above the Elatina diamictite in the Enorama Creek section, Brachina Gorge, Flinders Ranges, South Australia. The GSSP of the upper boundary of the Ediacaran is the lower boundary of the Cambrian on the SE coast of Newfoundland approved by the International Commission on Stratigraphy as a preferred alternative to the base of the Tommotian Stage in Siberia which was selected on the basis of the ichnofossil Treptichnus pedum (Seilacher, 1955). In the history of stratigraphy it was the first case of usage of bioturbations for the System boundary definition. Nevertheless, the definitions of the lower and upper boundaries of the Ediacaran on the basis of chemostratigraphy and ichnofossils are disputable. Cap carbonates generally have a restricted geographic distribution (due to specific conditions of their precipitation) and usually siliciclastic sediments laterally replace the cap carbonates in a rather short distance but cap carbonates do not occur above every tillite elsewhere in the world. The C isotope chemostratigraphic characteristics obtained for contemporaneous cap carbonates in different parts of the world may be variable in a wide range owing to different degrees of secondary alteration of carbonates, dissimilar criteria used for selection of the least altered samples, and, as far as the C isotope data are concerned, due to primary lateral variations of δ l3Ccarb in the upper layer of the ocean. Furthermore, Oman presents in its stratigraphic record a large negative carbon isotope excursion, within the Shuram Formation that is clearly away from any glacial evidence strongly questioning systematic association of negative δ l3Ccarb excursion and glacial events. Also, the Shuram excursion is prolonged and is estimated to last for ~9.0 Myrs. As to the Treptichnus pedum, a reference ichnofossil for the lower boundary of the Cambrian, its usage for the stratigraphic detection of this boundary is always risky, because of the occurrence of very similar trace fossils belonging to the Treptichnids group well below the level of T. pedum in Namibia, Spain and Newfoundland, and possibly, in the western United States. The stratigraphic range of T. pedum overlaps the range of the Ediacaran fossils in Namibia, and probably in Spain.
Бөлімшелер
Эдиакаран кезеңі әлі ресми түрде бөлінбеген, бірақ ұсынылған схема жоғарғы Эдиакаранды Гаскиер мұз басуымен сәйкес келетін негіз ретінде қарастырады, Терминал Эдиакаран кезеңі шамамен 575 млн жыл бұрын басталады, ал оған дейін 575 млн жыл бұрын басталатын, ең ерте тараған Эдиакаран биотасының қазба қалдықтары бар кезең; екі ұсынылған схема төменгі қабаттарды ерте және орта Эдиакаранға бөлуге болады ма, жоқ па деген мәселеде келіспейді, себебі Шурам экскуссиясы (ерте және орта кезеңдерді бөлуге тиіс) Гаскиерден тәуелсіз оқиға ма, әлде екі оқиға байланысты ма, бұл әлі анықталған жоқ.
The Ediacaran Period is not yet formally subdivided, but a proposed scheme recognises an Upper Ediacaran whose base corresponds with the Gaskiers glaciation, a Terminal Ediacaran Stage starting around , a preceding stage beginning around 575 Ma with the earliest widespread Ediacaran biota fossils; two proposed schemes differ on whether the lower strata should be divided into an Early and Middle Ediacaran or not, because it is not clear whether the Shuram excursion (which would divide the Early and Middle) is a separate event from the Gaskiers, or whether the two events are correlated.
Абсолюттік даталау
Оңтүстік Австралиядағы Эдиакаран кезеңінің тау жынысы қимасының жасын анықтау, үстіндегі магмалық материалдың болмауына байланысты қиындық тудырды. Сондықтан, 635-тен 538,8 миллион жылға дейінгі жас диапазоны басқа елдермен салыстыру арқылы, жас анықтау мүмкін болған жерлердегі мәліметтерге сүйене отырып белгіленді. Шамамен 635 миллион жылдық ең төменгі жас Африка, Қытай, Солтүстік Америка және Тасманиядан алынған U–Pb (уран-қорғасын) және Re–Os (рений-осмий) жас анықтауларына негізделген.
The dating of the rock type section of the Ediacaran Period in South Australia has proven uncertain due to lack of overlying igneous material. Therefore, the age range of 635 to 538.8 million years is based on correlations to other countries where dating has been possible. The base age of approximately 635 million years is based on U–Pb (uranium–lead) and Re–Os (rhenium–osmium) dating from Africa, China, North America, and Tasmania.
Биота
Эдиакаран кезеңінің қазбалық қалдықтары аз, себебі қабығы бар жануарлар әлі қазбалануға жеңілдей түспеген еді. Эдиакаран биотасына ең ерте белгілі көпжасушалы организмдер (арнайы тіндері бар) кіреді, олардың ең көп таралған түрлері сегменттелген құрттарға, жапырақшаларға, дискілерге немесе қимылсыз қаптарға ұқсайды. Аурораллумина – қызылтемірлер класына жатады. Эдиакаран биотасының көп бөлігі қазіргі тіршілік формаларынан өзгеше, ал олардың кембрийлік жарылыстан кейін пайда болған тіршілік формаларымен байланысын анықтау қиын. 100-ден астам туыс сипатталған, соның ішінде Аркаруа, Чарния, Дикинсония, Эдиакария, Мэривадея, Цефалонега, Птеридиний және Йоргия белгілі. Дегенмен, Эдиакаран организмдерінің көптеген жұмбақтылығына қарамастан, кейбір қазбалар қатты қабықты агглютинацияланған фораминифералар (жануарларға жатпайтын) ретінде анықталды, олар Батыс Сібірдің соңғы Эдиакаран шөгінділерінен табылған. Эдиакаран кезеңінде губкалар да тіршілік еткен. Эдиакаранда төрт түрлі биотикалық кезең белгілі, әрқайсысы ерекше экология және фауна жиынтығымен сипатталады. Біріншісі 635-тен шамамен 575 миллион жыл бұрынға дейін созылды және үлкен әшекейлі Эдиакаран микрофоссилдері деп аталатын акритархтар басым болды. Екінші кезең шамамен 575-тен 560 миллион жыл бұрын басталды және Авалон биотасымен сипатталды. Үшінші кезең 560-тан 550 миллион жыл бұрын болды; оның биотасы Ақ теңіз биотасы деп аталды, себебі осы кезеңге жататын көптеген қазбалар Ақ теңіз жағалауында табылған. Төртінші кезең 550-ден 539 миллион жыл бұрын созылды және Нама биотикалық жиынтығының кезеңі ретінде белгілі. Осы кезеңде ерте жануарлар қоршаған ортаны өзгерткен жаппай жойылудың куәліктері бар, бұл Ақ теңіз және Нама типтес биоталар арасындағы кезеңге сәйкес келеді. Сонымен қатар, бұл жаппай жойылу аноксиялық оқиғаның салдарынан болды деген теория да бар.
The fossil record from the Ediacaran Period is sparse, as more easily fossilized hard shelled animals had yet to evolve. The Ediacaran biota include the oldest definite multicellular organisms (with specialized tissues), the most common types of which resemble segmented worms, fronds, disks, or immobile bags. Auroralumina was a cnidarian. Most members of the Ediacaran biota bear little resemblance to modern lifeforms, and their relationship even with the immediately following lifeforms of the Cambrian explosion is rather difficult to interpret. More than 100 genera have been described, and well known forms include Arkarua, Charnia, Dickinsonia, Ediacaria, Marywadea, Cephalonega, Pteridinium, and Yorgia. However, despite the overall enigmaticness of most Ediacaran organisms, some fossils identifiable as hard shelled agglutinated foraminifera (which are not classified as animals) are known from latest Ediacaran sediments of western Siberia. Sponges recognisable as such also lived during the Ediacaran. Four different biotic intervals are known in the Ediacaran, each being characterised by the prominence of a unique ecology and faunal assemblage. The first spanned from 635 to around 575 Ma and was dominated by acritarchs known as large ornamented Ediacaran microfossils. The second spanned from around 575 to 560 Ma and was characterised by the Avalon biota. The third spanned from 560 to 550 Ma; its biota has been dubbed the White Sea biota due to many fossils from this time being found along the coasts of the White Sea. The fourth lasted from 550 to 539 Ma and is known as the interval of the Nama biotic assemblage. There is evidence for a mass extinction during this period from early animals changing the environment, dating to the same time as the transition between the White Sea and the Nama type biotas. Alternatively, this mass extinction has also been theorised to have been the result of an anoxic event.