Кіріспе
Фанерозой эонының үшінші дәуірі – Кенозой (,/s//iː//n//ə/'/z//oʊ//.//ɪ//k//, /,/s//ɛ//n// /// SEEnəZOHik, SENə;) – Жер тарихының соңғы 66 миллион жылын қамтитын Жердің қазіргі геологиялық дәуірі. Ол сүтқоректілердің, құстардың және гүлді өсімдіктердің (ангиоспермдердің) басымдығымен сипатталады. Бұл мезозой және палеозой дәуірлерінен кейінгі үш геологиялық дәуірдің соңғысы. Кенозой дәуірі креда-палеоген жойылу оқиғасымен басталды, сол кезде көптеген түрлер, соның ішінде құс емес динозаврлар, көптеген мамандардың пікірінше, ірі астероидтың немесе басқа да ғарыз денесінің соқтығысуынан, Чиксулуб соқтығысынан жойылды. Кенозой «Сүтқоректілер дәуірі» деп те аталады, себебі екі жарты шарды да мекендеген құрлық жануарларының көп бөлігі сүтқоректілер болды: солтүстік жарты шарда плаценталылар (еутериялар), ал оңтүстік жарты шарда – қапталды сүтқоректілер (метатериялар), қазіргі кезде негізінен Австралияда және Оңтүстік Американың бір бөлігінде кездеседі. Көптеген топтардың жойылуы сүтқоректілер мен құстардың кеңінен әртараптануына мүмкіндік берді, нәтижесінде ірі сүтқоректілер мен құстар Жердегі тіршілікке үстемдік етті. Осы дәуірде континенттер де қазіргі орналасқан жерлеріне жылжыды. Алғашқы кенозой кезеңіндегі климат бүгінгіден жылырақ болды, әсіресе палеоцен-эоцен термиялық максимумы кезінде. Дегенмен, эоценнен олигоценге өту және төртіншілік мұз басу кезеңі Жерді құрғатып, салқындатты.
The Cenozoic (,/s//iː//n//ə/'/z//oʊ//.//ɪ//k//, /,/s//ɛ//n// /// SEEnəZOHik, SENə ; ) is Earth's current geological era, representing the last 66million years of Earth's history. It is characterised by the dominance of mammals, birds, and angiosperms (flowering plants). It is the latest of three geological eras, preceded by the Mesozoic and Paleozoic. The Cenozoic started with the Cretaceous–Paleogene extinction event, when many species, including the non avian dinosaurs, became extinct in an event attributed by most experts to the impact of a large asteroid or other celestial body, the Chicxulub impactor. The Cenozoic is also known as the Age of Mammals because the terrestrial animals that dominated both hemispheres were mammalsthe eutherians (placentals) in the northern hemisphere and the metatherians (marsupials, now mainly restricted to Australia and to some extent South America) in the southern hemisphere. The extinction of many groups allowed mammals and birds to greatly diversify so that large mammals and birds dominated life on Earth. The continents also moved into their current positions during this era. The climate during the early Cenozoic was warmer than today, particularly during the Paleocene–Eocene Thermal Maximum. However, the Eocene to Oligocene transition and the Quaternary glaciation dried and cooled Earth.
Номенклатура
Кенозой грек сөздері kainós (καινός 'жаңа') және zōḗ (ζωή 'өмір') сөздерінен шыққан. Бұл атауды 1840 жылы британдық геолог Джон Филлипс (1800–1874) ұсынған, ол бастапқыда оны кайнозой деп жазған. Бұл дәуір сондай-ақ Cænozoic, Caenozoic немесе Cainozoic (,/k//aɪ//.//n//ə/'/z//oʊ//.//ɪ//k//, /,/k//eɪ// /) деп те аталады. Атау бойынша, кенозой алдыңғы мезозой ('орта өмір') және палеозой ('көне өмір') дәуірлерімен, сондай-ақ протерозой ('алғашқы өмір') эонымен салыстырылады.
Бөлімдер
Кенозой үш кезеңге бөлінеді: палеоген, неоген және квартерлік; және жеті дәуір: палеоцен, эоцен, олигоцен, миоцен, плиоцен, плейстоцен және голоцен. Халықаралық стратиграфиялық комиссия 2009 жылдың маусым айында квартерлік кезеңді ресми түрде мойындады. 2004 жылы үшінші кезең ресми түрде палеоген және неоген кезеңдерімен ауыстырылды. Кенозой дәуіріндегі эпохаларды жиі пайдалану палеонтологтарға осы салыстырмалы түрде қысқа мерзім ішінде болған көптеген маңызды оқиғаларды ұйымдастыруға және топтастыруға көмектеседі. Осы дәуір туралы білім, оған байланысты жас және жақсы сақталған тау жыныстарының болуына байланысты, басқа кез келген дәуірге қарағанда толыққанды.
Палеоген
Палеоген 66 миллион жыл бұрын құс емес динозаврлардың жойылуынан басталып, 23.03 миллион жыл бұрын неогеннің басталуына дейін созылады. Ол үш дәуірден тұрады: палеоцен, эоцен және олигоцен. Палеоцен дәуірі 66-56 миллион жыл бұрын болды. Қазіргі плаценталық сүтқоректілер осы кезеңде пайда болды. K–Pg жойылу оқиғасының салдары ірі шөпқоректілердің жойылуын қамтыды, бұл тығыз, бірақ көбінесе түрлер аз ормандардың таралуына жағдай жасады. Ерте палеоценде Жер қалпына келді. Материктер қазіргі пішінін ала бастады, бірақ барлық материктер мен Үндістан субконтиненті бір-бірінен бөлініп жатты. Афро-Еуразия Тетис теңізімен, ал Америка Панама бұғазымен бөлінді, себебі бұл жерде тасқын мұхиты әлі қалыптаспаған еді. Бұл кезеңде жалпы жылыну байқалды, нәтижесінде орманды тоғайлар полюстерге дейін жетті. Мұхиттарда бұрын басым болған ірі жорғалаушылардың жойылуына байланысты акулалар үстемдік құрды. Әлемді креодонттар (жойылған етқоректілер, қазіргі Карнивораға жатпайды) сияқты архаикалық сүтқоректілер мекендеді. Эоцен дәуірі 56 миллион жылдан 33.9 миллион жыл бұрынға дейін созылды. Ерте эоценде қалың орманды жерлерде тіршілік ететін түрлер палеоцендегідей үлкен формаларға эволюциялай алмады. Олардың арасында алғашқы приматтар, киттер және жылқылар, сондай-ақ сүтқоректілердің көптеген басқа да ерте түрлері болды. Тамақ тізбегінің жоғарғы сатысында Паракракс сияқты алып құстар тұрды. Көмірқышқыл газының деңгейі шамамен 1400 ppm-ді құрады. Температура 30 градус Цельсийге дейін жетті, полюстер арасындағы температура градиенті төмен болды. Орта эоценде Австралия мен Антарктика арасында Антарктикалық айналма тоқсан пайда болды. Бұл бүкіл әлемдегі мұхит ағыстарын өзгертіп, жаһандық салқындануға әкелді, орманды қысқартып, киттер сияқты сүтқоректілердің мамонттай үлкенге өсуіне мүмкіндік берді, олар сол кезде толығымен су ортасында тіршілік ететін жануарларға айналды. Эндрюарх сияқты сүтқоректілер тамақ тізбегінің басында тұрды. Еоценнің соңында маусымдар қайта жанданды, бұл саванна тәрізді аумақтардың кеңеюіне және шөптердің эволюциясына әкелді. Эоценнің соңы Эоцен-Олигоцен жойылу оқиғасымен белгіленді, оның еуропалық жағы Гранде Купюр деп белгілі. Олигоцен дәуірі 33.9 миллион жылдан 23.03 миллион жылға дейін созылды. Олигоценде шөптесін жерлер кеңейді, нәтижесінде көптеген жаңа түрлер пайда болды, соның ішінде алғашқы пілдер, мысықтар, иттің, сумкалы жануарлар және бүгінгі күні де кең таралған көптеген басқа да түрлер. Бұл кезеңде өсімдіктердің де көптеген түрлері эволюциялады. Маусымдық жаңбырлы салқындату кезеңі жалғасты. Сүтқоректілер одан әрі үлкейе берді.
Неоген
Неоген 23,03–2,58 миллион жыл бұрын қалыптасқан. Ол 2 эпоханы қамтиды: миоцен және плиоцен. Миоцен дәуірі 23,03–5,333 миллион жыл бұрын басталды және бұл шөптердің одан әрі таралып, орман есебінен әлемнің үлкен бөлігін жаба бастаған кезең. Кельп ормандары дамыды, бұл теңіз суыртқылары сияқты жаңа түрлердің эволюциясына түрткіс берді. Осы кезеңде жұп тырнақтылар (perissodactyla) гүлденіп, көптеген түрлерге бөлінді. Маймылдар 30 түрге дейін жетті. Тетис теңізі Арабия түбегінің құрылуымен толығымен жабылды, ал Қара, Қызыл, Жерорта және Каспий теңіздері ғана қалды. Бұл құрғақшылықты күшейтті. Көптеген жаңа өсімдіктер пайда болды: миоценнің соңында қазіргі кездегі тұқымдық өсімдіктер отбасыларының 95% -ы болған. Плиоцен дәуірі 5,333–2,58 миллион жылға созылды. Плиоценде климаттың күрт өзгеруі болды, ол флора мен фаунаның қазіргі түрлеріне әкелді. Жерорта теңізі бірнеше миллион жыл бойы құрғады (мұз дәуірлері теңіз деңгейін төмендетіп, Атлантика мен Жерорта теңізін ажыратты, ал булану өзендерден келген су ағынынан басып өтті). Африкада австралопитек пайда болды, ол адам тектесінің бастауы болды. Панама мойыны қалыптасты, ал жануарлар Солтүстік және Оңтүстік Америка арасында үлкен американдық алмасу кезінде қоныс аударып, жергілікті экологияға зиян келтірді. Климаттың өзгеруі мыналарды әкелді: әлі де әлемге таралып жатқан саванналар; Үндістан муссондары; Орталық Азиядағы шөлдер; Сахара шөлінің пайда болуы. Әлем картасы, Квартерлік мұз басудың салдарынан (мысалы, Ұлы көлдер, Гудзон шығанағы және Балтық теңізі) болған өзгерістерді есептемегенде, көп өзгерген жоқ.
Төртінші кезең
Төртінші кезең 2,58 миллион жыл бұрыннан қазіргі уақытқа дейін созылып, фанерозой эонының ең қысқа геологиялық кезеңі болып табылады. Онда заманауи жануарлар және климаттың күрт өзгеруі байқалады. Ол екі эпохаға бөлінеді: плейстоцен және голоцен. Плейстоцен 2,58 миллион жылдан 11 700 жыл бұрынға дейін жалғасты. Бұл эпоха орта эоценде басталған суыну процесінің нәтижесінде мұз дәуірімен ерекшеленеді. Таулы аймақтарда мұздықтардың 40° солтүстік ендікке дейін оңтүстікке қарай жылжуымен сипатталатын кем дегенде төрт мұз басу кезеңі болды. Осы аралықта Африка құрғақшылыққа ұшырады, нәтижесінде Сахара, Намиб және Калахари шөлдері қалыптасты. Мамонттар, алып жалқы есектер, қасқырлар, тісті мысықтар және Homo sapiens сияқты көптеген жануарлар пайда болды. 100 000 жыл бұрын Африкадағы ең ауыр құрғақшылық аяқталды, бұл алғашқы адамдардың таралуына әкелді. Плейстоценнің соңына қарай, жаппай жойылу орын алып, әлемдегі мегафаунаның көп бөлігін, соның ішінде неандертальдар сияқты гоминидтердің бірнеше түрлерін құртты. Бұл құбылыс барлық континенттерге әсер етті, бірақ Африкаға салыстырмалы түрде аз әсер етті. Онда бегемоттар сияқты ірі жануарлардың көптеген түрлері әлі де кездеседі. Голоцен 11 700 жыл бұрын басталып, қазіргі күнге дейін жалғасуда. Барлық жазба тарих және "Адам тарихы" Голоцен эпохасының шегінде орналасқан. Адам қызметі шамамен 10 000 жыл бұрын басталған жаппай жойылуға кінәлі деп есептеледі, бірақ түрлердің жойылуы тек өнеркәсіптік революциядан кейін ғана тіркелді. Бұл жағдай кейде "Алтыншы жойылу" деп аталады. Өнеркәсіптік революциядан бері адамның әрекеті салдарынан 322-ден астам түр жойылып кеткені хабарланды, бірақ көрсеткіш тек омыртқалы жануарлардың 500 түріне дейін жетеді, олардың көпшілігі 1900 жылдан кейін жойылды.
Тектоника
Геологиялық тұрғыдан алғанда, кайнозой дәуірінде материктер қазіргі орналасқан жерлеріне жылжыды. Австралия және Жаңа Гвинея ерте креда кезеңінде Пангеядан бөлініп, солтүстікке қарай қозғалды және, әрі қарай, Оңтүстік-Шығыс Азиямен соқтығысты; Антарктида Оңтүстік полюстің үстіндегі қазіргі орнына жылды; Атлант мұхиты кеңейді, ал дәуірдің кейінгі кезеңінде (2,8 миллион жыл бұрын) Оңтүстік Америка Панама мойыны арқылы Солтүстік Америкаға қосылды. Үндістан Азиямен соқтығысып, Гималай тауларын құрды; Арабия Еуразиямен соқтығысып, Тетис мұхитын жапты және Загрос тауларын жасады. Кеш креда және кайнозой кезеңдерінде Гондвананың ыдырауы Конго, Нигер, Нил, Оранж, Лимпопо және Замбези сияқты ірі африкалық өзендердің арналарының өзгеруіне алып келді.
The break up of Gondwana in Late Cretaceous and Cenozoic times led to a shift in the river courses of various large African rivers including the Congo, Niger, Nile, Orange, Limpopo and Zambezi.
Климат
Крест дәуірінде климат ыстық және ылғалды болды, полюстерде жасыл ормандар өсті, тұрақты мұз болған жоқ және теңіз деңгейі бүгінгіден 300 метрге жоғары болды. Бұл палеоценнің алғашқы 10 миллион жылында жалғасып, палеоцен-эоцен термиялық максимумымен аяқталды. Содан кейін Жер шары ұзақ мерзімді салқындау кезеңіне енді. Бұл негізінен Үндістанның Еуразиямен соқтығысуына байланысты болды, нәтижесінде Гималай таулары пайда болды: көтерілген тау жыныстары эрозияға ұшырап, ауадағы заттармен әрекеттесіп, атмосферадағы парниктік газдың мөлшерін ұзақ мерзімге азайтты. Антарктидада тұрақты мұз жинақастау басталды. Миоценде салқындау үрдісі жалғасты, арасында салыстырмалы түрде қысқа жылы кезеңдер болды. Оңтүстік Америка Солтүстік Америкамен қосылып Панама мойынын құрған кезде, Арктика аймағы Гумбольдт және Гольфстрим ағымдарының күшеюіне байланысты суытылды, соңынан Квартерлік мұз дәуірінің мұздануына әкелді, ал қазіргі мұз аралық кезең – Голоцен дәуірі. Жақында жүргізілген геомагниттік керілу жиілігі, оттегі изотоптарының тіркелмесі және тектоникалық плиталардың субдукция жылдамдығының талдауы (бұл ядро-мантия шекарасындағы жылу ағыны, климат және плиталық тектоникалық белсенділіктің өзгерулерінің көрсеткіштері) осы өзгерістердің барлығының Кенозой дәуірінде миллион жылдық масштабта ұқсас ырғақтарды көрсетіп, көбінесе ~13 миллион жылдық негізгі периодықтылықты сақтағанын көрсетті. Океанда карбонат иондарының деңгейі Кенозой дәуірі бойында төмендеді.
Өмір
Кенозойдың басында, K-Pg оқиғасынан кейін, планетада салыстырмалы түрде кішкентай фауна басым болды, оның ішінде кішкентай сүтқоректілер, құстар, бауырымен жорғалаушылар және қосмекенділер. Геологиялық тұрғыдан алғанда, динозаврлардың мезозой дәуірінде басым болғаннан кейін, сүтқоректілер мен құстардың кеңінен таралуы көп уақыт алған жоқ. Кейбір ұшпайтын құстар адамнан да ірі болып өсті. Бұл түрлер кейде «қорқыныш құстары» деп аталады және олар қабілетті жыртқыштар еді. Сүтқоректілер барлық қолжетімді орынды (теңіз және құрлықта) мекендеді, ал кейбіреулері өте үлкен өсті, бүгінгі құрлықтағы сүтқоректілердің көпшілігінде кездеспейтін өлшемдерге жетті. Көптеген кенозой құс топтарының ареалдары ендік пен температураға байланысты болды және әлем суыған сайын осы дәуірде тарылды. Кенозой кезінде сүтқоректілер бірнеше кішкентай, қарапайым, бейімделген түрлерден жерде, теңізде және ауада тіршілік ететін жануарлардың алуан түрлі тобына айналып, осы кезеңге «Сүтқоректілер дәуірі» деген екінші атау берді. Кенозой – саванналар дәуірі, гүлді өсімдіктер мен жәндіктердің өзара байланысты дәуірі, сондай-ақ құстар дәуірі. Бұл дәуірде шөптер де маңызды рөл атқарды, олармен қоректенетін құстар мен сүтқоректілердің эволюциясын қалыптастырды. Кенозой дәуірінде жыландар да айтарлықтай әртараптанды. Кенозой кезінде дамыған жыландардың түрлері күрт өсті, нәтижесінде көптеген колумбридтер пайда болды, олардың қазіргі негізгі жемі – кеміргіштердің эволюциясынан кейін. Кенозойдың алғашқы кезеңдерінде әлемге гастрорнитит құстары, *Pristichampsus* сияқты құрлықта тіршілік ететін крокодилдер, *Otodus* сияқты ірі акулалар және *uintatheres*, *mesonychians* және *pantodonts* сияқты бірнеше примитивті ірі сүтқоректілер тобы басып алды. Бірақ орманның кемуіне және климаттың суынуына байланысты, басқа сүтқоректілер олардың орнын басты. Кенозой дәуірінде таныс және ерекше сүтқоректілер көп, оның ішінде халикотерлер, креодонттар, киттер, приматтар, энтелодонттар, тырнақты мысықтар, мастодонттар мен мамонттар, үш саусақты аттар, *Paraceratherium* сияқты алып мүйізділер, бронтотерлер сияқты мүйізділер, Оңтүстік Америкадан келген сүтқоректілердің әртүрлі ерекше топтары, мысалы, піл сияқты пиротерлер және иттің туысы болып табылатын борхяенидтер, сондай-ақ Австралияның монотремдері мен марсупиалдары бар. Кенозой дәуіріндегі сүтқоректілердің эволюциясы негізінен климаттық және геологиялық процестермен қалыптасты. Кенозойдың күмісті нанопланктоны түрленудің жоғары қарқынымен және түрлердің қысқа өмір сүру мерзімімен сипатталды, ал эоцен және неоген кезеңдерінде әртүрліліктің ұзақ мерзімді төмендеуіне ұшырады. Ал диатомалар эоцен кезеңінде, әсіресе жоғары ендіктерде, әлемдік мұхиттардың суынуымен байланысты айтарлықтай әртараптанды. Диатомалардың әртараптануы эоцен-олигоцен шекарасында ерекше шоғырланды. Диатомалардың әртараптануының екінші үлкен толқыны Орта және Соңғы Миоцен кезеңдерінде болды.