Кіріспе
Педиатрия (педиатрия немесе педиатрия деп те жазылады) – медицинаның нәрестелерге, балаларға, жасөспірімдерге және жас ересектерге медициналық көмек көрсетумен айналысатын саласы. Ұлыбританияда педиатрия 18 жасқа дейінгі жастардың көп бөлігін қамтиды. Америка Педиатрия академиясы 21 жасқа дейін педиатриялық көмек алуды ұсынады, бірақ кейбір педиатрлар 25 жасқа дейін ересектерді де қарастыра береді. Әлем бойынша педиатрияның жас шегі жыл сайын артып келеді. Осы салада маманданған дәрігер педиатр деп аталады. Педиатрия және оған қатысты сөздердің мағынасы "балаларды емдеуші" дегенді білдіреді, бұл екі грек сөзінен – [wikt:παῖς (pais "бала") және [wikt:ἰατρός (iatros "дәрігер, емдеуші") – туындаған. Педиатрлар клиникаларда, ғылыми-зерттеу орталықтарында, университеттерде, жалпы ауруханаларда және балалар ауруханаларында жұмыс істейді, оның ішінде педиатрияның тар салаларымен айналысатындар (мысалы, неонатологияға ЖЖББ-дағы ресурстар қажет).
the branch of medicine
Pediatrics (also spelled paediatrics or pædiatrics) is the branch of medicine that involves the medical care of infants, children, adolescents, and young adults. In the United Kingdom, paediatrics covers many of their youth until the age of 18. The American Academy of Pediatrics recommends people seek pediatric care through the age of 21, but some pediatric subspecialists continue to care for adults up to 25. Worldwide age limits of pediatrics have been trending upward year after year. A medical doctor who specializes in this area is known as a pediatrician, or paediatrician. The word pediatrics and its cognates mean "healer of children", derived from the two Greek words: [[wikt:παῖς (pais "child") and [[wikt:ἰατρός (iatros "doctor, healer"). Pediatricians work in clinics, research centers, universities, general hospitals and children's hospitals, including those who practice pediatric subspecialties (e. g. neonatology requires resources available in a NICU).
Тарих
Балаларға тән медициналық проблемалар туралы ең алғашқы деректер б.з.б. V ғасырда жарық көрген Гиппократ корпусында және әйгілі "Қасиетті ауру" еңбегінде кездеседі. Бұл жарияланымдарда балалық эпилепсия және мерзімінен бұрын туу сияқты мәселелер талқыланды. Б.з. I-IV ғасырларында грек философтары мен дәрігерлері Цельс, Ефестік Соран, Аретей, Гален және Орибазий өз еңбектерінде балаларға тән аурулар, мысалы, бөртпелер, эпилепсия және менингит туралы да жазды. Гиппократ, Аристотель, Цельс, Соран және Гален өсіп-жетілу кезеңіндегі организмдердің ерекшеліктерін және оларға қатысты емдеудің өзгешеліктерін түсінген: Ex toto non sic pueri ut viri curari debent ("Жалпы алғанда, балалар ересектер сияқты емделмеуі керек"). Педиатрияның алғашқы іздері ежелгі Үндістанда табылды, онда балалар дәрігерлерін кумара бхртия деп атаған. Осы кезеңдегі тағы бір аюрведалық мәтін – Кашьяпа Самхита. Б.з. II ғасырында грек дәрігері және гинеколог Соран Ефестікінің жазбаларында жаңа туған нәрестелердің педиатриясы туралы мәліметтер келтірілген. Византиялық дәрігерлер Орибазий, Амидалық Этий, Александр Траллиан және Паулюс Эгинета осы салаға үлес қосты. Педиатрия туралы алғашқы кітаптардың бірі – итальяндық педиатр Паоло Багельярдоның 1472 жылы жазған Libellus [Opusculum] de aegritudinibus et remediis infantium ("Балалар аурулары және емдеуі туралы кішкентай кітап"). Балаларға арнайы медициналық көмек көрсету XVII-XVIII ғасырларда басталды. Ал оның "Балалар аурулары және олардың емделу жолдары" (1764) еңбегі "осы тақырыптағы алғашқы қазіргі заманғы оқулық" деп есептеледі. Дегенмен, педиатрия медицинаның жеке саласы ретінде XIX ғасырда ғана мойындалды. Педиатрияға қатысты алғашқы жарияланымдар 1790-1920 жылдар аралығында пайда болды.
Этимология
Педиатрия термині алғаш рет 1859 жылы Абрахам Якоби ағылшын тілінде енгізді. 1860 жылы ол «әлемдегі педиатрияның алғашқы арнайы профессоры» атанды. Якоби осы салаға көптеген үлес қосқандығы үшін американдық педиатрияның әкесі ретінде танымал. Ол Германияда медициналық білім алып, кейін Нью-Йорк қаласында тәжірибе жинады. Әдетте қабылданған алғашқы педиатриялық аурухана – бұл 1802 жылдың маусымында Парижде бұрынғы жетімдер үйі орнында ашылған Hôpital des Enfants Malades. Бастапқыда бұл атақты аурухана он бес жасқа дейінгі науқастарды қабылдады және ол 1920 жылы 1778 жылы құрылған Некер ауруханасымен бірігіп құрылған Некер балалар ауруханасының педиатриялық бөлімі ретінде бүгінге дейін жұмыс істеп келеді. Еуропаның басқа елдерінде Берлиндегі Шарите (аурухана 1710 жылы құрылған) 1830 жылы жеке педиатриялық павильон ашты, одан кейін 1834 жылы Санкт-Петербургте, ал 1837 жылы Вена мен Бреслауда (қазіргі Вроцлав) ұқсас мекемелер құрылды. 1852 жылы Ұлыбританияның алғашқы педиатриялық ауруханасы – Ұлы Ормонд көшесіндегі ауру балалар ауруханасы Чарльз Уэст тарапынан іске қосылды. АҚШ-та алғашқы ұқсас мекемелер 1855 жылы ашылған Филадельфия балалар ауруханасы және 1869 жылғы Бостон балалар ауруханасы болды. Педиатрияның тармақтық мамандықтары Джонс Хопкинс университетінің Харриет Лейн үйінде Эдвардс А. Паркпен құрылды.
Ересектер мен балалар медицинасының айырмашылықтары
Дене мөлшерінің айырмашылықтары жетілу кезеңіндегі өзгерістермен қатар жүреді. Сәбидің немесе жаңа туған нәрестенің денесі ересек адамның денесінен физиологиялық тұрғыдан айтарлықтай өзгеше. Туа біткен кемшіліктер, генетикалық вариациялар және даму мәселелері педиатрларды ересек дәрігерлерге қарағанда көбірек алаңдатады. «Балалар – кішкентай ересектер емес» деген кең таралған нақыл бар. Дәрігер баланың жетілмеген физиологиясын ескере отырып, симптомдарды бағалауда, дәрі тағайындауда және ауруды диагностикалауда міндетті түрде есепке алуы керек. Педиатриялық физиология денеге енетін дәрілердің фармакокинетикалық қасиеттеріне тікелей әсер етеді. Дәрілердің сіңуі, таралуы, метаболизмі және шығарылуы даму жасындағы балалар мен ересектерде әртүрлі болады. Дәрі метаболизмі тіпті педиатриялық топтың ішінде де өзгеше болуы мүмкін, нәрестелер мен сәбилерді кішкентай балалардан ажыратады. Гиппократ бұл терминді алғаш рет медициналық контексте қолданған. Ол дәрігерлер үшін «Гиппократ анты» деп аталатын этика кодексін жасады, ол пациенттердің мүдделерін бірінші орынға қоюдың және пациенттердің дербестігін денсаулық сақтаудағы басты приоритет етудің маңыздылығын атап көрсетті. Көне заманда қоғам педиатриялық медицинаны маңызды немесе ғылыми деп санамады. Сала мамандары кәсіби медицинаны балаларды емдеуге қолайсыз деп есептеді. Балалардың құқықтары да болған жоқ. Әкелер балаларын өздерінің меншігі деп қарастырғандықтан, олардың денсаулығына қатысты шешімдер оларға сеніп тапсырылған. Зерттеуші Кириакос Мартакис, доктор, магистр, зерттеулер ата-ананың ықпалы балалардың дербестік қабілетіне теріс әсер ететінін көрсетеді. Дегенмен, балаларды шешім қабылдау процесіне тарту олардың танымдық дағдыларын дамытуға және өз пікірлерін қалыптастыруға, соның салдарынан денсаулықтарына қатысты шешімдерді өздері қабылдауға мүмкіндік береді. Әкелердің билігі бала пациенттің дербестік деңгейіне әсер етеді. Осының нәтижесінде Аргентинада жаңа Ұлттық азаматтық және коммерциялық кодекс балалар мен жасөспірімдердің дербестігін дамытуға ынталандыру үшін денсаулық сақтау жүйесіне бірқатар өзгерістер енгізді. Балалардың өз денсаулықтарына қатысты шешімдерді өздері қабылдауына мүмкіндік берудің маңызы зор. Көп жағдайда педиатр, ата-ана және бала ең жақсы медициналық шешімді қабылдау үшін бір команда ретінде жұмыс істейді. Педиатр баланың мүддесі үшін араласуға және этикалық комиссиядан кеңес алуға құқылы. Алайда, соңғы зерттеулерде авторлар педиатриялық медицинада толық дербестіктің бар екенін жоққа шығарды. Балаларға да, ересектерге де бірдей моральдық стандарттар қолданылуы керек. Бұл идеяны қолдау үшін патернализм тұжырымы бар, ол пациенттің мүддесіне сай болған жағдайда дербестікті жоққа шығарады. Бұл тұжырым баланың мүддесін ескере отырып, дербестікке қатысты шешімдерді қабылдауға бағытталған. Педиатрлар пациенттермен өзара әрекеттесе алады және оларға пайдалы шешімдер қабылдауға көмектесе алады, осылайша олардың дербестігін арттырады. Дегенмен, баланың моральдық құндылығын күмәнге салатын радикалдық теориялар бүгінгі күнге дейін талқыланып келеді. Сондықтан, балалардың денсаулықтарына қатысты маңызды шешімдерді қабылдауға қабілеттілігіне қатысты пікірталас әлі де жалғасуда.
Қазіргі заманғы жетістіктер
Аргентиналық педиатрия қоғамының клиникалық этика жөніндегі кіші комитетінің мәлімдемесіне сәйкес, балалар кез келген жаста моральдық сезімдерді түсіне алады және оларға негізделген ұтымды шешімдер қабылдай алады. Осыған байланысты, балалар мен жасөспірімдер 13 жасқа толған кезде өз денсаулықтарына қатысты шешімдерді дербес қабылдауға қабілетті деп саналады. Соңғы зерттеулер балалардың шешім қабылдау қабілетін зерттеп, бұл жасты 12 жасқа төмендету мүмкіндігін көрсетіп отыр. Балалардың экзомалық секвенирлеуі және ата-аналарға оны жүргізуге рұқсат беру мәселесі – бүгінгі таңда көптеген мамандар пікірталас жүргізіп жатқан медициналық этикалық мәселе болып табылады.
Білім беру талаптары
Медицинаны оқығысы келетін студенттер колледж немесе университетте 4 жылдық бакалавриат курстарын аяқтауы керек, осы арқылы BS, BA немесе басқа да бакалавр дәрежесін алады. Колледжді бітіргеннен кейін болашақ педиатрлар 4 жыл медициналық мектепте (MD/DO/MBBS) оқып, содан соң 3 жылдық ординатурадан өтуі керек, оның алғашқы жылы "интернатура" деп аталады. 3 жылдық ординатураны аяқтағаннан кейін дәрігерлер балаларға тән медициналық жағдайларға қатысты қатаң емтиханды тапсырып, педиатрия мамандығы бойынша сертификат ала алады. Жоғары сыныпта болашақ педиатрлар биология, химия, физика, алгебра, геометрия және есептеу сияқты негізгі ғылым пәндерін оқуы тиіс. Сонымен қатар, шет тілін (АҚШ-та әсіресе испан тілін) үйрену және мектептік ұйымдар мен қосымша іс-шараларға қатысу кеңес беріледі. Жоғары сыныпты бітіргеннен кейін колледж студенттері медициналық мектептердің көпшілігі ұсынатын негізгі ғылым курстарының талаптарын орындауы керек және оқудың кіші немесе аға жылдарында MCAT (Медициналық колледжге қабылдау тесті) емтиханына дайындалуы керек. Медициналық колледжге қабылданғаннан кейін студенттердің сабақтары алғашқы үш жыл бойы адам анатомиясы, физиологиясы, химия және т.б. сияқты негізгі медициналық ғылымдарға бағытталса, екінші жылы студенттер нақты пациенттермен тәжірибе жиналай бастайды.
Педиатрларды оқыту
Педиатрларды даярлау әлем бойынша айтарлықтай өзгеше. Әр елдің заңнамасына және университетіне байланысты медициналық білім бакалавриатта немесе магистратурада алуға болады. Бірінші жағдайда оқу бес немесе алты жылға созылады және бұл әдетте Ұлттар Достастығы елдерінде кездеседі. Магистратураға түсушілер (мысалы, АҚШ-та) әдетте төрт немесе бес жыл оқиды, олар бұрын үш немесе төрт жылдық жоғары білім алған, көбінесе, бірақ міндетті емес, табиғи ғылымдар саласында. Медициналық бітірушілер бітірген елі мен университетіне тән диплом алады. Бұл диплом дәрігерге сол елдің, кейде бірнеше елдің заңдарына сәйкес лицензия алуға немесе тіркелуге құқық береді, бұл «интернаттура» немесе «шартты тіркеу» талаптарына бағынышты. Педиатрлар өз таңдаған салалары бойынша қосымша оқудан өтуі керек. Бұл оқу юрисдикцияға және мамандану деңгейіне байланысты төрттен он бір жылға дейін немесе одан да көпке созылуы мүмкін. АҚШ-та педиатрия саласында мамандануды қалайтын медицина мектебінің түлегі амбулаториялық, стационарлық және жансақтандыру бөлімдерінде үш жылдық резидентурадан өтуі керек. Педиатрияның тармақтарында үш жылдық стипендия түрінде қосымша оқу қажет. Тармақтарға жансақтандыру, гастроэнтерология, неврология, жұқпалы аурулар, гематология/онкология, ревматология, пульмонология, балаларға қатысты зорлық-зомбылық, шұғыл медициналық көмек, эндокринология, неонатология және тағы да басқалары жатады. Көптеген елдерде медициналық мамандықтардың барлық салалары үшін бастапқы білім деңгейі ортақ, бірақ кейбір елдерде педиатрия бойынша мамандану осы деңгейді аяқтамас бұрын басталуы мүмкін. Кейбір елдерде педиатриялық оқыту бастапқы білім деңгейін аяқтағаннан кейін бірден басталады. Басқа елдерде жас дәрігерлер педиатриялық (немесе кез келген басқа) мамандануды бастамас бұрын бірнеше жыл бойы жалпы (белгіленбеген) оқытудан өтуі керек. Мамандық бойынша оқыту көбінесе университеттер емес, педиатриялық ұйымдардың бақылауында болады (төменде қараңыз) және ол елдің заңнамасына байланысты.