Кіріспе

А. Коллинз (21 маусым 1676 ж. 13 желтоқсан 1729 ж.) – ағылшын философы және эссе жазушы, Ұлыбританиядағы деизмнің ерте жақтаушыларының бірі.

Өмір жолы және шығармалары

Коллинз Англияның Миддлсекс графтығындағы Хаунслоу маңындағы Хестон қаласында заңгер Генри Коллинздің (1646/7–1705) және Мэридің (туған есімі Динели) ұлы болып дүниеге келді. Оның екі әпкесі болды: Энн Коллинз (1678 жылы туған), Генри Ловибондқа (1675 жылы туған) және Мэри Коллинз (1680 жылы туған), Эдвард Ловибондқа (1675–1737), саудагер және Шығыс Үндістан компаниясының директорына үйленген. Мэри мен Эдвардтың ұлы – ақын Эдвард Ловибонд. Коллинз Итон колледжінде және Кембридж Король колледжінде білім алып, Мидл Темплде заңды оқыды. Оның өміріндегі ең қызықты эпизод – Джон Локкпен болған жақын қарым-қатынасы, ол хаттарында оны махаббатпен және құрметпен еске алады. 1715 жылы ол Эссекске қоныстанды, онда бұрын Миддлсексте атқарған бейбіт судья және лейтенант орынбасары лауазымдарын иеленді. Ол Лондонның Харли-стрит көшесіндегі үйінде қайтыс болды. Оның жазбалары бұрынғы ағылшын еркін ойшылдарының ойларын жинақтайды. Оның стильінің тұрақты әдептілігі қарсыластарының қатігездігімен қатысты келеді; және оның дәстүрден тыс болғанына қарамастан, ол атеист немесе агностик емес еді. Оның сөздері бойынша, "Білімсіздік – атеизмнің негізі, ал еркін ойлау – оның шипасы" ("Еркін ойлау туралы", 105).

Ақыл-ойдың қолданылуы туралы очерк

Оның алғашқы маңызды еңбегі – "Адам куәлігіне сүйенетін дәлелдерде акылдың қолданылуы туралы эссе" (1707) болды, онда ол "акылдан асқан" және "акылға қарсы" деген ерекшелеуді жобады және аян адамның Құдай туралы табиғи түсініктеріне сай болуын талап етті. Барлық еңбектері сияқты, бұл да анонимді түрде жарияланды, бірақ автордың кім екені ұзаққа дейін құпия сақталмады.

Еркін ойлаудың баяндамасы

Алты жыл өткен соң оның ең маңызды еңбегі, "Тәуелсіз ойлау туралы әңгіме" (1713 ж.) жарық көрді. Атауының күдіктілігіне және ол барлық шіркеулердің дін қызметкерлерін шексіз сынағанына қарамастан, бұл еңбек көбінесе, кем дегенде ашық түрде, әрбір протестанттың қабылдауы тиіс нәрседен артық емес деп тұжырымдайды. Тәуелсіз ойлау – шектеуге болмайтын және шектеуге рұқсат етілмейтін құқық, себебі ол шындықты танудың жалғыз жолы, қоғамның игілігіне зор үлес қосады және Киелі кітапта рұқсат етіліп қана қоймай, талап етіледі. Шындығында, христиан дінінің алғаш рет тарауы және барлық миссионерлік қызметтердің табысы, дінге келгендердің тәуелсіз ойлауын (этимологиялық мағынада) қажет етеді. Англияда бұл эссе деизмді қолдау ретінде қарастырылып, үлкен қызығушылық тудырды. Оған Уильям Уистон, епископ Хар, епископ Бенджамин Ходли және Ричард Бентли сындылар жауап берді. Бентли "Филелеутер Липсиенсис" деген атпен Коллинздің ойсыз айтқан кейбір аргументтерін сынап, бірақ негізінен ғалымдық білімнің ұсақ-түйек мәселелеріне шабуыл жасап жеңіске жетті. Дегенмен, оның өзінің жарияланымдары осы жағынан да кемшіліксіз емес. Джонатан Свифт те осы кітапта сатиралық түрде еске алынып, оны карикатура тақырыбына айналдырды.

Христиан дінінің негіздері мен себептері туралы баяндама

1724 жылы Коллинз «Христиан дінінің негіздері мен себептері туралы сөз» трактатын жариялады, алдынан «Азат пікірсайыс және жазу бостандығы үшін кешірім» деген кіріспе қосты. Бұл еңбек негізінен Уистонның Ескі Келісім кітаптарында Жаңа Келісімдегі оқиғалар туралы пайғамбарлықтар болғанын, бірақ оларды яһудилер жойған немесе бұзған, ал Мәсіхтің өміріндегі оқиғалармен орындалуы «екінші, құпия, аллегориялық және мистикалық» сипатта болғандықтан, түпнұсқа және нақты мағынасы басқа бір оқиғаға қатысты екенін дәлелдеуге қарсы жазылған. Оның пікірінше, пайғамбарлықтардың орындалуы – христиандықтың жалғыз нақты дәлелі, сондықтан ол христиандықты аян ретінде қарастыруға тырысады. Коллинз Жаңа Келісімнің канондық екенін ашық жоққа шығарады, себебі канон тек құдайдан шабыт алған адамдар ғана бекіте алады. Осы кітапқа қарсы кемінде отыз бес жауап жазылды, олардың ең танымалдары – епископ Эдвард Чандлер, Артур Сайкс және Сэмюэл Кларк жазғандары. Коллинз бұл мәселелерге, әсіресе Чандлердің Мәсіх пайғамбарлықтарды сөзбе-сөз орындады деген жұмысына жауап ретінде «Нақты пайғамбарлықтар схемасы» (1727 ж.) еңбегін жариялады. Кітаптың қосымшасында Даниил кітабы Антиох Епифан заманында жасалған жалған екені Уистонға қарсы дәлелденеді.

Қажеттілік

Философияда Коллинз қажеттілік теориясының басты қорғаушысы ретінде танымал. Оның 1717 жылғы "Адам еркіндігі туралы қысқаша зерттеуі" детерминистік ұстанымды баяндауда, кемінде негізгі қағидалары бойынша, теңдессіз. Оған Сэмюэл Кларктың егжей-тегжейлі зерттемесінде шабуыл жасалды, оның жүйесінде ерік бостандығы дін мен мораль үшін өте маңызды деп есептелді. Кларк тірі болған кезде, дін мен моральға қарсы деп айыпталудан сескенген Коллинз оған жауап бермеді, бірақ 1729 жылы "Еркіндік және қажеттілік" атты жауабын жариялады.

Некелер мен балалар

Коллинз алғаш рет Марта Чайлд (1677–1703) -қа үйленді, ол сэр Фрэнсис Чайлд (1642–1713) мен Элизабеттің (1652–1720) қызы болды. Олардың екі ұлы болды, екеуі де жас кезінде қайтыс болды, үлкені сәби кезінде, ал екіншісі – Энтони Коллинз (шамамен – 1723); сондай-ақ екі қызы болды: Элизабет Коллинз (шамамен – 1700) 1738 жылы Уолтер Кэриге үйленді; және Марта Коллинз (шамамен – 1744) 1741 жылы Кэмеронның 7-ші лорды Роберт Фэрфаксқа (1706–1793) үйленді. Оның екінші некесі Елизавета Вроттслимен (шамамен 1680 жылы туған) болды, ол Уолтер Вроттслидің, 3-ші баронет Вроттслидің (1659–1712) және Элеонораның (1661–1692) қызы еді.