Кіріспе
Пошта маркалары үшін бөлу – жеке маркаларды бір-бірінен оңай ажырату тәсілі. Бөлу әдістері:
перфорация: кішкентай тесіктердің қатарлары мен бағаналарын кесу
рулеткалау: кішкентай көлденең және тік тіліктер жасау
штамптау: металл форманы пайдаланып қағазды пішінге келтіру – жапсырмалы маркалар үшін қолданылады.
perforation: cutting rows and columns of small holes
rouletting: small horizontal and vertical cuts
diecutting: cut paper to shape using a metal die—used for self adhesive stamps.
Алғашқы жылдар
Алғашқы жылдары, 1840 жылдан 1850 жылға дейін, барлық маркалар тесіксіз шығарылды және оларды қайшы немесе пышақпен парақтан кесіп алу қажет болды. Бұл көп уақыт алатын және қате жіберуге бейім болды (сол дәуірдегі бүлінген маркалар дәлелдейді). Сенімді бөлу құралдары қолжеткілі болғаннан кейін, елдер тез арада жаңа технологияға көшті. Содан бері тесіксіз маркалар кейде шығарылады, себебі бөлу жабдықтары уақытша қолжетімсіз болды (мысалы, жаңадан құрылған елдерде), автоматты марка сату машиналарын жасаушыларға (АҚШ 1900 және 1910 жылдары осылай істеді), марка коллекционерлері үшін жаңалық ретінде (әсіресе маркалар сувенирлік парақтарда шығарылғанда) немесе қателер ретінде.
Генри Арчер
1847 жылы Ұлыбританиялық Генри Арчер алғашқы (рулетка) машинасы, "Арчер рулеткасы" деп аталған құрылғыны таңбаларды бөліп шығару үшін жасады. Оның 1847 жылғы 1 қазанда Бас пошта шеберіне ұсынған жоспары Бас пошта кеңсесі мен Ішкі кіріс департаменттеріне жіберілді. Мұндай екі машина салынды. Эксперимент жүргізгеннен кейін екі машина да сәтсіз болып шықты. Бір машинадан 70 және 71 нөмірлі таңбалардың бірнеше данасы сақталған. Бұл машина қағазды бірнеше тілік арқылы тесуге арналған ланцет пішіндес пышақтардан және ұшқышпен басылатын принциптен тұрды. Кейін Арчер бұл әдістен бас тартып, перфорация әдісін қолданды, ол қағазға кішкентай дөңгелек штырлардың қатарымен тесіктер жасады. 1848 жылы Арчер "соққы" принципі бойынша жұмыс істейтін перфорация машинасына патент алды. Штырлардың орналасуы таңбалардың қатарындағы әрбір таңбаның жоғарғы және бүйір жақтарын бірден перфорациялауға мүмкіндік берді, бұл "тарақ" перфорациясы деп аталды. 1849 және 1850 жылдары британ үкіметінің қолдауымен перфорациялық сынақтар жүргізілді, ал осы сынақтардан алынған таңбалар 1850 жылдың соңында қолданысқа енгізілді. Арчер машинасы процестің мүмкіндігін көрсетті, бірақ пайдалануға берілген жоқ. Арчердің перфорация машинасына алған патенты (1848 жылғы № 12,340, 1849 жылғы 23 мамыр) 1853 жылғы маусымда 4000 фунт стерлингке сатылды. Арчердің принциптеріне негізделген жаңа машиналарды Дэвид Нейпир және Сон компаниясы жасады; олар бастапқыда 1853 жылғы қазанда мемлекеттік төлемдерге арналған таңбалар үшін, ал 1854 жылғы қаңтардан бастап почта таңбалары үшін қолданылды.
Ротарилік процесс
Сондай-ақ 1854 жылы Уильям Беморуз және Генри Хоу Беморуз "айналмалы процеске" патент алды. Беморуз машинасы рулетка машинасы ретінде жобаланған. Осы себепті, ол маркаларды бөлу үшін тиімді болмады, бірақ 1856 жылы Джордж С. Говард, америкалық үкімет үшін марка басушы Топпан Карпентер компаниясының қызметкері, оны перфорациялық машинаға сәтті түрлендірді. Соққы және айналмалы процестер содан бері жетілдірілді, бірақ негізінен 21-ғасырда да қолданылуда. Перфоратор үшін маңызды мәселе – тесіктердің арақашықтығы; егер тесіктер тым алыс болса, маркаларды бөлу қиын болады және олар жыртылуы мүмкін, ал тым жақын болса, маркалар қалыпты пайдалану кезінде өздігінен ажырап кетеді. Кейбір жағдайларда тесіктердің мөлшері де маңызды рөл атқарады. Австралияда парақтардың орнына рулонмен сатылатын (рулондық маркалар) кейбір маркаларда марканың қысқа жағында екі кішкентай, он үлкен және екі кішкентай тесіктен тұратын белгілі бір үлгіні көруге болады.
Өлшем және өзгерістер
Перфорацияны сипаттау стандарты – 2 сантиметрлік аралықтағы тесіктердің саны (немесе жеке марканың "тістері" немесе перфоры). 1950 жылдардың басында Малай мемлекеттерінің маркаларында ең ұсақ өлшем 18 болса, ал ең ірісі 1891 жылы Бхопал маркаларында 2 болды. Қазіргі маркалардың перфорациясы көбінесе 11-ден 14-ке дейін ауытқиды. Бір жұп қарама-қарсы жақтары перфорацияланған, ал қалған жақтары перфорацияланбаған маркалар көбінесе парақтардың орнына рулондарда шығарылады, бірақ олар кейде буклеттердің бөліктерінен де кездеседі. Буклет бөліктері бір, екі немесе үш перфорацияланбаған жақтың кез келген комбинациясымен байланысты болуы мүмкін. Парақтың жиегінен алынған маркаларда кез келген бір перфорацияланбаған жақ немесе екі іргелес перфорацияланбаған жақ болуы мүмкін. Әртүрліліктердің ішінде, тесіктерді жіберіп алу немесе кейбір тесіктерді үлкейту арқылы тегіс емес болатын синкоптық перфорациялар бар. 1990 жылдары Ұлыбритания маркалардың екі жағындағы перфорацияларға үлкен эллипстік тесіктер қосып, жалған өнімдерге қарсы шара қолдана бастады.
Рулетка
Рулеткада тесіктердің орнына қағаздың кішкентай кесіктері қолданылады. Ол бірнеше елде қолданылған, бірақ қазіргі заманғы маркаларда өшірілген серпентин рулеткасы бар, өздігінен жабысатын түрлері пайда болғанға дейін сирек кездесетін. Филателистер француз тілінде жиі сипаттайтын түрлеріне тура кесіктер (percée en lignes және боялған кесіктер - percée en lignes colorées), доға тәрізді кесік (percée en arc), тігін машинасы тәрізді кесік (perce en points), тік тісті және Финляндияның алғашқы маркаларында қолданылған серпентин рулеткасы (perce en serpentin) жатады. Өздігінен жабысатын маркаларда жабысқақ қабат болғандықтан, перфорация үшін тесіктерді қағудан гөрі, бөліністерді рулеткамен кесу әлдеқайда оңай. Кейбір маркалар рулетканы және перфорацияны біріктірген, мысалы, 1942 жылы Оңтүстік Африка.
Өзін-өзі желімдейтін мөрлер
Алғашқы өздігінен жабысатын марка 1964 жылы Сьерра-Леонеде шығарылды, ал 1990 жылдары бұл маркалар кеңінен қолданысқа енді. Бұл маркалар міндетті түрде тілімделген болады, яғни маркалардың өзі толығымен бөлініп, тек арқалық қағазбен ғана байланысты болады. Алғашқыда арқалық қағаз тығыз болған, бірақ тарих қайталанып, қазір ол маркаларды арқалықтан жыртуды жеңілдету үшін сәл тілімделген. Тілімдеу марканың бүкіл қалыңдығы бойынша өтетіндіктен, кез келген пішінге қолдануға болады, ал алғашқы өздігінен жабысатын маркалар тік жиекті болды. Дегенмен, перфорация дәстүрі соншалықты күшті, сондықтан жақында шығарылған өздігінен жабысатын маркалар перфорацияны имитациялайтын толқынды тілімдеуге ие. Оны марканың жиегін жақыннан қарап зерттеу арқылы анықтауға болады: нағыз перфорациялардың әр тісінде қағаз талшықтарының жыртылған іздері болады, ал имитацияланған перфорациялар тегіс болады. 2012 жылдан 2016 жылға дейін АҚШ осы кезеңде шығарылған маркалардың шағын партияларын тілімдеусіз парақтарда сатты, осылайша олардың тілімделмеген түрлерін жасады. Олардың шығарылуына қатысты көп дау болды.
Жинақтау
Мөрлерді жинаушы үшін перфорациялар маңызды, ғана емес түрлі мөрлерді ажырату үшін, сонымен қатар мөрлердің жағдайының бір бөлігі ретінде. (Мысалы, 10-сырақты перфорация бірдей суреттің 11-сырақтысынан сирек және құндырақ болуы мүмкін). Қысқа немесе "тілімделген" перфорациялар қажетсіз және құнын төмендетеді, бүгілген немесе жыртылған перфорациялар да солай. Жинаушы сызық көмегімен тесіктерді санап шығарса да, көбінесе перфорация өлшегіш қолданылады. Онда жиі кездесетін перфорациялардың үлгілері басылып қойылған, сондықтан мөрдің перфорациясын ең жақын үлгімен салыстырып тексеру керек. Сирек мөрлерді сараптап, олар қайта перфорацияланған-жоқ екенін анықтау қажет.
Қателер
Перфорация сияқты механикалық процестерде көптеген нәрселер дұрыс болмауы мүмкін. Толық тесілмеген тесіктер, яғни «соқыр перфтер» жиі кездеседі, сондай-ақ марканың дизайнына кесіліп кіретін ортасынан қате перфтер де болады, кейде бұл өте жаман болуы мүмкін. Кейде маркалардың жұптары немесе үлкен топтары барлық жағынан бөлінбеген болуы мүмкін, яғни араларында перфорация болмайды. Перфорацияның көлденең және тік бағытта әртүрлі болуы жиі кездесетін құбылыс, бірақ сирек жағдайларда марканың қарама-қарсы жақтарында әртүрлі перфорациялар кездесуі мүмкін; АҚШ маркаларының арасында мұндай мысалдардың тек бірнешеуі ғана белгілі. Перфорация қателерінің барлық түрлері жиынтығы «мисперфтер» деп аталады.