Кіріспе

Папуа-Жаңа Гвинеядағы арал, Папуа-Жаңа Гвинеядағы Жаңа Британия аралы – Папуа-Жаңа Гвинеяның Аралдар аймағының бөлігі болып табылатын Бисмарк архипелагындағы ең ірі арал. Ол Соломон теңізінің солтүстік-батыс бөлігімен (немесе Амбои, Дэмпиер және Витиаз бұғаздары арқылы аралдар тізбегімен) Жаңа Гвинеядан және Сент-Джордж арнасымен Жаңа Ирландиядан бөлінеді. Жаңа Британияның маңызды қалалары – Рабаул/Кокопо және Кимбе. Аралдың ауданы Тайваньға шамамен тең. Арал неміс Жаңа Гвинеясының құрамында болған кезде оның атауы Нойпоммерн ("Жаңа Померания") болған. Бисмарк архипелагының көп бөлігі сияқты, Жаңа Британия да көбінесе жанартау процестерінің нәтижесінде пайда болған және Улаун (елдегі ең биік жанартау), Лангила, Гарбуна тобы, Сулу жотасы, сондай-ақ Рабаул калдерасының Тавурвур және Вулкан жанартаулары сияқты белсенді жанартаулары бар. 1994 жылы Тавурвурдің күшті жарылысы Шығыс Жаңа Британия провинциясының астанасы Рабаулды қиратты. Қаланың көп бөлігі әлі де бірнеше метр күлдің астында қалған, ал астана жақын орналасқан Кокопоға көшірілді.

География

Жаңа Британия 148°18′28″ және 152°24′15″ аралықтарындағы бойлық және 4°08′00″ және 6°18′57″ аралықтарындағы ендік бойынша созылады. Ол жарты ай пішіндес, оңтүстік-шығыс жағалау бойымен шамамен және кішкентай орталық жарты аралды есептемегенде кең. Аралдың батыстан шығысқа дейінгі тік сызық бойынша арақашықтығы . Арал әлемдегі 38-ші ірі арал, ауданы құрайды. Жағалаудың кейбір бөліктері тік жартастардан тұрады, ал басқаларында таулар ішкі жағына қарай жылжыған, жағалау аймағы тегіс және коралл рифтерімен шектеледі. Ең биік нүктесі – шығыстағы Улаун стратовалканы, биктігі . Жердің көп бөлігі тропикалық жаңбырлы орманмен жабылған, ал көптеген үлкен өзендер мол жауын-шашынның арқасында суға толады. Жаңа Британия көбінесе жанартау процестерінің нәтижесінде пайда болған және Улаун, Лангила, Гарбуна тобы, Сулу жотасы және Рабаул кальдерасының Тавуруру және Вулкан жанартаулары сияқты белсенді жанартаулары бар. 1994 жылы Тавурурудың күшті жарылысы Шығыс Жаңа Британияның әкімшілік орталығы Рабаулды қиратты. Қаланың көп бөлігі әлі де метрлік күлдің астында қалған, ал әкімшілік орталық жақын жердегі Кокопоға көшірілді. Шығыс Жаңа Британиядағы Наканай жотасы негізінен әктас карстынан тұрады, ол тау шыңдарынан оңтүстік жағалауға дейін созылады. Кеуекті әктастың эрозиясы үлкен шұңқырларды (долиндер) және кең үңгірлер мен өзен үңгірлер жүйесін құрады. Наканай үңгірлері, Жаңа Гвинея материгіндегі тағы екі карст аймақтарымен бірге, 2007 жылы «Папуа-Жаңа Гвинеяның керемет карсттары» деген атаумен ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізу үшін ұсынылды.

Тарих

Ғылыми зерттеулерде Йомбонның жанындағы ашық алаңдардағы қазба жұмыстарынан Плейстоцен дәуіріне тән мәдени қабаттар табылды. Бұл Жаңа Британиядағы жергілікті папуастардың мыңдаған жылдар бойы қоныстанғанын көрсетеді, ал адамдардың бұл жерде қоныстануы б.з.д. 21000 жылға дейін жетеді.

1700 жылға дейін

Еуропада алғаш рет саяхатшы сэр Харпер Мэтью анықтаған. Англия тәжі сиелігіне қарасты.

17001914 жыл

Уильям Дампир 1700 жылғы 27 ақпанда Жаңа Британияға барған алғашқы британдық болды; ол аралды латын тілінде Nova Britannia (ағылш. New Britain) деп атады. 19 ғасырда Ұлыбритания, Австралия және Америкадан келген кит аулау кемелері тамақ, су және ағаш үшін аралға тоқтады. Алғашқы тіркелген кеме 1822 жылы "Роско" болды. Соңғы белгілі кит аулау кемесі 1881 жылы "Пальметто" болды. 1884 жылғы қарашада Германия Жаңа Британия архипелагына протекторатын жариялады; неміс отарлық әкімшілігі Жаңа Британия мен Жаңа Ирландияға тиісінше Нойпомерн (немесе Ной Померн; "Жаңа Померания") және Ноймекленбург (немесе Ной Мекленбург; "Жаңа Мекленбург") деген аттар берді, ал барлық арал тобы Бисмарк архипелагы деп аталды. Жаңа Британия Германияның Жаңа Гвинеясының құрамына кірді. 1909 жылы жергілікті халықтың саны 190 000 деп есептелді; шетелдік халықтың саны 773 (474 ақ) болды. Шетелдік халықтың көп бөлігі солтүстік-шығыс Газель түбегінде шоғырланған, оның ішінде астанасы Гербертсхё (қазіргі Кокопо) орналасқан. Ол кезде жерлер плантацияларға айналдырылды, негізінен копра, мақта, кофе және каучук өсірілді. Батыстықтар бастапқыда ішкі аймандарды зерттеуден тартынды, себебі жергілікті халықтың соғысқа бейім және кез келген басқыншылыққа қарсы тұрады деп сенді.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1914 жылдың 11 қыркүйегінде Жаңа Британия аралы Бірінші дүниежүзілік соғыстың ең ерте шайқастарының біріне куә болды, осы кезде Австралия әскери-теңіз және әскери экспедициялық күштері аралға түсті. Олар неміс әскерін жылдам жеңіп, соғыс соңына дейін аралды басып ұстады.

Әлемдік соғыстар аралығы

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін 1919 жылдың маусымында Версаль шартына қол қойылды. Германия Еуропа шегінен тыс барлық иеліктерінен айырылды. 1920 жылы Ұлттар Лигасы Жаңа Британияны, сондай-ақ бұрынғы неміс колониясы болған Жаңа Гвинеяны, Австралияның қарауындағы мандатты аумақ – Жаңа Гвинея аумағына қосты.

Екінші дүниежүзілік соғыс

Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Жапония Тынық мұхитындағы әрекеттер басталғалы жақын арада Жаңа Британияға шабуыл жасады. Рабаул мен Кавиенгтегі (Жаңа Ирландия) стратегиялық базаларды Австралияның шағын «Ларк» күштері қорғады. 1942 жылдың қаңтар айында жапондықтар Рабаулды ауыр бомбалауға ұшыратты. 23 қаңтарда жапон теңіз жаяу әскері мыңдаған саяхатшылармен жағаға қонды, осылайша Рабаул шайқасы басталды. 1942 жылдың наурыз айында Жаңа Британиядағы екі жүз елу азамат эвакуацияланды, бірақ қалғандары Рабаул түскен кезде тұтқындалды. Жапондықтар Рабаулды 1944 жылға дейін маңызды база ретінде пайдаланды; ол Жаңа Гвинеядағы Порт-Морсбиге жасалған сәтсіз шабуылдың (1942 жылдың мамырынан қарашаға дейін) басты нүктесі болды. АҚШ-тың 1-ші теңіз дивизиясы Жаңа Британияның ең батыс бөлігіндегі Глостер мүйісі ауданына, ал АҚШ армиясының әскерлері басқа да жағалаудағы бірнеше нүктелерге шабуыл жасады. Глостер мүйісі, батпақтары мен масаларымен, теңізшілер үшін «Гуадалканалдан да жаман» болды. Олар әуежайды басып алды, бірақ Рабаулдағы жапондық базаны әлсіретуге көп үлес қоспады. Одақтастардың жоспары Рабаулды айналып өтуді және оны айналасындағы аралдардағы, сондай-ақ Жаңа Британиядағы әуе және теңіз базаларымен қоршауды қамтыды. Жаңа Ирландия аралы толығымен айналып өтілді. Жапондықтар тарапынан, әсіресе Баален тобының екі қаһармандық шабуылы, Сигеру Мизукидің «Біздің жарқын өлімге қарай» кітабында қайта баяндалған. «Соғыс әпкелері» көркем фильмі Аустралия армиясының медбикелері мен католик монахыларының соғыс кезіндегі тәжірибелерін көрсетеді.

1945 жылдан кейін

1994 жылы Рабаул қаласының халқы жанартау әрекеті салдарынан эвакуацияланды, нәтижесінде қала қалың жанартау күлінің астында қалды.

Халық және мәдениет

Жаңа Британияның жергілікті халқы екі негізгі топқа бөлінеді: ондаған мың жылдар бойы аралда тұрған папуалықтар және шамамен үш мың жыл бұрын келген австронезиялықтар. Папуа тілдерінің онға жуығы, ал австронезия тілдерінің қырыққа жуығы, сондай-ақ ток-писин және ағылшын тілдері қолданылады. Папуа халқы көбінесе аралдың шығыс бөлігінің үштен бірін және орталық таулы аймақтағы бірнеше шағын анклавтарды мекендейді. Оңтүстік-шығыстағы Жакуино шығанағында олар теңізге тікелей құлайтын сарқыраманың жанындағы жағалауда тұрады. 2010 жылы Жаңа Британия халқы 493 585 адамды құрады. Аралдағы көпшілікті австронезиялықтар құрайды. Ірі қалалар – Шығыс Жаңа Британиядағы Рабаул/Кокопо және Батыс Жаңа Британиядағы Кимбе. Жаңа Британияда әртүрлі және күрделі дәстүрлі мәдениеттер кездеседі. Шығыс Жаңа Британияның Рабаул аймағындағы толайлар аналық туыстық қағидаға негіделген қоғамға ие болса, басқа топтар әкелік туыстық қағидаға негіделген. Толай аймағындағы дукдук құпия қоғамы (тубуан деп те аталады) сияқты көптеген дәстүрлер бүгінге дейін сақталған.

Экология

Арал екі экоаймақтың құрамына кіреді. Жаңа Британия – Жаңа Ирландия жазық жауын ормандары теңіз деңгейінен белгілі бір биіктікке дейін созылады. Жаңа Британия – Жаңа Ирландия тау жауын ормандары Жаңа Британия тауларының белгілі бір биіктіктен жоғары жатқан бөліктерін қамтиды. Жаңа Британиядағы ормандар соңғы жылдары қарқынды түрде жойылды, көбінесе пальма майы плантациялары үшін жерді дайындау мақсатында. Жазық жауын ормандары ең көп зардап шекті, 1989 мен 2000 жылдар аралығында төменгі орманның шамамен төрттен бірі жойылды. Егер орманды жою осы деңгейде жалғаса берсе, 2060 жылға қарай төменгі орманның барлығы жойылатыны болжанып отыр. Бұған қарамастан, Жаңа Британиядағы орман құстарының көпшілігі кеңінен таралған және қорғау статусы бойынша қауіпсіз, бірақ орманға тәуелді кейбір түрлер, мысалы, Жаңа Британия балықшысы, қазіргі тенденциялар сақталса, жойылу қаупі төндіреді деп есептеледі.