Кіріспе

Маркалар, почта тарихы және басқа да байланысты заттарды зерттеу.

Филателия (/fɪˈlætəli/; fihLATə lee) – пошта маркалары мен почта тарихын зерттеу ғылымы. Ол маркалар мен басқа да филателиялық өнімдерді жинау және оларды бағалауды да қамтиды. Филателия марка жинаумен және почта зерттеуімен тығыз байланысты болғанымен, филателист болу үшін міндетті түрде маркаға ие болудың қажеті жоқ. Мысалы, зерттеліп жатқан маркалар өте сирек кездесуі немесе тек мұражайларда сақталуы мүмкін.

Этимология

"Филателия" сөзі – француз тіліндегі "филателия" сөзінің ағылшынша транслитерациясы, оны 1864 жылы Жорж Херпин ойлап тапқан. Херпиннің сөзінше, маркаларды соңғы алты-жеті жылдан бері жинап, зерттеп келген, ал жаңа хоббиге "марка маниясы" (тимобромания) дегеннен гөрі жақсырақ атау қажет болған, себебі бұл атау ұнамаған. "Тимбромания", "тимброфилия" және "тимбрология" сияқты баламалы терминдер 1860 жылдары филателия қабылдана бастағанда біртіндеп қолданыстан шығып қалды.

XIX ғасыр

Жинақтау саласы ретінде филателия 1840 жылы пошта маркалары енгізілгеннен кейін пайда болды, бірақ 1850-ші жылдардың ортасына дейін кең танылмады. АҚШ-та маркаларды жинаған алғашқы адамдар "марка жинаушылар" деп аталды. 1875 жылы АҚШ Пошта қызметі "ескі маркаларға" деген қоғамдық сұранысқа байланысты, соның ішінде Америка Азамат соғысынан бұрынғы маркаларды қайта шығарды. Кейбір авторлардың мәліметінше, 1846 жылы Англияда көптеген маркалар жиналған. Алайда, жинауға себеп болмағандықтан, сол кезде маркалар қағаз жабыстыру үшін қолданылды. Бірінші филателист – Парижде тұрған пошта қызметкері Менсен саналады, ол 1855 жылы өзінің коллекциясын сатты, онда сол кезде шығарылған барлық пошта маркалары болды. Марка сатушы және қолданылған кітап сатушы Эдар де Лаплант оны сатып алып, пошта маркасының коллекционерлік құндылығын мойындады. Осы мәміле туралы жаңалықтар тарағаннан кейін Лаплант сияқты марка саудагерлері пайда бола бастады. 19-шы ғасырдың соңына қарай марка жинау барлық топтардан жүздеген мың адамның хоббиіне айналды. Кейбір елдерде пошта маркаларының коллекциялары болды, мысалы, Англия, Германия, Франция, Бавария және Болгария. Ұлттық коллекцияларды сақтаған елдерде филателиямен байланысты ұлттық тарихқа арналған мұражайлар ашылды, ал алғашқылары Германияда, Францияда және Болгарияда құрылды. Дегенмен, бұл мұражайлардың біріншісі Британ мұражайының коллекциясын қамтыды, ол 1891 жылы депутат Томас Таплингтен мұраға қалдырылды. Берлиндегі Коммуникация мұражайында да кең ауқымды марка коллекциясы болды. Сол кездегі ең ірі жеке коллекция Париждегі Филипп фон Феррариге тиесілі болды.

ХХ ғасыр

Филателия, ең танымал коллекциялау түрлерінің бірі ретінде, 20-шы ғасырда дамуын жалғастырды. "Скотт", "Стэнли Гиббонс" және "Иверт э Теллиер" каталогтарымен қатар, "Зумштейн" (алғаш рет Швейцарияда 1909 жылы жарық көрді) және "Мишель" (алғаш рет Германияда 1910 жылы жарық көрді) каталогтары да жариялана бастады. 1934 жылы неміс филателисі Ханс фон Рудольфи жыл сайынғы Пошта Маркасы Күнін атап өту идеясын ұсынды. Бұл идея Германияда жылдам қабылданып, кейін басқа елдерде де қолдау тапты. Пошта күні – елдің пошта әкімшілігі бекіткен және жыл сайын тойланатын, пошта хат-хабарларын насихаттау, қолданысын кеңейту және филателияның дамуына үлес қосу мақсатындағы естелік күн. 1926 жылы Халықаралық Филателия Федерациясы (FIP) құрылды, және 1929 жылдан бері халықаралық филателиялық көрмелер тұрақты түрде ұйымдастырылып келеді. 1976 жылы FIP 57 елдің ұлттық қоғамдарын біріктірді, олар 100-ден астам көрме өткізді, ал 1987 жылы FIP құрамына 60-тан астам ел кірді. Осы кезде филателия журналдары Польшаға дейін шығыста және Солтүстік Америкаға дейін батыста жарық көрді. Канадада 1976 жылы Canadian Stamp News журналы, он жыл бұрын іске қосылған Canadian Coin News журналының жалғасы ретінде құрылды. Филателияны КСРО және оның ықпал аймасындағы елдер, сондай-ақ АҚШ, Франция, Ұлыбритания және Австрия үлкен үлес қосып дамытты. Британ кітапханасының филателиялық коллекциялары және Стокгольм, Париж және Берн қалаларындағы пошта мұражайлары сол кезде бірегей ұлттық филателиялық жинақтарға ие болды, ал танымал жеке коллекциялардың ішінде Корольдік Филателиялық Коллекциясы және Ф. Ферраридің (Австрия) коллекциялары бар.

Құралдар

Филателияда бірнеше құралдар қолданылады, оның ішінде мөрлерді қауіпсіз ұстауға арналған штамп тістегі (пинецтің арнайы түрі), мөрдің перфорациясын өлшеу үшін күшті ұлғайтқыш шыны және перфорация өлшегіш (одонтометр). Су таңбаларын анықтау да маңызды, оны жалаңаш көзбен мөртаңбаны бұрып немесе жарыққа ұстап қарау арқылы жасауға болады. Егер бұл сәтті болмаса, су таңбасын ашып көрсету үшін су таңбасы сұйықтығы қолданылады, ол мөртаңбаны "ылғалдандырады". Басқа да жиі қолданылатын құралдарға мөр каталогтары, мөр жинағы кітаптары және мөр ілгіштері жатады.

Ұйымдар

Филателистік ұйымдар адамдар маркаларды жинап, зерттей бастағаннан кейін көп ұзамай пайда болды. Олар жергілікті, ұлттық және халықаралық клубтар мен қоғамдарды қамтиды, онда коллекционерлер өздерінің хоббилерінің әртүрлі жақтарымен бөлісу үшін жиналады. Әлемдегі ең көне филателикалық қоғам – 1869 жылдың 10 сәуірінде Филателикалық қоғам ретінде құрылған Лондондағы Корольдік филателикалық қоғам. Солтүстік Америкадағы ірі ұлттық қоғамдарға Американдық филателикалық қоғам, Канаданың Корольдік филателикалық қоғамы және Мексика-Элмхурст филателикалық қоғамы, Халықаралық кіреді. Әлемнің көптеген қалаларында жергілікті клубтар мен қоғамдар құрылған. 1926 жылы Халықаралық филателия федерациясы құрылды, ол бастапқыда Швейцарияның Цюрих қаласында орналасқан, бірақ қазір филателияның әлемдік федерациясы ретінде танымал.