Жалған куәлік беру немесе адақ сөз айту қылмысы

Кіріспе

Жалған ант беру немесе шындықты айту үшін растауды бұрмалау

Жалған ант беру (сонымен қатар жалған куәлік беру) – бұл ресми іс жүргізу үшін маңызды мәселелер бойынша ауызша немесе жазбаша түрде жалған ант беру немесе шындықты айту үшін растауды бұрмалау. Құқықтық жүйедегі көптеген қылмыстар сияқты, жалған куәлік беру үшін адамның осы әрекетті жасау ниеті (mens rea) және оны іс жүзінде жасауы (actus reus) қажет. Сондай-ақ, фактілер болып табылатын мәлімдемелер, тіпті олардың жоқтығын білдіргенімен, жалған куәлік ретінде қарастырылмайды, ал заңдық іс жүргізу үшін маңызды емес мәселелер туралы жалған айту жалған куәлік емес. Шындықты түсіндіруге тырысқанда адамдар қате тұжырымдар жасауы немесе қасақана алдау ниетімен емес, адал қателіктер жасауы мүмкін болғандықтан, фактілерді түсіндіруге байланысты мәлімдемелер жалған куәлік болып табылмайды. Адамдардың кейбір фактілер туралы адал, бірақ қате сенімдері болуы мүмкін, есте сақтауы дұрыс болмауы мүмкін немесе шындықты қалай дұрыс айту керектігі туралы әртүрлі түсініктері болуы мүмкін. Кейбір юрисдикцияларда, егер жалған мәлімдеме ант беру кезінде немесе жазалау шарасына қатысты жасалса да (қасақана немесе қасақана емес), қылмыс болып табылмайды. Керісінше, қылмыстық жауапкершілік тек мәлімдеуші іс жүргізу нәтижесіне маңызды мәлімдемелердің (жасалған немесе жасалатын) шындығын жалған мәлімдеген кезде ғана туындайды. Мысалы, егер жас заңдық нәтижеге әсер ететін маңызды факті болса (мысалы, егде жастағы зейнетақы алуға құқығы барлық немесе адам заңдық қабілеттілікке жеткен жасқа толуы), жас туралы жалған айту жалған куәлік болып табылмайды. Жалған куәлік беру – ауыр қылмыс, өйткені оны сот билігін қолға алу үшін пайдалануға болады, нәтижесінде әділетсіздіктер орын алуы мүмкін. Канадада жалған куәлік бергендер кінәлі деп танылады және он төрт жылдан аспайтын мерзімге бас бостандығынан айырылады. Калифорнияның қылмыстық кодексі жалған куәлік беруді өлім жазасына кесуге болатын қылмыс деп санайды. Басқа адамның заңсыз өлім жазасына тартылуына себеп болған немесе басқа адамның заңсыз өлім жазасына тартылуына себеп болу мақсатында жасалған жалған куәлік сәйкесінше кісі өлтіру немесе кісі өлтіруге қастандық ретінде қарастырылады және өлім жазасын сақтайтын елдерде әдетте өлім жазасына кесіледі. АҚШ-тың көптеген штаттарында жалған куәлік беру – қылмыс. Алайда, жалған куәлік беру бойынша қудалау сирек кездеседі. Жалған куәлік беру ережелері сондай-ақ, егер адам тиісті лауазымды адамның алдында куә ретінде ант бермесе де, жазалау шарасы бойынша мәлімдеме жасаса да қолданылады. Мысалы, АҚШ-тың табыс салығы декларациясы, заң бойынша, жалған куәлік беру арқылы дұрыс екеніне қол қоюы керек (қараңыз). Федералды салық заңнамасы салық декларациясын жалған куәлік беру туралы заң бұзғаны үшін үш жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасын көздейді. Қараңыз:

Perjury (also known as foreswearing) is the intentional act of swearing a false oath or falsifying an affirmation to tell the truth, whether spoken or in writing, concerning matters material to an official proceeding. Like most other crimes in the common law system, to be convicted of perjury one must have had the intention (mens rea) to commit the act and to have actually committed the act (actus reus). Further, statements that are facts cannot be considered perjury, even if they might arguably constitute an omission, and it is not perjury to lie about matters that are immaterial to the legal proceeding. Statements that entail an interpretation of fact are not perjury because people often draw inaccurate conclusions unwittingly or make honest mistakes without the intent to deceive. Individuals may have honest but mistaken beliefs about certain facts or their recollection may be inaccurate, or may have a different perception of what is the accurate way to state the truth. In some jurisdictions, no crime has occurred when a false statement is (intentionally or unintentionally) made while under oath or subject to penalty. Instead, criminal culpability attaches only at the instant the declarant falsely asserts the truth of statements (made or to be made) that are material to the outcome of the proceeding. It is not perjury, for example, to lie about one's age except if age is a fact material to influencing the legal result, such as eligibility for old age retirement benefits or whether a person was of an age to have legal capacity. Perjury is considered a serious offence, as it can be used to usurp the power of the courts, resulting in miscarriages of justice. In Canada, those who commit perjury are guilty of an indictable offence and liable to imprisonment for a term not exceeding fourteen years. The California Penal Code allows for perjury to be a capital offense in cases causing wrongful execution. Perjury which caused the wrongful execution of another or in the pursuit of causing the wrongful execution of another is respectively construed as murder or attempted murder, and is normally itself punishable by execution in countries that retain the death penalty. Perjury is considered a felony in most U. S. states. However, prosecutions for perjury are rare. The rules for perjury also apply when a person has made a statement under penalty of perjury even if the person has not been sworn or affirmed as a witness before an appropriate official. An example is the US income tax return, which, by law, must be signed as true and correct under penalty of perjury (see ). Federal tax law provides criminal penalties of up to three years in prison for violation of the tax return perjury statute. See:

АҚШ, Кения, Шотландия және басқа да көптеген ағылшын тілінде сөйлейтін Ұлттар Достастығы елдерінде жалған куәлік беруге итермелеу, яғни басқа адамды жалған куәлік беруге мәжбүрлеу – өзі де қылмыс болып табылады.

Австралия

Австралияның әртүрлі штаттары мен аумақтарында жалған куәлік беру қылмысы үшін түрме жазасы көзделеді. Бірнеше юрисдикцияларда, егер жалған куәлік ауыр қылмыс жасады деген айыппен сотталып жатқан адамды айыптау немесе ақтау мақсатымен жасалса, мерзімі ұзақ бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалуы мүмкін. Австралия астаналық аумағы: Жалған куәлік беру үшін 112 000 австралиялық долларға дейін айыппұл салынады немесе 7 жылға бас бостандығынан айырылады, немесе екеуі де қолданылады. Егер жалған куәлік беруді түрме жазасын көздейтін қылмыс жасады деп айыптау немесе ақтау ниетімен жасаса, ең жоғары жаза 224 000 австралиялық доллар немесе 14 жыл бас бостандығынан айыру, немесе екеуі де болады. Жаңа Оңтүстік Уэльс: 1900 жылғы Қылмыстық кодекстің 327-бабына сәйкес, жалған куәлік беру 10 жылға дейін бас бостандығынан айырумен жазаланады. 328-бапқа сәйкес, егер адам 5 жыл немесе одан көп мерзімге бас бостандығынан айыру жазасы көзделген қылмыс жасады деп айыпталған адамды айыптау немесе ақтау мақсатында жалған куәлік берсе, онда жалған куәлік беру 14 жылға дейін бас бостандығынан айырумен жазаланады. Солтүстік территория: Жалған куәлік беру 14 жылға дейін бас бостандығынан айырумен жазаланады. Егер жалған куәлік беру арқылы адамды өмір бойына бас бостандығынан айыруға әкеп соғатын қылмыс жасалса, онда жалған куәлік берген адам өмір бойына бас бостандығынан айырылуы мүмкін. Квинсленд: Жалған куәлік беру 14 жылға дейін бас бостандығынан айыруға жазаланады. Егер жалған куәлік беру арқылы адамды өмір бойына бас бостандығынан айыруға әкеп соғатын қылмыс жасалса, онда жалған куәлік берген адам өмір бойына бас бостандығынан айырылуы мүмкін. Оңтүстік Австралия: Жалған куәлік беру және жалған куәлік беруге қатыстыру 7 жылға дейін бас бостандығынан айырумен жазаланады. Тасмания: Тасманияда жалған куәлік беру қылмыс болып есептеледі. Виктория: Жалған куәлік беру және жалған куәлік беруге қатыстыру 15 жылға дейін бас бостандығынан айырумен жазаланады. Батыс Австралия: 1913 жылғы Қылмыстық кодексінің жинағының 125-бабына сәйкес, жалған куәлік беру 14 жылға дейін бас бостандығынан айырумен жазаланады. Егер жалған куәлік беру арқылы адамды өмір бойына бас бостандығынан айыруға әкеп соғатын қылмыс жасалса, онда жалған куәлік берген адам өмір бойына бас бостандығынан айырылуы мүмкін.

Канада

Жаза кодексінің 132-бабында жалған куәлік беру қылмысы заңдастырылған. Ол 131-бапта анықталады, онда мынадай делінген:

(1) (3) тармақшаға сәйкес, заңмен уәкілеттік берілген адамның алдында, ант беру немесе салтанатты міндеттеме беру арқылы, антхат, салтанатты жариялау немесе жазбаша түрінде немесе ауызша түрде, жалған екенін біліп, жалған мәлімдеме жасаған әрбір адам жалған куәлік берген болып есептеледі. (1.1) (3) тармақшаға сәйкес, Канаданың дәлелдеу туралы заңының 46(2) тармақшасына сәйкес куәлік берген немесе Қылмыстық істер бойынша өзара құқықтық көмек туралы заңның 22.2-бабы бойынша жасалған бұйрыққа сәйкес куәлік берген немесе мәлімдеме жасаған әрбір адам, алдамшылық ниетпен, оның жалған екенін біліп, жалған мәлімдеме жасаса, жалған мәлімдеме ант беру немесе салтанатты міндеттеме беру арқылы жасалса да, жасалмаса да, егер жалған мәлімдеме Канададан тыс жердегі заңмен белгіленген рәсімдерге сәйкес жасалса, қылмыс жасаған болып есептеледі. (2) (1) тармақша осы тармақшада көрсетілген мәлімдеме сот процесінде жасалғанына қарамастан қолданылады. (3) (1) және (1.1) тармақшалары осы тармақшаларда көрсетілген, сондай-ақ осы мәлімдемені жасауға заңмен арнайы рұқсат етілмеген, уәкілеттік берілмеген немесе талап етілмеген адам жасаған мәлімдемеге қолданылмайды. Дәлелдемелер туралы мәліметтерді 133-бапта қараңыз. Жалған куәлік берген әрбір адам кінәлі деп танылады және он төрт жылдан аспайтын мерзімге бас бостандығынан айырылуға жазаланады.

Еуропалық Одақ

Еуропалық Одақтың Әділет Сатында өзі жалған екенін білетін немесе шындық деп сенбейтін нәрсеге ант берген адам, ұлтына қарамастан, жалған куәлік беруде кінәлі деп танылады. Осы қылмысқа қатысты іс мемлекеттің кез келген жерінде қозғалуы мүмкін, және қылмыс барлық қосымша мақсаттар үшін сол жерде жасалған болып есептелуі мүмкін.

Үндістан

Жалған куәлік беру қылмысы Үндістанның 1860 жылғы Қылмыстық кодексінің (IPC) 191-203-баптарында қарастырылған. Көптеген басқа елдерден өзгеше, бұл қылмыс 1973 жылғы Қылмыстық іс жүргізу кодексінің (Cr. P. C.) 195-бабына байланысты шектеулі. Cr. P. C. 195(1)(b)(i) бабы сотқа жалған куәлік беру қылмысын қарау құқығын тек қана қылмыстың жасалған соты немесе жоғары тұрған соты берген жазбаша шағым болған жағдайда ғана береді.

Жаңа Зеландия

Жалған куәлік үшін жаза 1961 жылғы Қылмыстық кодекстің 109-бабында белгіленген. Жалған куәлік берген адамға 7 жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы берілуі мүмкін. Егер адам қылмыстық құқық бұзушылық жасаған адамның кінәлі деп танылуын қамтамасыз ету мақсатында жалған куәлік берсе, онда жалған куәлік берген адам 14 жылға дейін бас бостандығынан айырылуы мүмкін.

Сот ісін жүргізу

1-тараудың 2-тармағындағы анықтама "толыққанды" емес. Архболд кітабында былай делінген: мәлімдеме жасалған соттың, мәлімдеме жасалған нақты іс бойынша құзыреттілігі болуы маңызды емес көрінеді, себебі Заңда соттың "құзыретті" болуы туралы тікелей талап жоқ, сондай-ақ 1-тараудың 2-тармағындағы анықтама да мұны тікелей талап етпейді. Жалған куәлік беру – іс-әрекет арқылы жасалатын қылмыс.

Сынақ тәртібі

Жалған куәлік бойынша қылмыстық іс тек айыптама жолымен қаралады.

Тарих

Англо-саксондық құқықтық тәртібінде жалған куәлік беру қылмысын қазылар алқасының мүшелері мен тазалаушылар ғана жасауға құқылы болған. Уақыт өте келе сотқа куәгерлер келе бастады, олардың функциялары қазіргі куәгерлердің функцияларына ұқсас болғанына қарамастан, оларға басқаша қарастырылмады. Бұл олардың рөлі әлі қазылар алқасының рөлінен ажыратылмағандықтан, куәгерлердің куәлігі немесе жалған куәлік беру қылмыс деп есептелмеді. Тіпті 14 ғасырда куәгерлер сотқа куәлік беру үшін келіп тұрғанда да, олардың жалған куәлік беруі жазаланатын қылмыс болып табылған жоқ. Сол кездегі қағида, әрбір куәгердің ант берген куәлігі шындық деп есептелді. Эдвард Коук былай деді:

Егер ол мән-жайлы болмаса, онда ол жалған болса да, жалған куәлік болып есептелмейді, себебі ол даулы мәселеге қатысты емес, демек, соттан тыс болып табылады. Сондай-ақ, бұл акт зардап шеккен тарапқа көмек көрсетеді, егер куәлік беру мән-жайлы болмаса, онда ол зардап шеге алмайды.

Солтүстік Ирландия

Солтүстік Ирландияда жалған куәлік беру заңмен қорғалған құқық бұзушылық болып табылады. Ол 1979 жылғы Жалған куәлік (Солтүстік Ирландия) жарлығының 3(1) бабымен белгіленген. (S. I. 1979/1714 (Н. И. 19)). Бұл 1946 жылғы Солтүстік Ирландияның Жалған куәлік туралы заңын (c. 13) (Н. И.) күштен шығарады.

Америка Құрама Штаттары

Жалған куәлік американдық заңда Англияның жалпы құқығының мұрагерлік принципі ретінде қарастырылады, ол бұл әрекетті "заңды ант немесе заңмен рұқсат етілген ант орнына қолданылатын кез келген нысанды қолданып, сот ісін жүргізу кезінде немесе әділеттілік жолындағы тергеу мәселесіне қатысты жалған куәлік беру" деп анықтаған. Уильям Блэкстоун "Англия заңдарына қатысты түсініктемелерде" осы мәселеге тоқталып, жалған куәлікті "заңды антпен, сот ісінде, мәселенің немесе даулы нәрсенің маңыздылығына қатысты, қасақана, толық және жалған ант берген адам жасаған қылмыс" деп белгілеген. Жалпы құқық бойынша жалған куәлік үшін жазалар өлім жазасынан бастап, жер аударуға дейін ауысып келген, тіпті жалған куәлік берген адамның тілін кесу сияқты қатал жазалар да болған. Жалған куәлік берудің анықтамалық құрылымы заңдық іс жүргізу үшін маңызды база болып табылады, себебі осы анықтаманың құрамдас бөліктері американдық құқықтық жүйеге еніп, юрисдикциялық шекараларды басып өтті. Осылайша, жалған куәлік берудің негізгі принциптері, соның ішінде mens rea, заңды ант, сот ісінде орын алу және жалған куәлік беру, АҚШ-та жалған куәліктің анықтамасының қажетті элементтері болып қала береді.

Прецеденттер

Америка Құрама Штаттарында жалған куәлік беру заңнамасының дамуы АҚШ-тың Дунниганға қарсы ісіне тікелей байланысты, бұл іс АҚШ заң аясында жалған куәлік берудің негізгі принциптерін белгіледі. Сот, Дунниган ісіне негізделген құқықтық стандартты қолдана отырып, айыпталушының "қасам немесе растау арқылы куәлік беру кезінде" егер ол "маңызды мәселе бойынша жалған куәлік берсе, және оның ниеті осы жалғандықты қасақана жасау болса, ал оның себебі шатасу, қателік немесе нашар естелік болмаса" құқық бұзғанын анықтайды. Дегенмен, қасақана білімсіздік танытқан күдікті жалған куәлік беру бойынша қудалануға лайық болуы мүмкін. Дунниганның маңыздылығы жалған куәлік беру анықтамасының екі құрамдас бөлігі арасындағы байланыста көрінеді: жалған мәлімдеме жасағанда, адамның осы мәлімдеме жалған екенін түсінуі, Дунниган шеңберінде жалған куәлік бергені деп есептелуі үшін қажет. Мәлімдеме жалған куәлік болып танылуы үшін айыпталушының ойлануы қажет. Америкалық құқықта жалған куәлік беруге қатысты заңгерлік дамулар "жалған куәлік беру ісін жеңілдету және федералды соттар мен үлкен қазылар алдындағы куәліктің сенімділігін арттыру" мақсатына бағытталған. Осы мақсатты ескере отырып, Конгресс кейде жалған куәлік беру үшін қудалауға болатын негіздерді кеңейтті, АҚШ Кодексінің 1623-бабы екі өзара қайшы келетін мәлімдемені жалған куәлік беру бойынша айыптауға негіз ретінде мойындайды, тіпті егер екеуінің де жалған екені нақты дәлелденбесе де. Бірақ, екі мәлімдеме бір-біріне өте қайшы болуы керек, сондықтан кем дегенде біреуі міндетті түрде жалған болуы тиіс; қайсысы жалған екенін нақты анықтау қажет емес. Сондықтан, үкімет айыпталушының (а) біліп-біліп (б) жалған (с) маңызды мәлімдеме жасағанын (d) қасам жете (e) сотта дәлелдеуі керек. Сот ісіне қатысты процедуралар қалыпты сот ісінен тыс болуы мүмкін, сондықтан тіпті кепілдік беру кезіндегі қарапайым әрекеттер де осы заң бойынша қорғалатын процедура ретінде қарастырылуы мүмкін. Қасақаналық – бұл құқық бұзушылықтың маңызды элементі. Екі өзара қойылмайтын фактілік мәлімдемелердің болуы жалған куәлік беруді дәлелдеу үшін жеткіліксіз; прокурор мәлімдеме қасақана жасалғанын айтуға және дәлелдеуге міндетті. Тек қана қайшылық айыптаманы растамайды; қайшылықты растайтын нақты дәлелдер болуы керек. Маңызды құқықтық айырмашылық айыпталушының мәлімдемелерінің жалған куәлік екенін анықтау үшін міндетті түрде білуі керек білім саласында жатыр. Айыпталушы заңдық іс жүргізуде немесе федералдық юрисдикцияда жалған мәлімдеме жасауы керек болса да, мәлімдемені жалған куәлік беру үшін, айыпталушы олардың осындай жағдайда сөйлейтінін білуі қажет емес. Жалған куәлік берудің барлық қағидалары күшінде қалады: жалған мәлімдеме айтудың "білу" аспектісі айыпталушының алдауды көздеген адам туралы біліміне қатысты емес.

The development of perjury law in the United States centers on United States v. Dunnigan, a seminal case that set out the parameters of perjury within United States law. The court uses the Dunnigan based legal standard to determine if an accused person: "testifying under oath or affirmation violates this section if she gives false testimony concerning a material matter with the willful intent to provide false testimony, rather than as a result of confusion, mistake, or faulty memory." However, a defendant shown to be willfully ignorant may in fact be eligible for perjury prosecution. Dunnigan distinction manifests its importance with regard to the relation between two component parts of perjury's definition: in willfully giving a false statement, a person must understand that she is giving a false statement to be considered a perjurer under the Dunnigan framework. Deliberation on the part of the defendant is required for a statement to constitute perjury. Jurisprudential developments in the American law of perjury have revolved around the facilitation of "perjury prosecutions and thereby enhance the reliability of testimony before federal courts and grand juries". With that goal in mind, Congress has sometimes expanded the grounds on which an individual may be prosecuted for perjury, with section 1623 of the United States Code recognizing the utterance of two mutually incompatible statements as grounds for perjury indictment even if neither can unequivocally be proven false. However, the two statements must be so mutually incompatible that at least one must necessarily be false; it is irrelevant whether the false statement can be specifically identified from among the two. It thus falls on the government to show that a defendant (a) knowingly made a (b) false (c) material statement (d) under oath (e) in a legal proceeding. The proceedings can be ancillary to normal court proceedings, and thus, even such menial interactions as bail hearings can qualify as protected proceedings under this statute. Wilfulness is an element of the offense. The mere existence of two mutually exclusive factual statements is not sufficient to prove perjury; the prosecutor nonetheless has the duty to plead and prove that the statement was willfully made. Mere contradiction will not sustain the charge; there must be strong corroborative evidence of the contradiction. One significant legal distinction lies in the specific realm of knowledge necessarily possessed by a defendant for her statements to be properly called perjury. Though the defendant must knowingly render a false statement in a legal proceeding or under federal jurisdiction, the defendant need not know that they are speaking under such conditions for the statement to constitute perjury. All tenets of perjury qualification persist: the "knowingly" aspect of telling the false statement simply does not apply to the defendant's knowledge about the person whose deception is intended.

Маңыздылығы

АҚШ-тың жалған куәлік туралы заңның эволюциясы маңыздылық талабына қатысты ең көп талқылауларды тудырды. Ең бастысы, әдепкіде сөзбе-сөз шындыққа сай келген мәлімдемелер жалған куәлік беру айыптамасы үшін негіз бола алмайды (өйткені олар жалғандықтың шартын орындамайды), сондай-ақ шын мәнінде түсініксіз сұрақтарға берілген жауаптар да жалған куәлік болып табылмайды. Дегенмен, жалған куәлік туралы заңның осы негізгі қағидалары, нақты бір мәлімдеменің маңыздылығын және оның аталған іске қатысты маңыздылығын анықтауда шатасу тудырады. АҚШ-тың Браунға қарсы ісінде сот маңызды мәлімдемелерді "шешім қабылдау органының – мысалы, қазылар алқасының немесе үкім шығару комиссиясының – шешіміне әсер етуге табиғи бейімділігі немесе мүмкіндігі бар" деп анықтады. Соттар маңыздылықтың бұлыңғыр шегіне жете алмаған немесе жеткен нақты жағдайларды көрсете білгенімен, бұл мәселе көп жағдайда шешілмей қалады, тек қана ниет өте айқын білінетін құқықтық салаларда ғана, мысалы, «жалған куәлік тұзағы» сияқты жағдайда шешіледі, онда прокурор адамды үкім шығару комиссиясының алдына шақырып, одан жалған куәлік алу мақсатын көздейді.

Қайтарып алуды қорғау

АҚШ-тың жалған куәлік туралы заңдарында прокурорлық биліктің кең өкілеттіктерге ие болуға бейімділігіне қарамастан, американдық жалған куәлік туралы заңдар потенциалды айыпталушыларға британдық ортақ құқықта кездеспейтін жаңа қорғаныс түрін ұсынады. Бұл қорғаныс үшін адам сол сот отырысы барысында жалған куәлік бергенін мойындап, содан кейін куәлігінен бас тартуы керек. Бұл қорғанысқа байланысты мүмкіндік жалған куәлік үшін қудаланатын істердің ауқымын аздап тарылтса да, бұл заңдық қорғаныс куәлердің шындықты айтуына көмектеседі, соның арқасында американдық сот процестерінің сенімділігі артады – дәл осы мақсатты жалған куәлік туралы заңдардың кеңейтілуі де көздеген.

Жалған куәлік беру

Жалған куәлік беруге итермелеу АҚШ-тың жалған куәлік беру заңдарының бір бөлігі болып табылады және бір адамды жалған куәлік беруге мәжбүрлеуді тыйымдайды. Жалған куәлік беруге итермелеу қылмысы үшін федералдық деңгейде жалған куәлік беруге қарағанда тең жазалар көзделген. Бұл қылмысты дәлелдеу үшін қосымша дәлелдер қажет, себебі прокурорлар жалған куәлік болғанын ғана емес, сонымен қатар күдіктінің осы жалған куәліктің берілуіне тікелей себепкер болғанын көрсетуі керек. Бұған қоса, күдікті жалған куәліктің жалған екенін білуі тиіс.