Кіріспе
Бұрын анықталған ұғымдар арқылы анықталмайтын ұғым. Математика, логика, философия және формальды жүйелерде бастапқы ұғым – бұл бұрын анықталған ұғымдар арқылы анықталмайтын ұғым. Ол көбінесе бейресми түрде, әдетте түйсік пен күнделікті тәжірибеге сілтеме жасау арқылы түсіндіріледі. Аксиомалық теорияда бастапқы ұғымдар арасындағы қатынастар аксиомалармен шектеледі. Кейбір авторлар соңғысын бір немесе бірнеше аксиомалар арқылы бастапқы ұғымдарды "анықтау" деп атайды, бірақ бұл жаңылыстыруы мүмкін. Формальды теориялар шексіз регресс (регресс проблемасы бойынша) қаупінен бастапқы ұғымдарсыз қалуға құқылы емес. Мысалы, қазіргі геометрияда нүкте, түзу және "қамтиды" – бастапқы ұғымдардың кейбірі. Оларды анықтауға тырысудың орнына, олардың өзара әрекеттесуі (Гилберт аксиомалар жүйесінде) "Кез келген екі нүкте үшін оларды қамтитын түзу бар" сияқты аксиомалармен реттеледі.
In mathematics, logic, philosophy, and formal systems, a primitive notion is a concept that is not defined in terms of previously defined concepts. It is often motivated informally, usually by an appeal to intuition and everyday experience. In an axiomatic theory, relations between primitive notions are restricted by axioms. Some authors refer to the latter as "defining" primitive notions by one or more axioms, but this can be misleading. Formal theories cannot dispense with primitive notions, under pain of infinite regress (per the regress problem). For example, in contemporary geometry, point, line, and contains are some primitive notions. Instead of attempting to define them, their interplay is ruled (in Hilbert's axiom system) by axioms like "For every two points there exists a line that contains them both".
Расселдің примитивтері
Математика философиясы туралы кітабында Бертран Рассел келесі ұғымдарды пайдаланды: кластық есептеулер (жиын теориясы) үшін ол қатынастарды қолданды, жиынға жататындықты бастапқы ұғым ретінде қабылдады. Жиындарды құру үшін ол ұйғарымдық функцияларды да бастапқы деп қарастырды, сондай-ақ жиын құрастыру белгісінде қолданылатын "мұндай" фразасын енгізді. (18, 9-беттер) Қатынастарға қатысты Рассел берілген xRy қатынасының кері қатынасын және толықтыру қатынасын бастапқы ұғымдар ретінде қабылдайды. Бұдан әрі, қатынастардың логикалық көбейтінділері мен қатынастардың салыстырмалы көбейтінділері бастапқы болып табылады. (25-бет) Объектілерді сипаттау арқылы белгілеуге келетін болсақ, Рассел мұнда бастапқы ұғымның қатысты екенін мойындайды. Расселдің кітабының негізгі тезисі: "Таза математика тек бірнеше ұғымды қолданады, және олар логикалық тұрақтылар болып табылады." (xxi-бет)