Кіріспе

Замбия мен Зимбабведегі Замбези өзеніндегі Виктория шарлауы (Lozi: Mosi oa Tunya, "Тұрқыраған түтін"; Tonga: Shungu Namutitima, "Қайнаған су") – Оңтүстік Африкадағы Замбези өзенінде орналасқан, бірнеше ерекше өсімдік және жануар түрлеріне мекен болып табылатын шарлауық. Ол Замбия мен Зимбабве шекарасында орналасқан және әлемдегі ең ірі шарлауықтардың бірі. Археологиялық қазбалар мен ауызша тарих осы аймақ туралы африкалықтардың ұзақ дәуірден бергі білімін көрсетеді. 19 ғасырға дейін кейбір еуропалық географтарға белгілі болғанымен, шотланд миссионері Дэвид Ливингстон 1855 жылы осы шарлауықты ашып, оны королева Викторияның құрметіне Виктория шарлауы деп атады. 20 ғасырдың ортасынан бері бұл орын туризмнің маңызды орталығына айналды. Замбия мен Зимбабве аймақта ұлттық парктері мен туристік инфрақұрылымына ие. 2010 жылдардың соңында жүргізілген зерттеулер климаттың өзгеруіне байланысты жауын-шашын мөлшерінің өзгеруі шарлауықтың сипатын өзгертуі мүмкін екенін көрсетті.

Атаулар шығу тегі

Шотландтық миссионер және зерттеуші Дэвид Ливингстон 1855 жылғы 16 қарашада сарқыраманы көрген алғашқы еуропалық болып тіркелді. Ол қазір Ливингстон аралы деп аталатын жерден көрді, бұл өзеннің ортасындағы екі құрлықтың бірі және Замбия жағалауына жақын сарқыраманың жоғары жағында орналасқан. Ливингстон ашқан жерін патшайым Викторияның құрметіне атады, бірақ сото тіліндегі «Mosi oa Tunya» – «Дүркіреген түтін» деген атауы әлі де кеңінен қолданылуда. Әлемдік мұра тізімі екі атауды да ресми мойындайды. Ливингстон сонымен қатар, тұрақты шашыраудың нәтижесінде пайда болған «Радуга орны» деген мағына беретін Seongo немесе Chongwe деген ежелгі атауды да атады. Жақын жердегі Замбиядағы ұлттық саябақ Mosi oa Tunya деп аталады, ал Зимбабве жағалауындағы ұлттық саябақ пен қала екеуі де Виктория сарқырамасы деп аталады.

Өлшемі

Бұл әлемдегі ең биік немесе ең кең шарлауық болмаса да, Виктория шарлауығы жалпы ені мен биіктігі ескеріліп, әлемдегі ең үлкен шарлауық деп саналады, нәтижесінде әлемдегі ең үлкен су құламасы пайда болады. Виктория шарлауығының биіктігі Солтүстік Америкадағы Ниагара шарлауығынан шамамен екі есе, ал ені екі еседен де асады. Өзен сағасынан жоғары қарай Замбези өзені төменгі және алыс құмтасты төбелермен шектелген, тереңдігі аз аңғардағы базальттан тұратын тегіс беткеймен ағып өтеді. Өзен ағысында көптеген ағашпен қапталған аралдар бар, олар өзен құламаға жақындаған сайын көбейеді. Бұл жерде таулар, жарлар немесе терең аңғарлар жоқ, тек жүздеген шақырымға созылып жатқан жазық дала бар. Шарлауық өзеннің толық ені бойымен бір тік құлап, базальтты жазықтықтағы сынық аймағы бойымен суларымен қазылған көлденең жарыққа түседі. Бірінші ойыстың тереңдігі батыс жағынан ортасына қарай өзгеріп отырады. Бірінші ойыстан шығатын жалғыз жол - шарлауықтың батыс жағынан енінің үштен екі бөлігіне дейінгі тар саңылау. Өзеннің барлық көлемі осы саңылау арқылы Виктория шарлауығының сағаларына құйылады. Су тасқынының ең жоғарғы нүктесінде судың пердесін бөлуге жеткілікті екі үлкен арал бар: батыс жағалауға жақын Боарука аралы (немесе Катаракта аралы) және ортаға жақын Ливингстон аралы – Ливингстон алғаш рет шарлауықты көрген жер. Су тасқыны толық болмаған кезде қосымша аралдар судың көшесін жеке-жеке параллель ағынға бөледі. Негізгі ағындар Зимбабведен (батыс) Замбияға (шығыс) қарай: Шайтанның шарлауығы. Ай толығанда, күндізгі жаңбырдың орнына "ай жарқырауы" көрінуі мүмкін. Алайда, су тасқыны кезінде шарлауықтың табаны мен оның бетінің көп бөлігін көру мүмкін емес, ал қарсы жартастан жаяу жүру үнемі жаңбыр мен тұманға толы болады. Жағалаудың шетінен жоғары қарай, әсіресе Замбиядағы "Книф Эдж" көпірінде, жаңбырдың кері ағыны сияқты су шашырайды. Құрғақ маусым басталғанда, қыртыстағы аралдар кеңіреп, көбейеді, ал қыркүйек пен қаңтар аралығында шарлауықтың жартасты бетінің жартысына дейін құрғап, Бірінші ойықтың түбін оның көп бөлігінде көруге болады. Бұл кезде өзеннің кейбір бөліктерін қырқасынан өтуге болады (бірақ қауіпсіздігіне кепіл жоқ). Зимбабве жағында Бірінші ойықтың түбіне дейін жүруге болады. Қараша айындағы ең төменгі ағын сәуір айындағы көрсеткіштің оннан бір бөлігіне жуық; ағындағы бұл айырма басқа ірі шарлауықтарға қарағанда үлкен, және Виктория шарлауығының жылдық орташа ағын мөлшері ең жоғары ағынға сәйкес күтілгеннен төмен болады.

19 ғасыр

1855 жылы қарашада Дэвид Ливингстон 1852 және 1856 жылдар аралығында жоғарғы Замбезіден өзен сағасына дейін саяхат жасағанда, сарқыраманы көрген алғашқы еуропалық болды. Бұл сарқырама жергілікті тайпаларға жақсы белгілі болған, ал вортреккер аңшылары мен арабтар да оны "дүние соңы" деген сияқты атаумен білген болуы мүмкін. Еуропалықтар олардың хабарларына күмәнмен қарады, мүмкін жазықта таулар мен аңғарлардың болмауы үлкен сарқыраманың болуын екіұшты еткен шығар. Ливингстонға сарқырама туралы өзен бойымен жоғары қарай беттеген кезде айтылған еді. Ол бұрын Нгонье сарқырамасына тәнті болған, бірақ жаңа сарқыраманы одан да әсерлі деп тапты және оған королева Викторияның құрметіне ағылшынша ат берді. Ол сарқырама туралы былай деп жазды: "Англияда көрген ешбір нәрсе бұл көріністің сұлулығымен салыстырыла алмайды. Бұл көріністі бұрын еуропалықтардың көзі көрген емес, бірақ мұндай әдемі көріністерді періштелер де ұшып келе жатқанда тамашалаған болуы керек". Сондай-ақ, бұл сарқыраманың алғашқы суреттерін салған британдық суретші Томас Бейнс. Бірақ 1905 жылы теміржол салынып, аймақ қолжетімді болғанға дейін, басқа еуропалықтар сирек осы сарқырамаға барып қайтқан. Кейбір жазушылар португал дін қызметкері Гонсало да Сильвейраның 16 ғасырда бұл сарқыраманы алғаш көрген еуропалық болғанын айтады.

1900 жылдан бері

[[Файл:Виктория шарлауығы1. jpg|thumb|Виктория шарлауығының екінші шатқалы (көпірмен) және үшінші шатқал (оң жақта). Мүйіс жартастары Замбияда, ал сыртқы жартастар Зимбабведе орналасқан. Жартастар Батока формациясының базальт ағындарынан құралған. Өсімдіктермен жабылған беткейлер – тік жарылымдары анық байқалатын, бірінен соң бірі келген алты массивті лава ағынын бөліп тұратын брекциаланған амигдалоидты базальт аймақтары.

Өсімдіктер

Өзен жағасындағы орман, пальма ағаштарымен бірге, сарқыраманың үстіндегі жағалаулар мен аралдарды жабады. Алайда, аймақтың өсімдік жамылыстың ең ерекше ерекшелігі – сарқырамадан шашыраған судың әсерінен қалыптасқан жаңбырлы орман. Онда магони, эбони, бағалы пальма, жабайы құрма, батоко шабдалысы, сондай-ақ қармауылдар мен лианалар сияқты аймақ үшін сирек кездесетін өсімдіктер өседі. Температураның жоғарылауы аймақты ыстық және құрғақ етеді. Бұл құрғақшылық жылдарында ерекше байқалады, олар жиілеп, күшейіп барады. Мұндай жағдайлар сарқыраманың көрнектілігіне әсер етті, және Виктория сарқырамасы басқа да «соңғы мүмкіндік» санатындағы Дүниежүзілік мұра орындарының қатарына қосылуы мүмкін деген қауіп туды. Бұл туризмге теріс әсер еткенімен, аймақтағы көптеген сарапшылар бұл ақпаратты жеткіліксіз зерттелген және жауапсыз журналистика деп санайды. Олар климаттың өзгеруін және оның сарқырамадан құйылатын су көлеміне тигізетін әсерін жоққа шығармайды, бірақ бұл оқиғаның толыққанды емес екенін айтады.

Статистика

262px 221px "Көкден түскен тұман", жаңбырлы маусым, 1972 ж. және құрғақ маусым, 2003 жылдың қыркүйегі Виктория шарлауының мөлшері мен ағыны, Ниагара және Игуасу шарлауларымен салыстыру үшін Параметрлер Виктория шарлауы Ниагара шарлауы Игуасу шарлауы Биіктігі (метр және футпен): 108 м 360 фут 51 м 167 фут 64–82 м 210–269 фут Кеңдігі (метр және футпен): 1,708 м 5,604 фут 1,203 м 3,947 фут 2,700 м 8,858 фут Ағым бірліктері (көлем/с): м³/с куб. фут/с м³/с куб. фут/с м³/с куб. фут/с Жылдық орташа ағым: 1,088 38,430 2,407 85,000 1,746 61,600 Орташа айлық ағым (макс.): 3,000 105,944 Орташа айлық ағым (мин.): 300 10,594 Орташа айлық ағым (10 жылдық макс.): 6,000 211,888 Ең жоғары тіркелген ағым: 12,800 452,000 6,800 240,000 45,700 1,614,000 Ескертулер: Өлшемдерді түсіндіру үшін сілтемелерге қараңыз. Су үшін секундына куб метр = секундына тонна. Ниагараға жақындаған судың жартысы гидроэлектр энергиясын өндіруге бағытталады. Игуасуда екі сатылы құлау бар; көрсетілген биіктік ең үлкен сатының және жалпы биіктіктің көрсеткіші. 10 шарлаудың ағыны Игуасу және Виктория шарлауларынан үлкен немесе тең, бірақ олардан биік емес.