Кіріспе
Ақпараттық және коммуникациялық технологияларға қолжетімділіктің теңсіздігі
Цифрлық алшақтық – смартфондар, планшеттер, ноутбуктер және интернет сияқты цифрлық технологияларға теңсіз қолжетімділік. Цифрлық алшақтық ақпарат пен ресурстарға қолжетімділік тұрғысынан бөліну мен теңсіздік тудырады. Ақпараттық және коммуникациялық технологиялардың (АКТ) әлемдік экономика мен әлеуметтік байланыстың негізі ретінде өндіріс технологияларын басып озған ақпараттық дәуірде, интернетке және басқа да АКТ-ға қолжетімділігі жоқ адамдар әлеуметтік-экономикалық тұрғыдан нашар жағдайда болады, себебі олар жұмыс іздеуге, сауда жасауға және білім алуға мүмкіндіксіз немесе оны аз мүмкіндікпен жасайды.
The digital divide is the unequal access to digital technology, including smartphones, tablets, laptops, and the internet. The digital divide creates a division and inequality around access to information and resources. In the Information Age in which information and communication technologies (ICTs) have eclipsed manufacturing technologies as the basis for world economies and social connectivity, people without access to the Internet and other ICTs are at a socio economic disadvantage, for they are unable or less able to find and apply for jobs, shop and learn.
Тарихи негіздер
Америкадағы цифрлық теңсіздіктің тарихи түбірлері – жазу және баспа құралдары арқылы ұсынылатын есептеу, шешім қабылдау және визуализациялаудың нақты уақыт мүмкіндіктеріне қол жеткізе алатын және ала алмайтын адамдар арасындағы айырмашылықтың артуына байланысты. Осы контексте, Мэри Уоллстонкрафт, Иммануил Кант және Жан Жак Руссо (1712–1778) сияқты ойшылдар білім беру мен ақпараттың еркін таралуы арасындағы қатынасқа қатысты этикалық мәселелерді көтерді. Соңғысы, кез келген қоғамның экономикалық игіліктері әділ және мағыналы түрде бөлінуін қамтамасыз ету үшін үкіметтердің араласуын жақтады. Ұлыбританиядағы өнеркәсіптік революция кезінде Руссоның идеясы, жаңа өндіріс формаларынан зардап шеккендерге көмек көрсету үшін құрылған кедейлер заңдарын негіздеуге көмектесті. Кейін, телеграф және пошта жүйелері дамыған кезде, көптеген адамдар Руссоның идеяларын пайдаланып, осы қызметтерге толық қол жеткізуді талап етті, тіпті егер бұл қиын жағдайдағы азаматтарға субсидия беруді білдірсе де. Осылайша, "әмбебап қызметтер" АҚШ-тағы AT&T сияқты телефон компанияларының шалқая жатқан ауылдық аймақтардағы тұрғындарға қызмет көрсетуіне мүмкіндік беретін реттеу және салық салудағы инновацияларды білдірді. 1996 жылы телекоммуникациялық компаниялар интернет компанияларымен біріккен кезде, Федералды байланыс комиссиясы 1996 жылғы телекоммуникациялық қызметтер туралы заңды қабылдады, оның мақсаты – цифрлық теңсіздікті жою үшін реттеу стратегияларын және салық саясатын қарастыру болды. "Цифрлық теңсіздік" термині ақпараттық және коммуникациялық технологиялар (АКТ) компанияларын салық салу және реттеуді көздеген тұтынушылар топтары арасында пайда болғанмен, бұл мәселе тез арада жаһандық деңгейге көтерілді. Назар Дүниежүзілік сауда ұйымына ауды, ол АКТ компанияларын реттеуге қарсылық көрсетіп, оларды қиын жағдайдағы жеке тұлғалар мен қауымдастықтарға қызмет көрсетуге міндеттеуге тырысты. 1999 жылы жаһандануға қарсы күштерді басуға тырысып, ДСҰ АҚШ-тың Сиэтл қаласында "Цифрлық теңсіздікке қаржылық шешімдер" конференциясын өткізді, оны Цифрлық теңсіздік институтының Крейг Уоррен Смит және Билл Гейтс аға, Билл мен Мелинда Гейтс қорының төрағасы бірлесіп ұйымдастырды. Бұл цифрлық теңсіздікті жоюға бағытталған толыққанды жаһандық қозғалысты күшейтті, ол жаһандық экономиканың барлық секторларына жылдам тарады. 2000 жылы АҚШ президенті Билл Клинтон бұл терминді "Елдің жағдайы" туралы жылдық үндеуінде айтты.
COVID-19 пандемиясы кезінде
COVID-19 пандемиясының бастапқы кезеңінде әлемдік үкіметтер үйде болу жөніндегі бұйрықтар шығарды, олар шектеулер, карантиндер, тыйымдар мен жабылуларды енгізді. Оқу, мемлекеттік қызметтер мен бизнес процестеріндегі бұзылулар әлем халқының шамамен жартысын оқшауланғанда өмір сүрудің балама жолдарын іздеуге мәжбүр етті. Бұл жолдарға телемедицина, виртуалды сыныптар, онлайн сауда, технологиялық әлеуметтік байланыстар және қашықтан жұмыс істеу кірді, олардың барлығы жоғары жылдамдықты немесе кеңжолақты интернетке және цифрлық технологияларға қол жеткізуді талап етеді. Pew Research Center жүргізген зерттеуге сәйкес, американдықтардың 90% пандемия кезінде интернетті пайдалануды «қажетті» деп сипаттайды. Pew Research Center мәліметінше, кірісі төмен отбасылардан шыққан балалардың 59% мектепке қатысты тапсырмаларды орындауда цифрлық қиындықтарға тап болды. Білім берудегі осындай үзілістер немесе мүмкіндіктердің теңсіздігі бастауыш білім беруде тарихи түрде қанауға ұшыраған адамдардың жүйелі шеттету мәселелерін көрсетеді. Пандемия білім алудағы теңсіздікті ашып көрсетті, оқудағы айырмашылықтарға себеп болды. АҚШ-тың егде жастағы халқы арасында құрылғыларды сенімді және тәуелсіз пайдалану, яғни «технологиялық дайындық» деңгейінің жетіспеушілігі байқалды; 50% астам адам құрылғылар туралы жеткілікті білімге ие емес екенін, үштен бірінен астамы сенімсіздік сезімін білдірді. Бұдан бөлек, БҰҰ зерттеуінің нәтижелеріне сәйкес, Азияның түрлі елдерінде де ұқсас жағдайлар орын алды, 74 жастан асқан адамдардың цифрлық құрылғыларды пайдалануы төмен деңгейде және шатастырушылыққа толы болды. Осы цифрлық алшақтық пен егде жастағы адамдарға қатысты мәселе пандемия кезінде денсаулық сақтау ұйымдарының созылмалы және жедел ауруларды емдеу үшін телемедицинаға көбірек жүгінуімен күшейді.
Қатысуы
Цифрлық алшақтықтың көптеген анықтамалары бар, олардың бәрі сәл әртүрлі бағыттарға назар аударады, және бұл цифрлық қосу, цифрлық қатысу, цифрлық біліктер, медиа сауаттылығы және цифрлық қолжетімділік сияқты туысты ұғымдармен расталады.
Инфрақұрылым
Жеке адамдар, үй шаруашылықтары, бизнес және қоғамдар Интернетке қосылатын инфрақұрылым, адамдардың Интернетке қосылу үшін пайдаланатын физикалық құралдарды қамтиды, мысалы, стационарлық компьютерлер, ноутбуктер, қарапайым ұялы телефондар немесе смартфондар, iPod немесе басқа MP3 ойнатқыштар, Xbox немесе PlayStation сияқты ойын консольдары, электрондық кітап оқырман құрылғылары және iPad сияқты планшеттер. [[File:BandwidthInequality1986 2014. jpg|thumb|300px |Жолақтылық бойынша өлшенген цифрлық алшақтық тарылмай, керісінше ауытқып тұрады. Әлемдегі жеке адамдар арасындағы телекоммуникациялық сыйымдылықтың (кбит/с) Гини коэффициенттері.] Басқалар әйелдер, нәсілдік және этникалық азшылықтар, кірісі төмен адамдар, ауылдық тұрғындар және білімі аз адамдар арасындағы байланыс деңгейінің төмендігіне назар аударады, бұл ортаға қол жеткізу және оны пайдаланудағы теңсіздікті жою үшін уақыт өтуі жеткіліксіз екенін көрсетеді. Жақында жүргізілген зерттеулер цифрлық алшақтықты технологиялық құрылғылар емес, жеке адамға шаққандағы жолақтылық (кбит/с) көлемі бойынша өлшейді. Суретте көрсілгендей, кбит/с бойынша цифрлық алшақтық тұрақты түрде азаймайды, әр жаңа инновациямен қайтадан пайда болады. Мысалы, "1990-жылдардың соңында тар жолақты Интернет пен ұялы телефондардың кеңінен таралуы" цифрлық теңсіздікті күшейтті, сондай-ақ "2003–2004 жылдары кең жолақты DSL және кабельдік модемдердің енгізілуі теңсіздік деңгейін арттырды". Цифрлық алшақтықты өлшеу әдістемелері, атап айтқанда, интеграцияланған итеративтік тәсілдің (Integrated Contextual Iterative Approach – ICI) жалпы аясы және өлшеу моделі бойынша цифрлық алшақтықты модельдеу теориясы (Digital Divide Gap – DDG) дамыған және дамушы елдер арасындағы, сондай-ақ Еуропалық Одақтың 27 мүше мемлекеті арасындағы алшақтықты талдау үшін қолданылады.
Біліктілік пен цифрлық сауаттылық
2001 жылғы зерттеулер көрсеткендей, цифрлық алшақтық тек қана қолжетімділік мәселесі емес, оны тек қажетті жабдықтармен қамтамасыз ету арқылы жоюға болмайды. Оған кем дегенде үш фактор әсер етеді: ақпаратқа қолжетімділік, ақпаратты пайдалану және ақпаратты қабылдау. Цифрлық алшақтық тек қолжетімділікпен ғана шектелмейді, сонымен қатар қоғамның ақпараттық-коммуникациялық құралдарды қолдану қабілетінің жетіспеуінен де тұрады. Ақпарат саласының мамандары, көмекке жүгінген адамның әлеуметтік жағдайына қарамастан, қолжетімді технологияларды үйренуге және пайдалануға көмектесетін анықтамалық және ақпараттық қызметтер арқылы осы алшақтықты қысқартуға мүмкіндік алады.
Орналасқан жері
Интернетке үйде, кеңселерде, мектептерде, кітапханаларда, қоғамдық орындарда және интернет-кафелерде қосылуға болады. Байланыс деңгейі көбінесе ауылдық, қала маңындағы және қалалық аймақтарда әртүрлі болады. 2017 жылы Wireless Broadband Alliance «Қалалық байланыссыз» атты ақ қағазын жариялады, онда әлемдегі ең жоғары ЖІӨ-ге ие сегіз елде шамамен 1,75 миллиард адамның интернетке қол жеткізбейтіні және олардың үштен бірі ірі қалалық орталықтарда тұратыны айтылды. Дели (5,3 миллион, жалпы халықтың 9%), Сан-Паулу (4,3 миллион, 36%), Нью-Йорк (1,6 миллион, 19%) және Мәскеу (2,1 миллион, 17%) қалаларында ешқандай интернетке қол жеткізбеген азаматтардың ең жоғары пайызы тіркелді. 2021 жылғы мәліметтер бойынша, әлем халқының шамамен жартысы ғана интернетке қол жеткізе алды, ал 3,7 миллиард адам интернеттен тыс қалды. Олардың көп бөлігі дамушы елдерде, сондай-ақ көптегені әйелдер. Әртүрлі елдердің үкіметтері жеке өмірге қатысты, деректерді басқару, сөз бостандығы және тағы да басқа факторлар бойынша әртүрлі саясаттарды ұстанады. Үкіметтік шектеулер технологиялық компанияларға кейбір елдерде қызмет көрсетуді қиындатады. Бұл әлемнің әртүрлі аймақтарына әсер етеді: Еуропада халықтың онлайнда болу көрсеткіші ең жоғары, ал Африкада ең төмен. 2010-2014 жылдар аралығында Еуропа 67%-дан 75%-ға дейін өсті, ал Африка сол кезеңде 10%-дан 19%-ға дейін өсті. Желі жылдамдығы интернет байланысының сапасына үлкен әсер етеді. Ірі қалалар мен қалаларда ауылдық аймақтарға қарағанда жоғары жылдамдықты интернетке қол жеткізу мүмкіндігі жоғары, себебі ауылдық аймақтарда қызмет шектеулі немесе мүлдем болмауы мүмкін. Тұрғын үйлер белгілі бір қызмет провайдеріне байланысты болуы мүмкін, себебі ол аймаққа қызмет көрсететін жалғыз оператор болуы мүмкін. Бұл АҚШ сияқты дамыған желілерге ие аймақтарға ғана емес, сонымен қатар дамушы елдерге де қатысты, сондықтан өте кең аумақтарда желі мүлдем жоқ. Мұндай аймақтарда тұтынушылардың іс-әрекеттері шектеулі, себебі мәселе негізінен инфрақұрылымға байланысты. Спутник арқылы интернет байланысын қамтамасыз ететін Starlink сияқты технологиялар кеңінен таралған, бірақ олар әлі де көптеген аймақтарда қолжетімді емес. Орналасқан жеріне байланысты, байланыс өте баяу болуы мүмкін, тіпті пайдалануға жарамсыз болуы мүмкін, себебі желі провайдерінің аймақта инфрақұрылымы шектеулі. Мысалы, Тайваньда 5 ГБ деректерді жүктеуге шамамен 8 минут уақыт кетсе, Йеменде осы деректерді жүктеуге 30 сағатқа дейін уақыт жұмсалуы мүмкін.
Қолданбалар
Сан-Францискодағы Common Sense Media коммерциялық емес ұйымы шамамен 1400 ата-ананы сауалнамаға тартып, 2011 жылы 75 000 доллардан жоғары табысы бар отбасылардың 47 пайызы балалары үшін қосымшаларды жүктегенін, ал 30 000 доллардан кем табысы бар отбасылардың тек 14 пайызы ғана осылай істегенін мәлімдеді.
Себептері мен өзара байланысты өзгергіштер
2014 жылы сандық алшақтың бірнеше себепке байланысты бар екені белгілі болды. АКТ-ға қол жеткізу және оларды белсенді пайдалану демографиялық және әлеуметтік-экономикалық ерекшеліктермен байланысты, соның ішінде табыс, білім, нәсіл, жыныс, географиялық орналасу (қалалық, ауылдық), жас, дағдылар, хабардарлық, саяси, мәдени және психологиялық көзқарастар. Көптеген елдерде жүргізілген регрессиялық талдау көрсеткендей, табыс деңгейі мен білім деңгейі АКТ-ға қол жеткізу және пайдалануды түсіндіретін ең күшті факторлар болып табылады. Алайда, әр елдің өзіне тән себептері бар немесе сандық алшақтың түбірлі себептері әртүрлі. Мысалы, Германиядағы сандық алшақтық ерекше, себебі ол негізінен инфрақұрылым сапасының айырмашылығына байланысты емес. Табыс пен интернет пайдалану арасындағы байланыс сандық алшақтың кем дегенде жартылай табыс теңсіздігінен туындайтынын көрсетеді. Көбінесе сандық алшақтық кедейлік пен экономикалық кедергілерден туындайды, бұл ресурстарды шектейді және адамдардың жаңа технологияларды алуына немесе пайдалануына кедерілді етеді. Зерттеулерде әр түсіндірме қарастырылғанда, өзара әсер ету эффектілерін немесе аралық айнымалыларды жою үшін басқа факторларды ескеру қажет, бірақ бұл түсіндірмелер жалпы тенденцияларды көрсетеді, тікелей себептер емес. Пайдалану интенсивтілігін өлшеу, мысалы, жиілігі мен таралуы зерттеулерге қарай өзгереді. Кейбір зерттеулерде пайдалану интернетке және АКТ-ға қол жеткізу ретінде қарастырылады, ал басқаларында бұрын интернетке қосылғандығы туралы мәліметтер беріледі. Кейбір зерттеулер нақты технологияларға, ал басқалары технологиялардың комбинациясына (мысалы, Orbicom UNESCO ұсынған Infostate, Digital Opportunity Index немесе ITU-дың АКТ даму индексі) бағытталған.
АҚШ-тағы экономикалық алшақтық
1990 жылдардың ортасында АҚШ Сауда департаментінің Ұлттық телекоммуникациялар және ақпарат басқармасы (NTIA) Интернет туралы, сондай-ақ осы ресурсты қолдану мен қолжеткізу туралы есептерді жариялай бастады. Үш есептің біріншісі – «Тордан сығылып қалу: Ауылдық және қалалық Америкадағы «мүмкіндігі шектеулілер» туралы сарап» (1995), екіншісі – «Тордан сығылып қалу II: Цифрлық алшақтық туралы жаңа деректер» (1998), ал соңғысы – «Тордан сығылып қалу: Цифрлық алшақтықты анықтау» (1999) деп аталды. NTIA-ның соңғы есебі «цифрлық алшақтық» терминін «жаңа технологияларға қол жеткізгендер мен қол жеткізбегендер арасындағы айырмашылық» деп нақты анықтауға тырысты. 2020 жылы интернет-технологияларға қолжеткізуді зерттейтін тәуелсіз зерттеу компаниясы BroadbandNow АҚШ-та жоғары жылдамдықты интернетсіз қалған адамдардың нақты саны екі есе көп екенін бағалады. 2021 жылғы Pew Research Center есебіне сәйкес, смартфон иелену және интернет қолдану барлық американдықтар үшін артқан, бірақ табысы төмендер мен табысы жоғарылар арасындағы айырмашылық әлі де айтарлықтай: АҚШ-та 100 мың доллар немесе одан көп табыс көретін үй шаруашылықтарында бірнеше құрылғы болуы және үйде интернет қызметі болуы табысы 30 мың доллар немесе одан көп отбасыларға қарағанда екі есе жоғары, ал табысы 30 мың доллардан кем отбасыларға қарағанда үш есе жоғары. Ересектердің 63%-ы кеңжолақты интернеттің болмауын кемшілік деп санайды, ал ақ нәсілді ересектердің 49%-ы ғана солай ойлайды. 2021 жылғы сауалнама көрсеткендей, испаниялықтардың төрттен бірі смартфонға сүйеніп, кеңжолақты интернетке қол жеткізе алмайды. Адамның мүгедектігінің түрі компьютер және смартфон экрандарымен өзара әрекеттесуіне кедергі келтіруі мүмкін, мысалы, төрт мүшесі жұмыс істемейтін мүгедектік немесе қолдардың мүгедектігі. Дегенмен, когнитивтік және есту қабілеті бұзылған адамдардың арасында да технологияға және үйдегі интернетке қол жеткізу мәселесі шешілмеген. Ақпараттық технологияларды қолданудың өсуі мүгедектерге мүмкіндіктер ұсынып, теңдікті арттыра ма, әлде қазіргі теңсіздікті күшейте түсіп, мүгедектерді қоғамнан шеттетіп қоя ма деген алаңдаушылық бар. Мүгедектікті қоғамда қабылдау, ұлттық және аймақтық үкімет саясаты, корпоративтік саясат, жалпы есептеу технологиялары және нақты уақыт онлайн-коммуникациясы сияқты мәселелер мүгедектерге цифрлық алшақтықтың әсер етуіне ықпал етеді. 2022 жылы Ұлыбританиядағы ауыр психикалық аурумен ауыратын адамдардың арасында жүргізілген сауалнамада 42%-ы парольді өзгерту немесе Wi-Fi желісіне қосылу сияқты негізгі цифрлық дағдыларының жоқтығын көрсетті. Мүмкіндігі шектеулі адамдар онлайн зорлық-зомбылықтың құрбаны болып табылады. Leonard Cheshire қайырымдылық ұйымы жариялаған мәліметке сәйкес, 2016–2017 жылдар мен 2017–2018 жылдар аралығында Ұлыбританияда мүгедектерге қатысты жеккөрушілік қылмыстар 33%-ға өсті. 2019 жылы модель Кэти Прайстың ұлының мүгедектігіне байланысты онлайн зорлық-зомбылыққа ұшыраған оқиғасы туралы ақпарат тарады. Бұл жағдайға жауап ретінде Прайс британдық депутаттардың мүгедектерге қатысты онлайн зорлық-зомбылық жасағандарды жауапқа тартуын қамтамасыз ету үшін науқан бастады. Мүмкіндігі шектеулі адамдарға қатысты онлайн зорлық-зомбылық адамдарды онлайн-қатысудан бас тартып, өмірлерін жақсартуға көмектесетін ақпарат алуына кедергі келтіретін фактор болып табылады. Көптеген мүгедектер интернетте жәрдемақы алаяқтығы және қаржылық пайда үшін мүгедектігін «жасау» туралы айыптауларға ұшырайды, бұл кейде қажетсіз тергеулерге әкеледі.
Жыныстық айырмашылық
Байланыс және аппараттық құралдардың бағасының жылдам төмендеуіне байланысты, біліктілік деңгейінің жетіспеуі гендерлік цифрлық теңсіздіктің негізгі себебіне айналды, қолжетімділікке кедергі келтіруден озып кетті. Зерттеулер көрсеткендей, әйелдер цифрлық технологияларды қолданғанның өзінде де құрылғылар мен интернетке толыққанды қол жеткізу мүмкіндігін пайдалана білмейді. Мысалы, Үндістанның ауылдық аймақтарында жүргізілген зерттеуде ұялы телефоны бар әйелдердің көпшілігі тек қоңырауға жауап беруді ғана білетіндігі анықталды. Олар сауаттылық және есептеу дағдыларының жетіспеуіне байланысты күйеулерінің көмегінсіз нөмір теруге немесе хабарламаларды оқуға шамалары келмеді. 25 елде 3000 респондент арасында жүргізілген сауалнамада ұялы телефоны бар жасөспірім ұлдардың оны ойын ойнау және онлайн қаржылық қызметтерге қол жеткізу сияқты кең ауқымды мақсаттар үшін пайдаланғаны анықталды. Ал сол зерттеудегі жасөспірім қыздар телефонның негізгі функцияларын ғана пайдаланды, мысалы, қоңырау шалу және калькуляторды қолдану. Мұндай тенденциялар интернетке қолжетімділік жоғары деңгейдегі аймақтарда да байқалады. Әлемнің тоғыз қаласындағы әйелдер арасында жүргізілген сауалнама көрсеткендей, әйелдердің 97%-ы әлеуметтік желілерді пайдаланса, олардың тек 48%-ы ғана желілерін кеңейтеді, ал интернет қолданушы әйелдердің тек 21%-ы ғана денсаулық сақтау, құқықтық мәселелер немесе көлік туралы ақпаратты онлайн іздеді. Бұл айырмашылық балалар өскен сайын күшейе түседі, ал қыздарды IT және компьютерлік ғылымдар саласында білім алуға аз ынталандырады. 1990 жылы компьютерлік мамандықтардағы әйелдердің үлесі 36% болса, 2016 жылы бұл көрсеткіш 25%-ға дейін төмендеді. Бұл Силикон алқабы сияқты IT орталықтарында әйелдердің жеткіліксіз өкілдігінен көрінеді. Ірі компаниялар қолданған машиналық оқыту алгоритмдерінде алгоритмдік қиылықтың бар екендігі де анықталды. 2015 жылы Amazon бағдарламалық жасақтаманы әзірлеушілер және басқа техникалық мамандықтарға үміткерлердің алған бағаларындағы айырмашылықты көрсеткен жұмысқа орналастыру алгоритмін тоқтатуға мәжбүр болды. Нәтижесінде, Amazon-ның машиналық алгоритмі әйелдерге қарсы және еркектердің өтініштерін әйелдердің өтініштерінен жоғары бағалағаны анықталды. Бұл Amazon-ның компьютерлік модельдерінің 10 жылдық кезеңдегі өтініштердегі үлгілерді анықтауға бағытталғанымен байланысты. Осы он жылдық ішіндегі өтініштердің көп бөлігі еркектерге тиесілі болды, бұл технология саласындағы еркектердің басымдығын көрсетеді.
Жас аралығы
Жас айырмашылығы сандық ажырымның өсуіне себеп болады, себебі 1983 жылға дейін туған адамдар интернетпен бірге өспеді. Марк Пренскидің сөзінше, осы жастағы адамдар "цифрлық иммигранттар" деп аталады. Цифрлық иммигрант – "цифрлық технология кеңінен қолданысқа енгенге дейін туған немесе өскен адам". 1983 жылдың 1 қаңтарында интернет ресми түрде қолжетімді болды; одан бұрын туған әркім жаңа технологияға бейімделуге мәжбүр болды. Керісінше, 1983 жылдан кейін туған адамдар "цифрлық тумалар" деп есептеледі. Цифрлық тумалар – цифрлық технология дәуірінде туған немесе өскен адамдар. Жастар арасындағы сандық алшақтық ең жоғары Африкада байқалады, онда жас топтың 55%-ы интернетті пайдаланады, ал 25 жастан асқандардың 36%-ы пайдаланады. Ең төменгі алшақтық Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығында байқалады, онда жас топтың 91%-ы интернетті пайдаланады, ал 25 және одан үлкен жастағы адамдардың 83%-ы пайдаланады. Интернетпен байланыс аз болуынан басқа, ересек ұрпақтар қаржы технологияларын, сондай-ақ финтех деп аталатын технологияларды аз қолданады. Финтех – цифрлық құрылғылар арқылы ақшаны басқарудың кез келген жолы. Финтехке мысалдар ретінде Vemno және Apple Pay сияқты цифрлық төлем қосымшалары, TurboTax сияқты салық қызметтері немесе ипотекаға цифрлық түрде өтініш беру жатады. Дүниежүзілік банк Findex деректеріне сәйкес, 40 жасқа дейінгі адамдардың 40%-ы финтехті пайдаланса, 60 жастан асқандардың 25%-дан азы пайдаланады.
Әлемдік деңгейде
Әлемнің әртүрлі елдері мен аймақтары арасындағы айырмашылық әлемдік цифрлық алшақтық деп аталады, ол дамушы және дамыған елдер арасындағы технологиялық қабілеттердегі айырмашылықты зерттейді. Ел ішіндегі алшақтық (мысалы, АҚШ-тағы цифрлық алшақтық) жеке адамдар, үй шаруашылықтары, кәсіпорындар немесе географиялық аймақтар арасындағы теңсіздіктерді білдіруі мүмкін, әдетте әртүрлі әлеуметтік-экономикалық деңгейлерде немесе басқа демографиялық топтарда. Керісінше, әлемдік цифрлық алшақтық – есептеу және ақпараттық ресурстарға қолжетімділіктегі және осы қолжетімділіктен туындайтын мүмкіндіктердегі айырмашылықтарды сипаттайды. Интернет жылдам дамып келе жатқандықтан, дамушы елдердің тұрақты өзгерістерге ілесіп қалуы қиын. 2014 жылы әлемдегі орнатылған жолақтың 50 пайызы тек үш елде (Қытай, АҚШ, Жапония) шоғырланған. 2 мыңнан астам IT басшылары мен қызметкерлерін қамтитын зерттеу көрсетіп тұр, қызметкерлердің 69 пайызы жұмысын жеңілдету үшін жеткілікті технологияға қол жеткізе алмайтынын айтады, ал 63 пайызы технологиялық құралдардың жетіспеуі жаңа жұмыс дағдыларын дамытуға кедергі келтіреді деп санайды. Шындығында, осы аймақтарда халықтың үлесі шамамен 2,5 пайыздық тармаққа жоғары.
Білім
Цифрлық алшақтық төмен кірісті мектептердегі балалардың білім алу және даму мүмкіндіктеріне әсер етеді. Интернетке қол жеткізбей, студенттер бүгінгі динамикалық экономиканы түсіну үшін қажетті технологиялық дағдыларды қалыптастыра алмайды. Интернетке деген қажеттілік балалар мектепте оқып жүрген кезде туындайды – мектеп порталына қол жеткізу, үй тапсырмасын тапсыру және зерттеу жұмыстарын жүргізу сияқты мәселелер үшін қажет. Федералды байланыс комиссиясының кеңжолақты даму жөніндегі тобы жасаған есепте, мұғалімдердің шамамен 70% студенттерге кеңжолақты қолдануды талап ететін үй тапсырмасы беретіні көрсетілген. Жас ғалымдардың шамамен 65% үй тапсырмаларын орындау үшін, сондай-ақ талқылау алаңдары мен ортақ файлдар арқылы мұғалімдермен және басқа студенттермен байланысу үшін Интернетті пайдаланады. Бұл жаңа мәліметке әкелді: студенттердің 42% осы кемшілік салдарынан төмен баға алғанын айтады. Бұл тұжырымның керісінше, жақсы жағдаймен өмір сүретін отбасылар, әсіресе Силикон алқабындағы технологияны жақсы білетін ата-аналар, өз балаларының экран алдындағы уақытын мұқият шектейді. Бай отбасылардың балалары компьютер немесе басқа да цифрлық құрылғылардың алдында отырудың орнына әлеуметтік өзара әрекеттесуге баса назар аударатын ойынға негізделген мектепке дейінгі білім беру бағдарламаларына қатысады және балаларын экран алдындағы уақытты шектейтін мектептерге жіберу үшін ақы төлейді. Жоғары сапалы бала күтіміне қол жеткізе алмайтын американдық отбасылар көбінесе бала күтімі үшін арзан балама ретінде балаларға арналған қосымшалармен толтырылған планшеттерді пайдаланады, ал олардың мемлекеттік мектептері сабақ барысында экран алдында уақыт өткізуді ынталандырады. Мектеп оқушылары да цифрлық алшақтық туралы біліп жатыр. «Цифрлық алшақтықтан» туындаған түсінік – қоғамға Facebook-ке қол жеткізу, пайдалану және оның әсерімен байланысты құбылыс. Бұл термин 2017 жылдың 10-11 ақпанында өткен «Жаңа экономика үшін басқару тәжірибелері» тақырыбындағы халықаралық конференцияда (ICMAPRANE 17) қолданылды. Конференцияда Facebook Native және Facebook Immigrant тұжырымдары да ұсынылды. Facebook divide, Facebook native, Facebook immigrants және Facebook left behind әлеуметтік және бизнес басқару зерттеулері үшін маңызды ұғымдар болып табылады. Facebook иммигранттары Facebook-ті байланыс және байланыс әлеуметтік капиталын жинақтау үшін пайдаланады. Facebook-тың тумасы, Facebook-тың иммигранттары және Facebook-тың артта қалғандары Facebook-тағы теңсіздік жағдайларын тудырды. 2018 жылдың ақпан айында Facebook Divide Index Үндістанның Нойда қаласында өткен ICMAPRANE конференциясында Facebook-тың бөліну құбылысын көрсету үшін ұсынылды.
Шешімдер
2009 жылы қажеттілік тауарлары ретінде АКТ және сәндік тауарлар арасындағы шекара ай сайын бір адамға шамамен 10 АҚШ доллары немесе жылына 120 АҚШ доллары деңгейінде болды, яғни адамдар АКТ-ға жылына 120 АҚШ долларын жұмсауды негізгі қажеттілік деп есептейді. Әлем халқының 40%-дан астамы күніне 2 АҚШ долларынан аз табыспен өмір сүреді, ал шамамен 20%-ы күніне 1 АҚШ долларынан аз (немесе жылына 365 АҚШ долларынан аз) табыспен өмір сүреді. Осы табыс сегменттері АКТ-ға өз табыстарының үштен бір бөлігін жұмсауға мәжбүр болар еді (120/365 = 33%). Әлемдік орташа көрсеткіш бойынша, АКТ-ға жұмсалатын қаржы табыстың бар болғаны 3%-ын құрайды. 2022 жылы АҚШ Федералды байланыс комиссиясы «цифрлық дискриминацияны алдын алу және жою, сондай-ақ Инфрақұрылымдық инвестициялар және жұмыс орындары туралы заңдағы Конгрестің ұсынысына сәйкес, АҚШ-тың барлық азаматтарының кеңжолақты интернетке тең қол жеткізуін қамтамасыз ету» мақсатында іс бастады. 2006 жылдың 17 мамырынан бері Біріккен Ұлттар Ұйымы Дүниежүзілік ақпараттық қоғам күні арқылы осы теңсіздік туралы хабардарлықты арттырып келеді. 2001 жылы Ақпараттық және коммуникациялық технологиялар (АКТ) жөніндегі жұмыс тобы құрылды. БҰҰ-ның осы саладағы кейінгі бастамалары – 2003 жылдан бері өткізіліп келе жатқан Ақпараттық қоғамның Дүниежүзілік саммиті және 2006 жылы құрылған Интернет басқару форумы. 2000 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының еріктілер бағдарламасы (БҰҰ) онлайн-еріктілік қызметін іске қосты, ол АКТ-ны еріктілік үшін құрал ретінде пайдаланады және оны қолдайды. Бұл цифрлық алшақтықты қысқартуға тиімді үлес қосатын еріктілік бастамасының мысалы. АКТ-мен қамтамасыз етілген еріктілік даму үшін айқын пайда әкеледі. Егер көбірек адамдар онлайн режимінде даму институттарымен және бастамаларымен ынтымақтасса, онда даму ынтымақтастығына жұмсалатын уақыт артады, бұл қосымша шығынсыз мүмкін болады. Онлайн еріктіліктің адам дамуына ең айқын әсері осы. Әлеуметтік желілер цифрлық алшақтықпен күресудің көрінісі де, құралы да болып табылады. Біріншісі Facebook, WordPress және Instagram сияқты сайттардың әртүрлі пайдаланушылар тобының бөлінуі сияқты құбылыстарды сипаттайды. Бұл платформалардың әрқайсысы бұрын маргиналданған топтармен байланыс жасайтын қауымдастықтарға ие.
Тиімді пайдалану
Адамдардың Интернетке қол жеткізу мүмкіндігі болғанымен, көптегендері инфрақұрылымның жетіспеуі сияқты кіруге кедергілерге тап болады немесе Интернет ұсынатын ақпаратты түсініп қабылдау немесе оны шектеуге шамалары келмейді. Кейбір адамдар қосыла алады, бірақ ақпараттық-коммуникациялық технологиялар (АҚТ) мен Интернет технологиялары ұсынатын ақпаратты пайдалануға қажетті білімге ие емес. Бұл қабілеттер мен дағдыларға, сондай-ақ АҚТ-ны тиімді пайдалануға көшу үшін олардың хабардар болуына назар аударуды қажет етеді. Қоғамдық информатика (ҚИ) "жеткізілімге" емес, "пайдалануға" қатысты мәселелерге баса назар береді. ҚИ қоғамдық деңгейде АҚТ-ға қол жеткізу мүмкіндігін қамтамасыз етумен ғана шектеліп қоймайды, сонымен қатар Майкл Гурштейннің айтуынша, қоғамды дамыту және күштендіру үшін АҚТ-ны "тиімді пайдалану" құралдарының болуын қамтамасыз етеді. Гурштейн сонымен қатар цифрлық алшақтық туралы пікірталасқа "ашық деректерге" қол жеткізу және пайдалану мәселелерін қосып, осы салаға сілтеме жасау үшін "деректер алшақтығы" терминін енгізді.
Білімдер арасындағы алшақтық
Жыныс, жас, нәсіл, табыс және білім деңгейіне байланысты цифрлық алшақтықтар бұрынғыға қарағанда азайғандықтан, кейбір зерттеушілер цифрлық алшақтықтың ақпараттық-коммуникациялық технологияларға қолжетімділік пен байланыс арасындағы айырмашылықтан білімге қолжетімділіктегі айырмашылыққа қарай жылданып бара жатқанын айтады.
Екінші деңгейдегі сандық алшақтық
Екінші деңгейдегі цифрлық алшақтық, сондай-ақ өндіріс алшақтығы деп аталады, ол интернетте мазмұн тұтынушылар мен мазмұн өндірушілер арасындағы айырмашылықты көрсетеді. Интернетке қол жеткізе алатындар мен қол жеткізе алмайтындар арасындағы технологиялық цифрлық алшақтық азайып бара жатқандықтан, «цифрлық алшақтық» терминінің мағынасы өзгеріп келеді. Бұрынғы цифрлық алшақтық зерттеулері интернетке қолжетімділікке және интернетті тұтынуға бағытталған еді. Дегенмен, халықтың интернетке қол жеткізу саны артып келе жатқандықтан, зерттеушілер адамдардың интернетті мазмұн жасау үшін қалай пайдаланатынын және әлеуметтік-экономикалық факторлардың пайдаланушылар мінез-құлқына қандай әсер ететінін зерттейді. Жаңа қолданбалар компьютер мен интернет байланысы бар кез келген адамға мазмұн жасауға мүмкіндік берді, бірақ интернетте кеңінен қолжетімді пайдаланушылар жасаған мазмұнның көп бөлігі, мысалы, қоғамдық блогтар, интернет қолданушыларының шағын бөлігімен жасалады. Facebook, YouTube, Twitter және блогтар сияқты Web 2.0 технологиялары пайдаланушыларға технологияның қалай жұмыс істейтінін түсінбестен онлайн қатысуға және мазмұн жасауға мүмкіндік береді, бұл технологиямен толыққанды өзара әрекеттесе білетін және оның пассивті тұтынушылары арасындағы цифрлық алшақтықты одан әрі арттырады. Басқа себептердің ішінде, көбінесе әлеуметтік топ және экономикалық жағдаймен байланысты мәдени факторлар да бар. Төмен экономикалық жағдайдағы пайдаланушылар білім берудегі кемшіліктер мен блог немесе веб-сайтты құру және күтіп ұстау үшін қажетті бос уақыттың жетіспеуіне байланысты мазмұн жасауға қатысуға көбірек бейім емес. Мектептердің экономикалық факторлары мұғалімдердің жоғары деңгейдегі ойлау дағдыларын дамыту үшін технологияны қалай қолданатынын түсіндіруге көмектеседі.