Кіріспе

Қытайдан келген лақ ауыз аспабы Шенг (c=笙) – тік құбырлардан тұратын, ауыздан үрленетін, көп дауысты, еркін тілшелі аспап. Бұл Қытайдың ең көне аспаптарының бірі, оның суреттері б.з.д. 1100 жылға дейін жетеді, ал Хан әулетінен сақталған түпнұсқа аспаптар бүгінде мұражайларда сақтаулы. Дегенмен, Еуропада Шенг сияқты еркін тілшелі музыкалық аспаптар бір ғасыр бұрын-ақ белгілі болған деректер бар.

Тарих

Қытайдың шенг және ю деп аталатын еркін қамыспен дыбыс шығаратын желді аспаптары алғаш рет б.з.д. 14-12 ғасырларға жататын сүйек жәдігерлеріндегі жазуларда еске алынған, ал кейінгі мәтіндерде шенгтің түрлері ретінде сипатталған. "Шенг" сөзінің алғашқы пайда болуы б.з.д. шамамен 7 ғасырдағы Шицзин ("Одалар кітабы") поэзиясының кейбір өлеңдерінде кездеседі. Құмыра тәрізді жел камералары және бамбук немесе металл қамыстан жасалған түрлі санға ие құбырлары бар ежелгі аспаптар қазіргі Хубэй провинциясындағы Цзэн маркизі Идің (б.з.д. 433 ж.) қабіріндегі археологиялық қазбаларда, сондай-ақ Хунань провинциясындағы Мавандуй хань қабірлерінде (б.з.д. 2 ғасыр) табылған. 8 ғасырда үш ю және үш шенг Жапон сарайына жіберілді және олар Нара қаласындағы Шосоин императорлық қоймасында сақталып келеді. Барлық аспаптардың 17 құбыры бар, олардың ауыздықтары иілген және бүгінгі күнгі дәстүрлі шенгке өте ұқсас. Дегенмен, әртүрлі құбыр саны бар және хроматикалық аспаптардың нұсқалары ғасырлар бойы тіркелген.

Қазіргі заманғы өзгерістер

Қазіргі кезде қолданылатын шенг түрлері 20-шы ғасырдың басынан бері жасалған өзгерістердің нәтижесінде пайда болды, олар оның дыбысын және күшін арттырып, диапазонын кеңейтті. Алғашқы өзгерістерді Чжэн Цзиньвэнь (鄭覲文, 1872–1935) жасады, ол құбырлардың санын 32-ге дейін көбейтіп, диапазонды кеңейтіп, гармония мен аккордтарды ойнау мүмкіндігін берді. Сонымен қатар, ауа камерасы мен құбырлардың мөлшері ұлғайтылып, аспаптың тембрі өзгерді. Кейіннен Вэнь Чжэнфа (翁鎮發) және әсіресе Ху Тянькуан (胡天泉) сияқты музыканттар әртүрлі өзгерістер енгізіп, аспаптың әртүрлі нұсқаларын жасады.

Акустика және орындау

Шенгтің қамыстары, жалғыз қамысты, қос қамысты және ұштық бос қамысты аспаптар сияқты, тіркелген ауа бағанасының ұзындығына қарай дыбыс биіктігіне сәйкес дірілдейді. Дәстүрлі шенгтің құбыршағындағы тесікті жабу құбыршақтың толық ұзындығын қамыстың жиілігімен резонансқа келтіреді. Егер тесік ашық болса, резонанстық жиілік сәйкес келмейді де, сондықтан дыбыс шығарылмайды. Шенг дыбыс шығару үшін ауыздыққа дем шығару немесе дем алу арқылы тартады, ал орындаушылар екі дыбысқа жылдам ауысып, үзіліссіз, салыстырмалы түрде тұрақты дыбыс шығара алады, бұл гармоника тартуға ұқсас. Дәстүрлі орындау стилінде негізгі мелодиялық нотадан жоғары квинта немесе октава қосып, бір уақытта екі немесе үш нота тартылады. Егер жоғары нота қолжетімді болмаса, оның орнына негізгі мелодиялық нотадан төртінші деңгеймен төменгі нота тартылуы мүмкін.

Түрлері

Шенг түрлері дәстүрлі шенг және кілтті шенг (кейде "жақсартылған шенг" деп те аталады) деп жіктелуі мүмкін. Кілті бар шенгтер тек 20-ғасырда, шамамен 1950 жылдан бастап дамытылды. Гибридті модельдердің көбейіп бара жатуымен, осы екі түрдің арасындағы айырмашылық көріне бермейді. Дегенмен, шенг аспаптары көбінесе қолданатын саусақ жүйесіне сәйкес екі түрге бөлінеді. Бұған (дәстүрлі шенгте) сол жақ артқы бөлігінде бір топ ретінде белгілі бір ноталар (атап айтқанда, жетекші нота, субмедиант, доминант, содан кейін тоника) кіреді. Дәстүрлі шенг репертуарында төртінші және бесінші гармониялар жиі кездесетіндіктен, дәстүрлі шенгтегі саусақтар осылар үшін оңтайландырылған. Сәйкесінше, дәстүрлі шенгтің саусақтары шатасқандай көрінеді және аймақтық ерекшеліктері болуы мүмкін. Ал кілтті шенгтерде кілтті оңай өзгертуге мүмкіндік беретін реттелген саусақтар қолданылады. Дәстүрлі шенгте саусақ құбырларында тесіктер болады, оларды орындаушы саусақтарымен жауып, сол нотаны дыбыстауға болады. Кілті бар шенгте тесіктер кілттер немесе рычагтар арқылы ашылады және жабылады. Құбырлардың көп саны және үлкен аспаптардың өлшемі жаңа аспаптарды кілттерсіз қолдануды қиындатады.

Дәстүрлі

Солтүстік Қытайдың салт-дәстүрлі музыкасында, мысалы, куньқу және Цзяннан сичжу ансамбльдерінде қолданылатын шенгтер әдетте 17 құбырдан тұрады, бірақ олардың тек 13 немесе 14-і дыбыс шығарады. Оның гаммасы көбінесе диатоникалық, мысалы, Цзяннан сичжуда қолданылатын 17 құбырлы (оның 4-і әсемдеу үшін, дыбыссыз) шенг былай күйленді:

20-ғасырдың ортасында Қытайдағы гуоюэ музыкасының дамуымен шенг өзінің диапазонын және дыбыс күшін арттыру үшін өзгерістерге ұшырады. Гуоюэ шенгінің барлық 17 құбырына қамыс орнатылды, содан кейін құбырлардың саны 21-ге дейін артты, ал дыбысын күшейту үшін бамбук құбырларына металл құбырлар бекітілді. Тағы бір өзгеріс – пернелі шенгтің жасалуы. Бүгінде дәстүрлі шенгтер көбінесе тек солистік репертуар үшін қолданылады, себебі олар толық хроматикалық емес (сондай-ақ, кейбір әдістер – мысалы, глиссандо – тек дәстүрлі шенгте ғана орындалуы мүмкін). Оркестрде орындау үшін толық хроматикалық болғандықтан пернелі шенгтер көбірек таңдалады. Ескере кететін жайт, көптеген қазіргі заманғы дәстүрлі шенгтер саусақпен ойнауды жеңілдету үшін кейбір пернелермен бірге келеді; сонымен қатар толық хроматикалық дәстүрлі шенгтер де бар. Олар әлі де «дәстүрлі шенг» деген жалпы атаумен танылады, себебі олар дәстүрлі шенгтерге тән саусақ қою тәсілін сақтайды. Сонымен қатар, дәстүрлі шенгтер ойналғанда әдетте ойнаушының қолында ұсталады, ал 37 қамысты толық хроматикалық дәстүрлі шенг ұзақ орындау үшін тым ауыр болады.

Кілті бар

Хроматикалық 24 және 26 қамысты кілттері бар шенг 1950-ші жылдары көп кездесетін, бірақ қазіргі үлгілерде әдетте 32-ден 38 қамысты болады. Сопрано, альт, тенор және бас түрлерінен тұратын төрт негізгі шенг диапазоны бар. Олардың барлығы өз диапазонында хроматикалық және тең темпераментті. Олардың саусақ қою тәсілі дәстүрлі шенгтерден ерекшеленеді, себебі күрделі қимылдарсыз тоналдық өзгерістер жасау үшін жаңадан жасалған. Бұлар дәстүрлі шенгтерден сондай-ақ музыканттың тізесіне немесе ойнағанда тұғырға қойылуымен де ерекшеленеді.

Алто

Альт шенг – 36 қамыстан жасалған шенг, оның альт диапазоны C3-тен B5-ке дейін. Ол сопрано шенгтен таза квинта төмен дыбыстайды. Көбінесе оларда 12 қара пернеден тұратын қосымша қатар болады, ол бірдей нотаға сәйкес келетін 3 түтікшені әртүрлі октаваларда ойнайды (мысалы, қара "C" пернесін басқанда C3, C4 және C5 ноталары бір уақытта естіледі). Ол негізінен скрипкалық (октава төмен) және альт кілттерін қолданады (бірақ 2010 жылдардың соңында бұл сирек болды – атап айтқанда, Сингапур қытай оркестрі альт шенг ноталарын скрипкалық кілтте жазуға шешім қабылдады). Альт үлгілері сопрано шенгке қарағанда, сәл металл дыбыстық сипатқа ие болғандықтан, жұмсақ тембрге ие. Аймақтық айырмашылықтарды атап өткен жөн – көптеген елдерде альт шенгтің диапазоны C3-тен B5-ке дейін болса, кейбір аймақтық үлгілерде G2-ден F#5-ке дейін болады (яғни тенор шенгтің диапазоны). Альт шенг қазіргі қытай оркестрлерінде маңызды рөл атқарады, аккордтық сүйемелдеуді қамтамасыз етеді, сондай-ақ виолончель сияқты төмен дыбыстық аспаптарды толықтырады. Қазіргі қытай музыкасында альт шенгтің екі негізгі түрі бар: бао шенг (抱笙, аудармасы: «құшақ шенг») және пай шенг (排笙, аудармасы: «қатар шенг»). Бао шенг әдетте музыканттың тізесіне қойылады; оның артқы жағындағы түймелерге жетеді (де-факто аспапты құшақтап, сондықтан оның аты солай). Ол цилиндр тәрізді және құбырлардың ішінде иілуіне мүмкіндік беретін конструкциясының арқасында кішкентай (яғни салмағы және көлемі аз) болады, бұл шенгтің ішіндегі барлық кеңістікті тиімді пайдалануға мүмкіндік береді. Алайда, бұл оны техникалық қызмет көрсету немесе жөндеу үшін бөлшектеу және қайта құрастыру қиын екенін көрсетеді. Пай шенг болса, әдетте шенг тұғырына қойылады. Оның аты құбырлар мен резонаторлардың шеңберлі емес, 3 қатарға (түзу сызық бойынша) орналастырылуына байланысты берілген. Олар көбінесе мектеп оркестрлерінде кездеседі, себебі оның құлау қаупі аз (тұғырға қойылғандықтан) және жөндеуі аз қиындық тудырады/қымбат емес (оның қарапайым құрылысының арқасында).

Тенор

Тенор шенгі – 36 қамыстан тұратын шенг, оның тенор диапазоны G2-ден F5-ке дейін немесе F2-ден E5-ке дейін сопрано шенгінен бір октава төмен. Көбінесе тенор кілтін немесе скрипка кілтін (октава төмен) қолданады, ал кейде – бас кілтін. Бұл түр альт шенгінен сирек кездеседі, бірақ одан жылырақ және толыққандырақ дыбысқа ие. Кейде оны альт шенгінің диапазонын қамту үшін көбірек қамыстармен жасайды, және ол 2 түрде (пай шенг және бао шенг) болады.

Пернетақта

XXI ғасырда, дәстүрлі түймелердің орнына пернетақта орналасуы бар пернетақта шенгі немесе пай шенгі пайда болды. Олар 37 қамыстан бастап 53-қа дейін (кейде 61-ге дейін) әртүрлі диапазонды, альттан басқа дейін қамтуы мүмкін. Пернетақта шенгінің диапазоны, қазіргі заманғы көптеген орган сияқты, C2-ден C7-ге дейін 5 октаваны құрайды. Пернетақта шенгілері арнайы саналады, себебі оларға арналған репертуар өте аз. Шындығында, шенг үшін жазылған көптеген аккордты бөлімдер тығыз жиналған, сондықтан пернетақта орналасуы аздап қиын саусақтарды қажет етеді. Дегенмен, фортепианоға арналған репертуарды оларда орындауға болады.