Кіріспе

Руб Голдберг машинасы – американдық карикатурист Руб Голдбергтің есімімен аталатын, тізбекті реакцияға негіделген машина немесе қарапайым міндетті арнайы, тым күрделі және (практикалық емес) жолмен орындау үшін қасақана жасалған құрылғы. Әдетте, мұндай машиналар бір-бірімен байланысы жоқ қарапайым механизмдерден тұрады; әрбір механизмнің іс-әрекеті келесісін іске қосады, соңында белгілі бір мақсатқа жетеді. Мұндай "машинаның" жобасы көбінесе қағазға түсіріледі және оны нақты іске асыру мүмкін болмайды. Соңғы кезде мұндай машиналар көңіл көтеру үшін (мысалы, "Pee-wee's Big Adventure" фильміндегі таңғы ас көрінесі) және Руб Голдберг жарыстарында толықтай құрастырылуда.

Шығу тегі

Бұл тіркес америкалық карикатурист Руб Голдбергтің есімімен аталған, оның карикатураларында қарапайым міндеттерді күрделі және икемсіз жолмен орындайтын құрылғылар жиі бейнеленген. Жоғарыдағы сурет Голдбергтің "Профессор Бътс және өздігінен жұмыс істейтін салфетка" туындысы, ол кейін бірнеше кітап жинағында қайта басылды, соның ішінде "Руб Голдбергтің өнертабыстары!" пошта карточкалары жинағы және Мейнард Франк Вольф Руб Голдберг мұрағатынан жинақтаған "Руб Голдберг: өнертабыстар" қатты мұқабалы кітабы. "Руб Голдберг" термині 1928 жылдан бері күрделі құрылғыларды сипаттау үшін баспа түрінде қолданылып келеді және 1966 жылы "Random House Dictionary of the English Language" сөздігінде "қияли түрде күрделі және импровизацияланған" немесе "ашкере күрделі және тиімсіз" деп түсіндірілген. Руб Голдберг машиналары қолдағы құралдармен тәжірибе жасау арқылы жасалғандықтан, олар эволюциялық процестермен салыстырылады. Голдбергтің көптеген идеялары фильмдер мен телешоуларда осындай қарапайым міндетті орындау үшін күрделілік пен комедиялық эффект жасау үшін пайдаланылды, мысалы, "The Goonies" фильміндегі кіреберіс механизмі және "Pee wee's Big Adventure" фильмінде көрсетілген таңғы ас машинасы. "Эрнест түрмеге барады" фильмінде Эрнест П. Уоррелл өзінің өнертабысын теледидарды қосу үшін ғана қолданады. "Chitty Chitty Bang Bang", "Waiting", "Diving into the Money Pit" және "Back to the Future" сияқты басқа фильмдерде де Руб Голдберг стиліндегі құрылғылар кездеседі. "Уоллес пен Громиттен" Уоллес көптеген осындай машиналарды көптеген, көбінесе ұсақ-түйек міндеттерді орындау және өнімділікті арттыру үшін жасайды және пайдаланады (мысалы, киіну). Алайда, мұндай құрылғыларға шабыттандырған британдық карикатурист У. Хит Робинсон. "The Incredible Machine" – ойыншылар Руб Голдберг құрылғыларын құрастыратын бейне ойындар сериясы. "Мысық тұзағы" тақта ойыны мұндай құрылғының алғашқы практикалық мысалы ретінде танылады.

Жарыстар

1987 жылдың басында Индиана штатындағы Пердью университеті Ұлттық инженерлік бауырластық – Фи бөлімінің ұйымдастыруымен жыл сайынғы Ұлттық Руб Голдберг машинасы байқауын бастады. 2009 жылы Theta Tau-дың Epsilon бөлімі Калифорния университетінде, Берклиде осыған ұқсас жыл сайынғы байқауды құрды. 1997 жылдан бері кинетикалық суретші Артур Гансон Массачусетс штатының Кембридж қаласындағы MIT мұражайының демеушілігімен жыл сайынғы «Құрбан айттан кейінгі жұма» (FAT) байқауының жүргізушісі болып келеді. Жарысқа қатысушылар командалары үлкен спорт залының айналасына орналасқан үстелдерде күрделі Руб Голдберг стиліндегі тізбекті реакция машиналарын құрастырады. Әрбір аппарат алдыңғы және келесі машинасымен жіп арқылы байланыстырылады. Бастапқы жіп салтанатты түрде тартылады, ал одан кейін болатын оқиғалар жақыннан бейнеге түсіріліп, бірден үлкен экрандарға тікелей эфирде көрсетіледі. Барлық оқиғалар аяқталғаннан кейін түрлі санаттар мен жас топтары бойынша жүлделер табыс етіледі. Өткен жылдардағы байқаулардың видеоларын MIT мұражайының сайтынан көруге болады. Тізбекті реакциялық құрылғылар байқауы – Карнеги ғылым орталығында, Пенсильвания штатының Питтсбург қаласында жыл сайын өткізілетін іс-шара. Онда жоғары сынып оқушыларының командалары әрқайсысы 20 немесе одан да көп қадамнан тұратын (өлшемі, уақыты, қауіпсіздігі және т.б. бойынша қосымша талаптармен) қарапайым тапсырманы (жылдан жылға өзгеретін) орындау үшін Руб Голдберг машинасы жасайды. 2011 жылы «Food Network Challenge» телешоуында бәсекелестерден қанттан Руб Голдберг машинасы жасау талап етілді. Ғылым олимпиадасындағы «Мүмкін миссия» атты іс-шарада студенттер белгілі бір тапсырмаларды орындау үшін Руб Голдберг сияқты құрылғыны құрастырады. Rube Goldberg компаниясы жыл сайын Руб Голдберг машинасы байқауын өткізеді.

Әлем бойынша ұқсас сөз тіркестері мен суретшілер

Австралия – Карикатурист Брюс Петти экономика, халықаралық қатынастар немесе басқа да әлеуметтік мәселелер сияқты тақырыптарды адамдарды басқаратын немесе адамдар басқарылатын күрделі өзара байланысқан машиналар ретінде бейнеледі. Австрия – Франц Гселман ондаған жылдар бойы өзі атаған «Дүние машинасы» (Weltmaschine) деп аталатын машинада жұмыс істеді, ол Руб Голдберг машинасына көп ұқсас. Бельгия – Леонард комикстерінде кейде мұндай машиналар кездеседі (мысалы, қалыпты жұмыртқалар үшін алып жұмыртқа жару құрылғысы). Бразилия – 1990 жылдан 1994 жылға дейінгі телесериалдың кіріспесі Руб Голдберг машинасына негізделген. «Ра Тим Бум» бағдарламасын Флавио де Соуза жасаған, ол балаларға арналған ғылым туралы. Дания – Голдберг машиналарына ұқсас құрылғылар Даниялық өнертапқыш және карикатурист Роберт Сторм Петерсеннің (1882–1949) есімімен «Шторм P машиналары» (Storm P maskiner) деп аталады. Франция – Мұндай машинаны «газ фабрикасы» (usine à gaz) деп атайды, бұл барлық жерде құбырлармен өте күрделі зауытты және жарылыс қаупін білдіреді. Қазіргі кезде ол бағдарламашылар арасында күрделі бағдарламаны көрсету үшін немесе журналистикада түсініксіз заңға немесе ережеге сілтеме жасау үшін қолданылады (салыстырыңыз, пеш құбырлары жүйесі). Ұқсас қиын машиналар ескі француз телесериалдарындағы «Шадоктар» сериалында маңызды рөл атқарды. Германия – Мұндай машиналарды көбінесе «Келесі не болады?» (Was passiert dann Maschine) деп атайды, бұл балалар телехикаясы «Сезам көшесі» сериалындағы Кермит жабағы қолданған ұқсас құрылғылардың неміс атауы. Үндістан – Юморист және балалар жазушысы Сукумар Рей өзінің «Абол табол» ақымақтық өлеңінде «Көліктің құрылғысы» (khuror kol) деп аталатын Руб Голдберг сияқты машинасы бар кейіпкерге (ежеңкеге) ие болды. Бұл сөз бенгал тілінде күрделі және пайдасыз затты білдіреді. Италия – Италиялық Ренессанс суретшісі және ғалымы Леонардо да Винчи ұйықтап жатқан адамды ояту үшін сумен баяу толтырылатын ыдыс арқылы арқанды іске қосатын қоңырау сағаты сияқты құрылғыны сипаттады. Жапония – Мұндай құрылғыларды көбінесе «Пифагор құрылғылары» немесе «Пифагор коммутаторы» деп атайды. «ПифагораSwitch» (ピタゴラスイッチ) – мұндай құрылғыларды көрсететін телешоудың атауы. Сонымен қатар, жапон өнері – чиндёгу, бұл гипотетикалық пайдалы, бірақ шектеулі нақты пайдалы өнертабыстарды қамтиды. Норвегия – Норвегиялық суретші және жазушы Кьелл Аукруст (1920–2002) өте күрделі және әзіл-қалжыңды құрылымдардың суреттерімен танымал болды, оларды ол көбінесе өзінің ойдан шығарылған кейіпкері, өнертапқыш және велосипед жөндеушісі Реодор Фельгенге жатқызды. Ақырында Реодор Фельген сәтті анимациялық фильмнің басты кейіпкерлерінің бірі болды – «Флаклипа Гран-при» (ағылшынша: The Pinchcliffe Grand Prix), онда Фельгеннің өнертабыстары шын мәнінде кинорежиссер Иво Каприно басқаратын анимациялық студияның Бьярн Сандемосесі Аукрусттың суреттеріне сәйкес құрастырылған реквизиттер болды. Испания – Голдберг машиналарына ұқсас құрылғылар «TBO-ның өнертабыстары» (Inventos del TBO) деп аталады, олар бірнеше карикатуристердің (Nit, Tínez, Marino Benejam, Francesc Tur және ақырында Ramón Sabatés) TBO комикс журналының бір бөлімі үшін жасалып, суреттелген, деп айтылады, олар Копенгагендегі «Профессор Франц» деген біреудің жобалары деп есептеледі. Швейцария – Питер Фишли және Дэвид Вайс, «Заттардың бағыты» (Der Lauf der Dinge, 1987) атты көркем инсталляция фильмімен танымал швейцариялық суретшілер. Бұл 30 минуттық себеп-салдар тізбегін күнделікті заттардан құрастырылған, Руб Голдберг машинасына ұқсайды. Түркия – Мұндай құрылғылар «Ақыл-ойлық жобалар» (Zihni Sinir Projeleri) деп аталады, олар 1977 жылы Gırgır мультфильм журналы үшін Ирфан Саяр жасаған қызық ғалым кейіпкері профессор Зини Синир («Ашулы Ақыл») ойлап тапқан деп есептеледі. Кейіннен карикатурист өзінің дизайндарын іске асыру үшін жұмыс істейтін студиясын ашты. Ұлыбритания – «Хит Робинсон» термині 1917 жылдан бері қолданылып келеді, ол британдық карикатурист және иллюстратор В. Хит Робинсонның фантастикалық комик машиналарын білдіреді. Сондай-ақ 1950 жылдары белсенді болған Роуленд Эметті қараңыз. «Ұлы жұмыртқа жарысы» (1979–1986) телешоуында да физикалық құрылғыларды құрастырумен қатар, күрделі мәселелерді шешу үшін, көбінесе Хит Робинсонның құрылғылары пайда болды. АҚШ – Тим Хокинсон абстрактілі өнер немесе музыка жасау үшін қолданылатын күрделі аппараттарды қамтитын бірнеше өнер туындыларын жасады. Олардың көбі басқа құрылғылардың (мысалы, ойын автоматтары) кездейсоқтығына негізделген және кейбір қарапайым әсерді жасау үшін оларға тәуелді.