Кіріспе

Президенттік – мемлекет немесе ұлттың президенті лауазымының айналасында құрылған әкімшілік немесе атқарушы билік, әкімшілік және үкіметтік құрылым. Көбінесе үкіметтің атқарушы органы ретінде қарастырылады және "президент" лауазымын атқаратын бір сайланған тұлғамен байланыстырылса да, іс жүзінде президенттікке бас штаб жетекшілері, кеңесшілер және басқа да бюрократтар кіреді. Көп жағдайда бір адам басқарса да, президенттік ұжымдық сипатта болуы мүмкін, мысалы, Еуропалық Одақтың президенттігі мүше мемлекеттердің ұлттық үкіметтері арасында кезегімен ауысады. Сондай-ақ, "президенттік" термині кейбір шіркеулердің басқарушы органына немесе корпорация, бизнес, қайырымдылық ұйым, университет сияқты мемлекеттік емес ұйымдардағы президент лауазымын атқарушыға және оларды қоршаған институционалдық құрылымға да қолданылуы мүмкін. Мысалы, "Қызыл Крест президенті оның идеясын қолдаудан бас тартты". Өкілетті жауапкершіліктің алдын алуға және осыған байланысты артық қысым мен мерзімінен бұрын қызметтен босатуға бағытталған ережелер мен қолдау шаралары әлі толық нақтыланбаған. Мұндай шаралар мемлекеттік деңгейде әлі қолға алынбаған болуы мүмкін. Өкілеттік жауапкершілік және алаяқтық – лауазымнан алынудың және/немесе қайта сайланудың ең көп кездесетін себептері.

Бразилияның төрағалығы

Бразилия президенттік атқарушы билігі бар республика ретінде президентке маңызды өкілеттіктер береді. Федералды Конституцияға сәйкес, президент атқарушы билікті тиімді басқарады, елді шетелде көрсетеді және министрлер кабинетін тағайындайды, ал Федералды Сенаттың мақұлдауымен – Жоғарғы Федералды Сот судьяларын тағайындайды. Президент сондай-ақ қарулы күштердің бас қолбасшысы болып табылады. Президент сонымен қатар заң шығаруға қатысты маңызды өкілеттіктерге ие, оларды Ұлттық Конгресске заң жобаларын ұсыну арқылы немесе Medidas Provisórias (уақытша шаралар) арқылы жүзеге асырады. Бұл – президенттің шұғыл және қажетті жағдайларда заң күшіне ие болатын құралы, бірақ ол кейбір заң салаларын өзгерту үшін қолданылмайды (уақытша шаралар қылмыстық заңды, сайлау заңын өзгертуге, жеке құқықтарды жоюға немесе мемлекеттің негізгі құрылымын – биліктердің бөлінуін және Федералды Республиканы өзгертуге пайдаланылмайды). Уақытша шара Конгресс дауыс беруге үлкермес бұрын дереу күшіне енеді және Конгресс оны жою туралы шешім қабылмаса, 60 күнге дейін күшінде болады. Бұл 60 күндік мерзім бір рет, ең көп дегенде 120 күнге дейін ұзартылуы мүмкін. Егер Конгресс уақытша шараны мақұлдаса, ол заң шығарушы тармақ бекіткен өзгерістермен бірге толыққанды заңға айналады. Уақытша шара 60 күндік мерзім аяқталысымен (немесе ұзартылған жағдайда 120 күн) немесе Конгресс палаталарының бірі оны қабылдамаса, одан бұрын күшін жояды.

Финляндияның төрағалығы

Финляндия президенті парламенттік республика жүйесіне негізделген. 2000 жылғы конституциялық реформада президенттің өкілеттігі шектелді, ал 2011 жылы одан әрі қысқартылды. Қазіргі уақытта президент министрлер кабинетімен бірге Финляндияның сыртқы саясатын жүргізеді. Дегенмен, Еуроодақ мәселелері премьер-министрдің құзырына жатады. Президенттің ішкі саясаттағы билігі шешімді емес. Президент парламентті таратуға құқылы, бірақ тек премьер-министрдің ұсынысы бойынша. Президент заң жобасын бекітпеуге құқылы, бірақ бұл жағдайда ол парламентке қайтарылады, оның президенттің қолтаңбасысыз заңға айналуы үшін қайтадан мақұлдауы қажет. Президенттің лауазымдарға тағайындау өкілеттігі азайтылды, бірақ ол әлі де барлық әскери шенеуніктерді және судьяларды тағайындайды. Президент Финляндия Қорғаныс күштерінің Бас қолбасшысы болып табылады. Президент сондай-ақ қылмыс үшін сотталғандарды кешіруге құқылы. Президенттің ресми өкілеттіктерін шектеу нәтижесінде көптеген сарапшылар президенттің құндылықтардың лидері ретіндегі рөлін атап өтті.

Франция төрағалығы

Франция президенті жартылай президенттік жүйеге негізделген, онда президент пен премьер-министр мемлекеттің күнделікті басқаруына белсенді қатысады. Франция президенті премьер-министрді тағайындайды, ол өз кезегінде үкімет құрады. Франция президенті атқарушы, сот және заң шығарушы органдары сияқты дәстүрлі үш билік тармағын қамтиды, сонымен қатар жаңа заңдардың конституциялықтығын анықтайтын Конституциялық Кеңес деп аталатын төртінші билік тармағы да бар. 1958 жылы Францияның Бесінші Республикасы құрылғаннан бері Францияда жартылай президенттік жүйе қолданылып келеді. Дегенмен, Франция тарихында жартылай президенттік жүйе болған емес. Мысалы, 1875-1958 жылдар аралығында Францияның Үшінші және Төртінші Республикасы кезінде Франция президенті парламенттік жүйеге негізделген.

Ирландияның төрағалығы

Ирландия президентінің (Uachtarán na hÉireann) лауазымы Ирландия конституциясында белгіленген. Президент халықтың тікелей дауысымен сайланады. Сайлау құқығы он сегіз жасқа толып, одан асқан барлық азаматтарға беріледі және Dáil Éireann (парламенттің төменгі палатасы) мүшелеріне дауыс беруге құқылы адам президентке де дауыс беруге құқылы. Дауыс беру құпия бюллетень арқылы жүзеге асырылады. Президенттік лауазымға отыз бес жасқа толған әрбір азамат ұсынылуы мүмкін; мұндай ұсынуды Оирехтс палаталарының (ұлттық парламент) немесе төрт әкімшілік округтің кемінде жиырма өкілі жасауы тиіс. Президенттің өкілеттік мерзімі жеті жылды құрайды және ешбір президент екі мерзімнен астам қызмет ете алмайды. Президент Дублин қаласында немесе оның жанында тұруы керек. Президент бас дипломат ретінде әрекет етеді және Ирландия халқының барлығын ел ішінде де, шетелде де көрсетеді. Президенттің атқару билігі жоқ, ол өзінің өкілеттіктерін тек үкіметтің қалған бөлігінің қалауымен ғана жүзеге асырады. Дегенмен, кейбір жағдайларда президенттің шешім қабылдауда толық құқығы бар, мысалы, президент заң жобасын оның конституциялықтығын анықтау үшін Жоғарғы Сотқа жіберуі мүмкін. Президенттің тағы бір міндеті – Dáil Éireann ұсынған Таоишті (премьер-министрді) тағайындау. Содан кейін президент Таоиштің ұсынуы бойынша үкіметке басқа министрлерді тағайындайды. Президент – Қорғаныс күштерінің бас қолбасшысы. 2012 жылдан бері Ирландия президенті – Майкл Д. Хиггинс, ол 2011 жылдың қазан айында сайланды.

Италия төрағалығы

Италия президенті парламенттік республика жүйесіне негізделген, онда президент пен премьер-министр мемлекетті басқаруға белсенді қатысады, бірақ де-факто премьер-министр көп бөлік билікті өз қолында ұстайды, ал президент мемлекет басшысы болып саналады. Президент ұлттық бірліктің символы болып табылады және Италия саясаты Конституцияға сәйкес келеді деп кепілдік береді. Премьер-министр үкімет басшысы саналғанымен, ресми итальяндық дәрежелік тізімде ол рәсімдік тұрғыдан төртінші маңызды мемлекеттік лауазым ретінде тіркелген. Сонымен қатар, ол Италия үкіметінің де-факто басшысы деп есептеледі. Премьер-министр Министрлер кеңесі мен Министрлер кабинетінің мүшелерін тиісті лауазымдарға тағайындайды. Республика Президенті барлық саяси партиялар тарапынан кең қолдауға ие. Республика Президенті Италияның премьер-министрін тағайындайды және премьер-министрдің кеңесін тыңдайды. Италия үкіметі атқарушы, сот және заң шығарушы – дәстүрлі үш тармақтан тұрады.

Австралияның бас атқарушы директоры

Австралияда конституциялық монархия – монархтың конституция шеңберінде мемлекет басшысы ретінде әрекет ететін үкімет нысаны. Конституция жазбаша, шектеусіз немесе аралас болуы мүмкін. Ол "Парламенттік үкімет жүйесі" деп аталатын жүйені қолданады, ол атқарушы билікті басқарады және демократиялық легитимділігін заң шығарушы органнан алады. Австралиядағы заң шығарушы орган "Екіпалаталы парламент" деп анықталады. Австралия үкіметінің атқарушы билігі Федералды атқарушы кеңеспен жүзеге асырылады, онда генерал-губернатор премьер-министр мен мемлекеттік министрлердің кеңесін тыңдайды.

Германия төрағалығы

Мемлекет басшысы – Германия Президенті, ол бес жылдық мерзімге сайланады және бес жылдық мерзім аяқталғаннан кейін бір рет ғана қайта сайлана алады. Оның басқа елдердегілерге ұқсас міндеттері бар. Ол Германияның бас қолбасшысы, сондай-ақ Қорғаныс министрі болып табылады және Германия Президентінің келісімінсіз соғыс жариялай алмайды. Президент содан кейін Германияның Мемлекет басшысы деп аталатын Канцлерді тағайындайды, бұл рөл басқа елдердегі премьер-министрдің қызметімен салыстыруға болады. Канцлердің көптеген міндеттері бар, олардың бірнешеуі мыналар: Канцлер негізгі заңды қамтамасыз етеді және өз партиясы үшін Федералды кабинеттің құрамын анықтайды. Бірақ Президент Федералды кабинет арқылы Министрлер кабинетінің мүшелерін тағайындау және босату туралы ұсыныс жасайды. Канцлер үш негізгі принципке сүйенеді. Біріншісі – Канцлер принципі, ол барлық үкімет саясаты үшін жауапты. Екіншісі – Министрлік тәуелсіздігі принципі, онда Канцлер заң шығару үшін қажетті дайындықтарды жасайды және басқа заңдарды Кабинет арқылы ұсынады. Үшіншісі – Кабинет принципі, ол федералды министрлердің құзыреттілік немесе бюджеттік мәселелер бойынша келіспеушіліктерін реттеуді қарастырады. Германияда заң шығарушы федералды билік бар, ол Бундестаг пен Бундесрат арасында бөлінген. Бундестагты Германия халқы сайлайды, ал Бундесрат аймақтық штаттарды білдіреді. Бундестаг Бундесраттан күштірек көрінеді, себебі штаттар берген өкілеттіктер мен жауапкершіліктер Бундестагқа көп. Германияның сот жүйесі үш соттан тұрады: жалпы соттар, мамандандырылған соттар және Конституциялық соттар. Жалпы соттар қылмыстық және азаматтық істерді қарастырады. Мамандандырылған соттар әкімшілік, еңбек, әлеуметтік, салық және патенттік құқықпен айналысады, ал Конституциялық соттар сот сараптамасы мен конституциялық түсіндірумен шұғылданады. Германия Конституциясының маңызды ережесі – жеке адамның бостандығы, ол адам құқықтарының кең ауқымын қамтиды және билікті федералды және штаттық деңгейлерге бөледі – заң шығару, атқару және сот жүйесіне.

Исландияның төрағалығы

Исландияның үкіметі үш бөлек тармақтан тұратын конституциялық республика болып табылады. Үкімет басшысы – атқару билігінің бір бөлігін құрайтын премьер-министр. Мемлекет басшысы – президент, ол атқару билігінің құрамында болады. Исландия президенті төрт жылға сайланады, бірақ мерзімі шектеулі емес. Бұл дауыс беру тікелей халықтың қатысуымен жүзеге асырылады. Исландияда он сегіз жасқа толған азаматтардың барлығына сайлау құқығы берілген. Соңғы президенттік сайлау 2016 жылы өтті. Президенттік лауазымға үміткер болу үшін адамның жасы кемінде отыз беске толуы керек және елдің парламенті – Альтингиге сайлану шарттарына сай болуы тиіс. Бірақ президент Альтингиде депутат бола алмайды. Президенттің өкілеттігі 1 тамызда басталады. Исландия Конституциясының он екінші бабына сәйкес, президент Исландияның астанасы Рейкьявик қаласында немесе оның жанында тұруы керек. Қызметке кіріскен кезде президент Конституцияны сақтауға ант етеді. Президент министрлерді тағайындайды және оларға өкілеттік береді. Сондай-ақ президент кейбір мемлекеттік қызметкерлерді де тағайындайды. Президент Альтинг ұсынған заң жобасын қабылдауға немесе қабылдамауға құқылы. Егер президент заң жобасын қабылдаса, ол заң күшіне енеді. Егер заң жобасы қабылданбаса, ол мүмкіндігінше тез арада халыққа дауысқа жіберіледі.

Ресейдің төрағалығы

Ресей Конституциясына сәйкес, ел – федерация және жартылай президенттік республика болып табылады, онда президент мемлекет басшысы, ал премьер-министр – үкімет басшысы. Ресей Федерациясының Президенті – мемлекет басшысы, бас қолбасшы және Ресей Федерациясы ішіндегі жоғарғы лауазым иесі. Ресей Конституциясы президентті атқару билігінің басшысы деп тікелей белгілемесе де, атқару билігі де-факто президент пен үкімет басшысы премьер-министр арасында бөліседі.

Швейцария төрағалығы

Швейцарияның үкіметі мен саясатының ерекшелігі – кез келген азамат федералды парламент қабылдаған кез келген заңға шағымдануға және кез келген азамат федералды конституцияға жаңа түзету ұсынуға құқылы, бұл Швейцарияны бүгінгі әлемде тікелей демократияның ең жақын мысалына айналдырады. Тікелей демократияның мәні – азаматтардың заң шығару процесіне қатысу деңгейінің жоғарылығы. Дегенмен, Швейцарияда тікелей демократияның қалыптасуы 12 ғасырдың орта ғасырларына дейін барып жетеді. Швейцария президенті – Швейцарияның атқарушы билігінің қазіргі мүшесі, ол жеті мүшеден тұратын Швейцария Федералдық Кеңесінің құрамында болады. Швейцарияда президенттік билік шектеулі, бұл оның тікелей демократияға берген міндеттемесімен үйлеседі. Ұлттық кеңестің мүшесі болуға құқығы бар кез келген швейцариялық азамат сайлауға қабілетті; үміткерлер сайлауға тіркелуге немесе Ұлттық кеңестің мүшесі болуға міндетті емес. Көптеген елдерде президенттік мерзім сегіз жылға дейін (екі төрт жылдық мерзім) созылатын болса, Швейцария Конфедерациясының президенті бір жылға ғана тағайындалады. Конфедерация президенті Федералдық Кеңестің отырыстарын жүргізеді және арнайы өкілдік функцияларын орындайды, сонымен қатар өз ведомствосын басқаруын жалғастырады. Швейцария президенті елдің мемлекет басшысы емес; Федералдық Кеңес мемлекет басшысының және үкімет басшысының функцияларын бірге атқарады, бұл атқарушы биліктің тек бір адамға шоғырланбағанын көрсетеді. Дәстүр бойынша, президенттік міндеттер тәжірибесіне қарай мүшелер арасында ауысып отырады, ал өткен жылғы вице-президент президент болады.

Американың вице-президенті

АҚШ-та вице-президент – елдің екінші тұлғасы, сонымен қатар Сенаттың төрағасы болып табылады. Вице-президент Сенаттағы дауыс тең болған жағдайда дауысты шеше алады, сондай-ақ президент оған қосымша міндеттер жүктеуі мүмкін. Вице-президент кейде сайлау мақсатымен, президенттік үміткердің кемшіліктерін толықтыру үшін таңдалады. Көптеген вице-президенттердің міндеттері қиын болған жоқ, бірақ соңғы кезде президенттің берген тапсырмаларының көбеюіне байланысты олардың міндеттері де артты. Егер президент лауазымынан алынса, қайтыс болса, отставкаға шықса немесе өкілеттіктер мен міндеттерін орындай алмаса, оның өкілеттіктері вице-президентке көшеді. 2011 жылғы мәлімет бойынша вице-президенттің жалақысы 230 700 долларды құрайды. АҚШ вице-президентінің лауазымы ерекше, себебі "бұл үкіметтің үш тармағының екеуіне қатысатын жалғыз лауазым".

Бразилия вице-президенті

Президент өкілдігін орындай алмайтын жағдайда, Бразилия Федеративтік Республикасының Президенті қызметін вице-президент атқарады. Президент қатыспайтын немесе қол жетімді болмайтын жағдайда вице-президент "міндетін атқарушы президент" болады.

Ұлыбритания Премьер-Министрінің орынбасары

Көптеген парламенттік жүйелердегідей, премьер-министр вице-премьерді тағайындай алады, ол дәстүрлі вице-президенттің көптеген функцияларын орындайды. Вице-премьердің заң бойынша ешқандай өкілеттігі болмағандықтан, премьер-министрдің қаза болуы немесе отставкаға кетуі жағдайында оның міндеттерін автоматты түрде иелене алмайды. Бұл лауазым көбінесе құрметті саналады, демек, көптеген дәстүрлі вице-президенттік өкілеттіктерді де-факто иеленеді.

Колумбияның вице-президенті

Вице-президент Колумбия халқының жалпы сайлау құқығы арқылы президентпен бірге төрт жылдық мерзімге жанама түрде сайланады. Колумбия Конституциясына 102-бапқа түзету (1991 жылы) енгізілгеннен бері, вице-президент президенттің бос қызмет орнына тағайындалуы, сондай-ақ президенттің қатысудан тыс болуы, қайтыс болуы, отставкаға кетуі немесе қызметтен алынуы жағдайында да тағайындалуы мүмкін.

Германия вице-канцлері

Германияның вице-канцлері канцлер лауазымын баспайды, егер канцлер лауазымы бос қалса, президент канцлердің орнына министрді тағайындайды. Вице-канцлер көбінесе кабинет мүшесі болады.

АҚШ-тағы президенттік ауысу

АҚШ-та президенттік сайлау әр төрт жылда бір рет өткізіледі. Президенттердің ауысуы бейбіт түрде жүрсе де, өте күрделі және қымбатқа түседі. Президент сайланғаннан кейін оның басты міндеттерінің бірі – әкімшілігін құру. Бұл міндеттердің ең көп жарияланғаны – оның кабинетінің мүшелерін (Мемлекеттік хатшы, Қазынашылық хатшысы, Қорғаныс министрі және т.б.) тағайындау. Жалпы алғанда, президент 6000-дан 9000-ға дейін тағайындау жасайды, бірақ ол 700 000-ға дейін федералды бюрократияға тағайындау құқығына ие. Кейде президент бұрынғы әкімдіктің тағайындамаларын қызметтерін сақтауға рұқсат береді. "Әдетте бұл тағайындауларға мыналар жатады: Министрлер кабинетінің қызметкерлері және басқа атқарушы ведомстволардың басшылары; Хатшылар; Хатшылардың көмекшілері; Бюролар мен қызметтердің директорлары; және басқармалардың, комиссиялардың және комитеттердің төрағалары мен мүшелері. Мұндай тағайындаулар көбінесе заңның нақты ережелерімен немесе Сенатпен бекітіледі." 1963 жылға дейін президенттікке сайланған адам өзінің жаңа қызметке келуіне байланысты шығындарды өзі төлейтін. 1963 жылы Конгресс Президенттік ауысу туралы заңды қабылдады, ол 900 000 долларға дейін қаражат бөледі. Президенттің басқаларға тапсыруға құқығы бар үш түрлі лауазым бар. ПА – Президент лауазымды тұлғаларды бір жақты тәртіппен тағайындайды. ПАС – Президент Сенаттың кеңесімен және келісімімен лауазымды тұлғаларды тағайындайды. SES – Кәсіби емес жоғары атқарушы қызметкерлер "қоғамдық саясатты қолдау үшін жауапкершілігіне байланысты" тағайындалады, олардың жұмысы құпия сипатта болады. (Кейде "С кестесі" лауазымы деп аталады). SES-тің орташа жасы 54-ке жуық, ал қызмет ету мерзімі 23 жылды құрайды. Атқарушы қызметкерлердің жалақысы 114 500 доллардан 157 000 долларға дейін ауыспалы. Атқарушы агенттіктердің азаматтық жалақы қоры жылына шамамен 12 миллион долларды құрайды. Атқарушы органдардың тікелей еңбекақысы 129 923 миллион доллар, ал жеке жәрдемақылар 47 596 миллион долларды құрады (2006 жылдың қыркүйегіне қарай).

Президентті импичментке тарту немесе қызметтен алу

Президент сол елдің заңдарын немесе рәсімдерін бұзғаны немесе елемегені үшін ел үкіметіндегі лауазымынан алынуы немесе импичментке тартылуы мүмкін. Алып тастау немесе импичмент процесі елге және олардың нақты үкімет түріне байланысты әр түрлі болады. Мысалы, АҚШ президентіне импичмент жүргізу процесі Франциядағыдан мүлдем өзгеше. Франция президентіне оның президенттік өкілеттігінің мерзімі бойына иммунитет беріледі. Бұл иммунитет президентті қудалауға немесе кез келген сот алдында куәлік беруге міндеттеуге болмайтынын білдіреді. Дегенмен, оны тек Жоғарғы Сот ғана импичментке тарта алады. Жоғарғы Сот – Парламенттің екі палатасынан құрылған сот. АҚШ-та импичмент процесі Өкілдер палатасында басталады, онда президентке алдымен пара алу, мемлекетке опасыздық жасау немесе өзге де ауыр қылмыстар, соның ішінде қызметтен тыс жасалған құқық бұзушылықтар тағылады. Егер Палата көпшілік дауыспен президентті импичментке тартса, Сенат оны қызметтен алу үшін сот отырысын өткізеді. Егер президент кінәлі деп табылса, ол қызметтен алынып, оның орнына вице-президент тағайындалады. Егер президент сотта ақталса, ол өзінің қалған мерзімінде президенттік қызметін жалғастырады.

АҚШ-тың бұрынғы президенттерін қорғау

1997 жылдың 1 қаңтарына дейін қызметке кірген бұрынғы президенттер өмір бойына Құпия қызметтен қорғауға құқылы. Президенттің жұбайына да өмір бойына немесе қайтадан үйленген жағдайда қорғау беріледі. 1984 жылы заңмен Құпия қызметтен қорғаудан бас тарту мүмкіндігі бекітілді. Құпия қызмет бұрынғы президенттерді және олардың тәуелді тұлғаларын қорғауға кеткен шығындарды қауіпсіздік мақсатымен жарияламайды. 1997 жылдың 1 қаңтарынан кейін қызметке кірген бұрынғы президенттер өздері мен жұбайлары үшін он жылға дейін қорғау алады. Жұбайларға берілетін қорғау ажырасу, қайта үйлену немесе бұрынғы президенттің қайтыс болуы жағдайында тоқтатылады. АҚШ Конституциясының 25-ші түзетуіне сәйкес, қызметте қайтыс болған президенттің жұбайы автоматты түрде бір жылға қорғау қызметіне ие болады. Дегенмен, қорғауға рұқсат беру құзыреті Ішкі қауіпсіздік министріне берілген. Бұрынғы президенттердің 16 жасқа дейінгі балаларына, егер мерзім 10 жылдан аспаса, сондай қызметтер кепілденеді. Тікелей қорғаудан басқа, 2000 жылы қабылданған «Президенттік қауіп-қатерден қорғау туралы» заңға сәйкес, Құпия қызмет бұрынғы президенттерге және олардың тәуелді тұлғаларына қатысты кез келген қауіп-қатерді тергеуге құқылы. 106-шы Конгресс қабылдаған заңды былай түсіндіруге болады: АҚШ Кодексінің 18-ші тарауының 879-шы бөліміне бұрынғы президенттер мен олардың отбасы мүшелеріне қатысты қауіп-қатерлерді нақтылау үшін өзгерістер енгізу және басқа да мақсаттар.

Франция

Франция президенті 178 923,72 € (айына 14 910,31 €)

Сингапур

Сингапур президенті 1,54 млн S$
Сингапур премьер-министрі 2,2 млн S$

Италия

Италия премьер-министрі 220 924,70 АҚШ доллары.

Германия

Германия канцлері (Премьер-министр) $381,198.40