Екінші дүниежүзілік соғысындағы Enigma шифрын бұзған поляк математигі және криптографы Ежи Рожицкий

Кіріспе

Поляк математигі және криптологы (1909–1942)

Еже́й Витольд Ружы́цкий (24 шілде 1909 – 9 қаңтар 1942) – Екінші дүниежүзілік соғыстан бұрын және оның барысында неміс Enigma машинасының шифрларын қабылдаумен айналысқан поляк математигі және криптологы.

Өмір

Рожицкий қазіргі Украинада дүниеге келді, Зигмунт Рожицкий мен Ванданың (құрметті әкесі – фармацевт және Санкт-Петербург университетінің түлегі, анасы – Бенита) төртінші және ең кіші баласы. 1918 жылы отбасымен Польшаға көшіп келгенге дейін Киевтегі поляк мектебінде оқыды. 1926 жылы Польшаның шығысындағы Буг өзенінің жағасындағы Вишков қаласында орта мектепті бітірді. Рожицкий 1927 жылдан 1932 жылға дейін Польшаның батысында, Познань университетінің математика институтында математиканы оқыды және 1932 жылдың 19 ақпанында магистр дәрежесін алды. Кейіннен 1937 жылдың 13 желтоқсанында Познань университетінде географиядан екінші магистр дәрежесін алды. 1929 жылы, әлі студент кезінде, неміс тілін жақсы білетін Рожицкий, Варшавада орналасқан Польша Бас штабының Шифрлау бюросының жанындағы әскери нысанда ұйымдастырылған құпия криптология курсына қатысуға шақырылған Познань университетінің жиырмадан астам математика студенттерінің бірі болды. 1932 жылдың қыркүйегінен бастап Рожицкий Польша Бас штабының Шифрлау бюросында азаматтық криптолог ретінде қызмет етті, ол 1937 жылға дейін Варшаваның Саксон сарайында орналасқан. Ол Познань университетінің математика түлектері және Шифрлау бюросының криптология курсын бітірген Мариан Реевски мен Генрик Зигальскимен бірге жұмыс істеді. Реевски 1932 жылдың желтоқсанында неміс әскери «Энигма» машинасының құрылымын қайта жасағаннан кейін, Рожицкий мен Зигальски де «Энигма» шифрлауын барлау мақсатында пайдалануға болатын әдістер мен құралдарды жетілдірумен айналысты. Рожицкий «сағат» әдісін ойлап тапты, ол кейде машинаның қай роторы оң жақта, яғни әр перне басылған сайын айналатын орнында екенін анықтауға мүмкіндік берді. 1942 жылдың 9 қаңтарында Рожицкий Жерорта теңізінде қаза тапты, ол Виши Франциясындағы Узес қаласына жақын, Кадикс орталығындағы Кадикс филиалында (Альжирдің шетінде) болып қайтқан жолда болды. Оның жолаушылар кемесі SS Lamoricière Балеар аралдарының маңында түсініксіз жағдайда батып кетті. Апаттан зардап шеккен 222 жолаушының арасында соғысқа дейінгі Польша Шифрлау бюросының орыс бөлімінен Пиотр Смоленски мен капитан Ян Гралински, сондай-ақ үш поляктың ілесіп келген француз офицері капитан Франсуа Лейн болды. Рожицкийдің Польшаның Краков қаласындағы Әулие Петр мен Пауыл шіркеуіндегі Ұлттық пантеонда символдық қабірі (cenotaph) орналасқан.

Różycki was born in what is now Ukraine, the fourth and youngest child of Zygmunt Różycki, a pharmacist and graduate of Saint Petersburg University, and Wanda, née Benita. He attended a Polish school in Kyiv before moving with his family to Poland in 1918. In 1926 he completed secondary school at Wyszków on eastern Poland's Bug River. Różycki studied mathematics from 1927 to 1932 in western Poland, at Poznań University's Mathematics Institute, graduating with a master's degree on February 19, 1932. He would later earn a second master's degree from Poznań University, in geography, on December 13, 1937. In 1929, while still a student, Różycki, proficient in German, was one of twenty odd Poznań University mathematics students who accepted an invitation to attend a secret cryptology course organized at a nearby military installation by the Polish General Staff's Cipher Bureau, headquartered in Warsaw. From September 1932 Różycki served as a civilian cryptologist with the Polish General Staff's Cipher Bureau, housed till 1937 in Warsaw's Saxon Palace. He worked there together with fellow Poznań University mathematics alumni and Cipher Bureau cryptology course graduates Marian Rejewski and Henryk Zygalski. After Rejewski had reconstructed the German military Enigma machine in December 1932, Różycki and Zygalski likewise worked at ongoing development of methods and equipment to exploit Enigma decryption as a source of intelligence. Różycki invented the "clock" method, which sometimes made it possible to determine which of the machine's rotors was at the far right, that is, in the position where the rotor always revolved at every depression of a key. On 9 January 1942 Różycki perished in the Mediterranean Sea while returning to the Cadix center, near Uzès in Vichy France, from a stint at Cadix's branch office at the Château Couba on the outskirts of Algiers. His passenger ship, the SS Lamoricière, sank in unclear circumstances near the Balearic Islands. Fellow victims of the disaster, among the 222 passengers killed, included Piotr Smoleński and Captain Jan Graliński, of the prewar Polish Cipher Bureau's Russian section, and a French officer accompanying the three Poles, Captain François Lane. Różycki has a cenotaph (symbolic grave) in the National Pantheon at the Saints Peter and Paul Church in Kraków, Poland.

Отбасы

1938 жылы 29 жасында Рожицки Мария Барбара Майкаға үйленді. Олардың ұлы Януш Рожицкий 1939 жылдың 10 мамырында дүниеге келді. Ол Варшавадағы Бейнелеу өнер академиясын бітіріп, 1964 жылғы Токио Олимпиадасында күміс жүлде жеңіп алған Польшаның қарулы жекпе-жек командасының құрамына кірді.

Тану

1980 жылы Рожицкий және оның екі математик әріптесі «Enigma құпиясы» (Secret Enigmy) поляк триллерінде неміс Enigma шифрын шешудегі батырлар болды. 1980 жылдың соңында осы тақырыпта «Энигма құпиялары» (Tajemnice Enigmy) атты поляк телесериалы да жарық көрді. 2000 жылдың 21 ақпанында Польша президенті Александр Квасьневский Рожицкийге туған еліне сіңірген еңбегі үшін Polonia Restituta орденінің Ұлы крестімен марапаттады. 2007 жылы Познаньдегі Император сарайының алдында үш жақты ескерткіш ашылды, ол Познань университетінің түлектері, математик-криптологтар (Реевски, Рожицкий және Зигальский) неміс Enigma машинасының құрылымын қайта жасап, Enigma шифрларын бұзу әдістерін жасаған және осы арқылы Екінші дүниежүзілік соғыста одақтастардың жеңісіне үлес қосып, еске сақталды. 2009 жылы Польша почтасы төрт ескерткіш маркадан тұратын серия шығарды, олардың бірінде Рожицкий және оның әріптес математик-криптологтары Мариан Реевски мен Генрик Зигальский суреттелген. 2014 жылы Рожицкий, Реевски және Зигальский электр және электроника инженерлері институты (IEEE) тарапынан әлемді өзгертетін жетістіктері үшін беделді IEEE Milestone сыйлығымен марапатталды. 2014 жылдың 5 тамызында Электр және электроника инженерлері институты (IEEE) Реевски, Рожицкий және Зигальскийді әлемді өзгертетін жетістіктерін мойындаған Milestone сыйлығымен құрметтеді. Сыйлық «1932-1939 жылдар аралығында Польша шифрлау бюросының командасымен Enigma кодын алғаш рет бұзу» үшін табысталды, олар кодтарды бұзатын алғашқы криптоаналитикалық машина – ‘bomba’ құралының авторы болды. Олардың жұмысы британдық кодты бұзу күш-жігерінің негізі болды, кейіннен американдық көмекпен Екінші дүниежүзілік соғысты аяқтауға көмектесті. 2014 жылы Варшавадағы Польша ғылым академиясының математика институтының алдында Рожицкий және оның екі әріптесіне арналған поляк және ағылшын тілдерінде ескерткіш тақта орнатылды. 2018 жылы Рожицкийдің құрметіне арналған орындық Рожицкий орта мектепте оқыған Вишков қаласындағы саябақта ашылды. 2021 жылы Enigma шифрлау орталығы, Enigma шифрын бұзған поляк математиктеріне, соның ішінде Ежи Рожицкийге арналған білім беру және ғылыми мекеме, Познаньде ашылды.

In 1980 Różycki and his two mathematician colleagues were among the heroes of Sekret Enigmy (The Enigma Secret), a Polish thriller film about their solution of the German Enigma cipher. Late 1980 also saw a similarly themed Polish TV series, Tajemnice Enigmy (The Secrets of Enigma). On 21 February 2000, Polish President Aleksander Kwaśniewski posthumously awarded Różycki the Grand Cross of the Order of Polonia Restituta for outstanding contributions to his homeland. In 2007 a three sided memorial was unveiled before the Imperial Castle in Poznań, commemorating the three mathematician cryptologists (Rejewski, Różycki and Zygalski), alumni of the University of Poznań, who reconstructed the German Enigma machine and developed methods of breaking Enigma ciphers, thus contributing to subsequent Allied victory in World War II. In 2009 the Polish Post issued a series of four commemorative stamps, one of which pictured Różycki and fellow mathematician cryptologists Marian Rejewski and Henryk Zygalski. In 2014 Różycki, Rejewski, and Zygalski were posthumously awarded the prestigious IEEE Milestone Award by the Institute of Electrical and Electronics Engineers in recognition of achievements that have changed the worldOn 5 August 2014 the Institute of Electrical and Electronics Engineers (IEEE) honored Rejewski, Różycki, and Zygalski with its prestigious Milestone Award, which recognizes achievements that have changed the world. Milestones was given for "First Breaking of Enigma Code by the Team of Polish Cipher Bureau, 1932 1939", they built the ‘bomba’ – the first cryptanalytic machine to break codes. Their work was a foundation of British code breaking efforts which, with later American assistance, helped end World War II. In 2014 a commemorative plaque in Polish and English, dedicated to Różycki and his two colleagues, was unveiled before the Polish Academy of Sciences Mathematics Institute in Warsaw. In 2018 a bench commemorating Różycki was unveiled in a park in the town of Wyszków, where Różycki had attended secondary school. In 2021 the Enigma Cipher Centre, an educational and scientific institution dedicated to the Polish mathematicians who broke the Enigma cipher, including Jerzy Różycki, opened in Poznań.