Британдық Ғаяна: Тарих және тәуелсіздік жолы

Кіріспе

1814-1966 жылдар аралығында британдық колония

Британдық колония

Британдық Гвиана – Оңтүстік Американың солтүстік жағалауында орналасқан, материктік Британдық Батыс Үндістанның бір бөлігі. 1966 жылдан бері ол тәуелсіз Гвиана мемлекеті ретінде танымал. Гвианаға еуропалықтардан алғаш рет ағылшын саяхатшысы сэр Уолтер Рэли және оның серіктері келген. Голландтар 17 ғасырдың басында Есекибо және Бербице колонияларын құрып, 18 ғасырдың ортасында Демерараны қосты, осылайша бұл аймаққа алғашқы еуропалықтар қоныстанды. 1796 жылы Ұлыбритания Нидерландыны басып алған Франциямен соғыс кезінде осы үш колонияны басып алды. 1802 жылы Ұлыбритания Батавия Республикасына билікті қайтарды, бірақ бір жылдан кейін Наполеон соғыстары барысында колонияларды қайта басып алды. Колониялар 1815 жылы Ұлыбританияға ресми түрде өткізілді және 1831 жылы бірыңғай колония болып біріктірілді. Колонияның астанасы Джорджтаун қаласы болды (1812 жылға дейін Стабрук деп аталған). 19 ғасырдың соңынан бастап экономика көбірек әртараптанды, бірақ ол негізінен табиғи ресурстарды пайдалануға бағытталды. Гайана 1966 жылдың 26 мамырында Ұлыбританиядан тәуелсіздік алды.

Құру

Ағылшындар 17 ғасырда қазіргі Британ Гвианасы деп аталатын жерлерді отарлауға кем дегенде екі рет сәтсіз тырысты, сол кезде голландиялықтар аймақта екі колония құрған: Голландиялық Батыс Үндістан компаниясы басқарған Эссекибо және Бербис қауымдастығы басқарған Бербис. Голландияның Батыс Үндістан компаниясы 18 ғасырдың ортасында үшінші колония – Демерараны құрды. 18 ғасырдың соңындағы Француз революциялық соғыстары кезінде Нидерланды француздар тарапынан басып алынып, Ұлыбритания мен Франция соғыста болғанда, Ұлыбритания 1796 жылы колонияны басып алды. Британдық экспедициялық күш Барбадос колониясынан француздық Батавия Республикасынан колонияларды жаулап алу үшін жіберілді. Колониялар қарсылықсыз берілді. Бастапқыда көп өзгеріс болған жоқ, себебі британдықтар колониялардың көптен бері қалыптасқан заңдарын күшінде қалдыруға келісті. 1802 жылы Ұлыбритания Амен келісімінің шарттарына сәйкес колонияларды Батавия Республикасына қайтарды. Бірақ 1803 жылы Наполеон соғыстарында Франциямен қайтадан жауыздық бастағаннан кейін, Ұлыбритания бір жылдан кем уақыт өткен соң колонияларды қайтадан басып алды. Үш колония 1814 жылғы англо-голландиялық келісім бойынша Ұлыбританияға ресми түрде берілді. Ұлыбритания 1822 жылға дейін жеке колонияларды бөлек басқаруды жалғастырды, содан кейін Эссекибо мен Демерараның басқаруы біріктірілді. 1831 жылы Эссекибо, Демерара және Бербис басқарулары біріктіріліп, біріккен колония Британдық Гвиана деп аталды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде АҚШ Әскери-теңіз күштері Британдық Гвианада NAF Британдық Гвиана және NAF Парамарибоны құрды.

Экономика және саясат

1807 жылы құл саудасы тоқтатылғаннан бастап, 1830 жылдардағы құлдықтан азат етуге дейін құл экономикасы гүлденді. Дәулет негізінен Ұлыбританияда, әсіресе Глазго мен Ливерпульде тұратын құл иелерінің тобына шоғырланды. Британ Гвианасының экономикасы 1880 жылдарға дейін қант құмырсын өндіруге негізделген, содан кейін қант құмырсы бағасының төмендеуі күріш шаруашылығына, кен өндіруге және орман шаруашылығына көшуге түрткі болды. Дегенмен, қант құмырсы экономиканың маңызды бөлігі болып қала берді (1959 жылы экспорттың шамамен 50% құрады). Голландтар билігінде қоныстану және экономикалық белсенділік жағалаудан ішкі жаққа қарай орналасқан қант плантацияларының маңында шоғырланды. Британдықтар кезінде қант өсіру жағалауды қорғаумен жақсырақ қамтамасыз етілген жағалаулық жерлерге кеңейді. Британ империясында құлдық жойылғанға дейін қант плантаторлары қант өндіру үшін дерлік толығымен құл еңбегіне тәуелді болды. 1823 жылы Джорджтаунда құлдардың маңызды көтерілісі болды. 1880 жылдары Британ Гвианасында алтын мен алмаз кен орындары табылды, соның ішінде 1922 жылы әлемдегі ең ірі алмаз деп есептелгені де болды, бірақ олар айтарлықтай табыс әкелген жоқ. Боксит кен орындары перспективалырақ болды және экономиканың маңызды бөлігі болып қала берді. Колонияда қант фабрикалары, күріш тірмендері, пилорамалар және бірнеше шағын өнеркәсіптерден (сыра зауыты, сабын фабрикасы, печенье фабрикасы және т.б.) басқа маңызды өндіріс саласы дамыған жоқ. Лондонға негізделген Букер компаниялар тобы (Booker Brothers, McConnell & Co., Ltd) Британ Гвианасы экономикасын басып алды. Букерлер колонияда 19 ғасырдың басынан бері қант плантацияларына ие болды; ғасыр соңына қарай олардың көпшілігіне ие болды; ал 1950 жылға қарай үш плантациядан басқа барлығына ие болды. Букер тобының табысы мен байлығы артып, олар халықаралық деңгейде кеңейіп, ром, фармацевтика, баспа, жарнама, бөлшек сауда дүкендері, ағаш және мұнай және басқа да салаларға инвестиция салу арқылы әртараптандырды. Букер тобы колониядағы ең ірі жұмыс беруші болды, соның салдарынан кейбіреулер оны "Букер Гвианасы" деп атады. 1850-1920 жылдар аралығында Үндістаннан келген мерзімілі жұмысшылар көбінесе өз орындарында бекітілді. Дегенмен, азағында қозғалысқа қол жеткізгендер де болды. Кейбіреулері жасырын түрде қашып кетті, ал басқалары келісімшарттары аяқталғанша күтті. Үнділіктердің көші-қоны үш кезеңнен өтті: плантациялардан кету; қоныстарға және кейін қалалық аймақтарға көшу; Кариб теңізіндегі бір аралдан екінші аралға аймақтық көші-қон. Колонияларда дәстүрлі қатаң үнді касталық жүйе көбінесе құлдырап кетті. Гуяндықтар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде британдық барлық әскерлерінде қызмет етті және содан кейін ардагерлерге берілетін жәрдемақыдан пайдаланды. Колония соғысқа шағын, бірақ маңызды қаржылық үлес қосты және ол қуғынға ұшыраған еврейлерге пана болды.

The slave economy flourished between the abolition of the slave trade in 1807 and emancipation in the 1830s. The wealth largely flowed to a group of absentee slave owners living in Britain, especially in Glasgow and Liverpool. The economy of British Guiana was completely based on sugarcane production until the 1880s, when falling cane sugar prices stimulated a shift toward rice farming, mining and forestry. However, sugarcane remained a significant part of the economy (in 1959 sugar still accounted for nearly 50% of exports). Under the Dutch, settlement and economic activity was concentrated around sugarcane plantations lying inland from the coast. Under the British, cane planting expanded to richer coastal lands, with greater coastline protection. Until the abolition of slavery in the British Empire, sugar planters depended almost exclusively on slave labour to produce sugar. Georgetown was the site of a significant slave rebellion in 1823. In the 1880s gold and diamond deposits were discovered in British Guiana, including what was thought to be the world's largest diamond in 1922 but they did not produce significant revenue. Bauxite deposits proved more promising and would remain an important part of the economy. The colony did not develop any significant manufacturing industry, other than sugar factories, rice mills, sawmills, and certain small scale industries (including a brewery, a soap factory, a biscuit factory and an oxygen acetylene plant, among others). The London based Booker Group of companies (Booker Brothers, McConnell & Co., Ltd) dominated the economy of British Guiana. The Bookers had owned sugar plantations in the colony since the early 19th century; by the end of the century they owned a majority of them; and by 1950 owned all but three. With the increasing success and wealth of the Booker Group, they expanded internationally and diversified by investing in rum, pharmaceuticals, publishing, advertising, retail stores, timber, and petroleum, among other industries. The Booker Group became the largest employer in the colony, leading some to refer to it as "Booker's Guiana". Indentured workers from India 1850 to 1920 were largely locked in place. Nevertheless a minority achieved mobility. Some secretly fled; others waited until their contracts expired. Indian migration involved three phases: desertion from the plantations; movement settlements and later to urban areas; and intra regional migration from one Caribbean island to another. The traditional rigid Indian caste system largely collapsed in the colonies. Guianese served in all British forces during the Second World War, and enjoyed veterans' benefits afterwards. The colony made a small but important financial contribution to the war effort, and it served as a refuge for displaced Jews.

Темір жолдар

Британдық отарлаушылар Британдық Гвианада алғашқы теміржол жүйесін салды: Джорджтауннан Росинолға дейін созылған және Вриден-Хуп пен Парика арасындағы желі; ол 1848 жылы пайдалануға берілді. Қант өнеркәсібін қамтамасыз ету үшін бірнеше тар табанды желілер салынды, ал басқалары кейінірек ашылған кен орындарына қызмет ету үшін салынды. 1948 жылы Бермудадағы теміржол жабылғанда, локомотивтер, вагондар, рельстер, тіреулер және теміржолға қатысты барлық құрал-жабдықтар ескірген жүйені жаңарту үшін Британдық Гвианаға жіберілді. 1972 жылы желілер тоқтатылды, бірақ үлкен Орталық станса әлі де Джорджтаунда тұр. Кейбір ішкі кен орындарында әлі де тар табанды желілер қолданылады.

Әкімшілік

Британдықтар Британ Гвианасында голландтық отаршылдық үкімет формаларын ұзақ уақыт сақтап келді. Саясат соты колониялық губернатордың басшылығымен (1831 жылдан 1966 жылға дейін болған) заң шығару және атқару функцияларын жүзеге асырды. Салық саясатын белгілеу үшін Саясат сотымен бірге Біріккен сотта отырған Қаржылық өкілдер тобы болды. Сот мүшелерінің көпшілігі губернатор тағайындаса, қалғанын Kiezers (сайлаушылар) колледжі таңдады. Kiezers мүлікке негізделген және колонияның ірі жер иелерімен шектелген шектеулі сайлау құқығымен сайланды. Соттардың алғашқы ғасырларында қант плантаторлары мен олардың өкілдері басымдық құрды. 1891 жылы сот мүшелерін тікелей сайлау орнына Kiezers колледжі таратылды. Саясат сотының мүшелері жартылай сайланды, жартылай тағайындалды, ал барлық Қаржылық өкілдер сайлауға қабілетті болды. Саясат сотының атқару функциялары губернатордың бақылауындағы жаңа Атқару кеңесіне берілді. Сайлаушылар мен сотқа кандидаттар үшін мүліктік талаптар едәуір жеңілдетілді. 1928 жылы британ үкіметі голландтықтардың ықпалынан шыққан конституцияны жойып, оның орнына тәждік колония конституциясын енгізді. Көпшілігі тағайындалған Заң шығару кеңесі құрылды және губернатордың әкімшілік өкілеттігі күшейтілді. Бұл конституциялық өзгерістер Гайана халқының арасында танымал болмады, олар оны кері қадам деп қарады. Сайлау құқығы әйелдерге де берілді. 1938 жылы Батыс Үндістан Корольдік комиссиясы ("Мойн комиссиясы") Кариб айманындағы барлық британдық колониялардың экономикалық және әлеуметтік жағдайын зерттеу үшін тағайындалды. Басқа өзгерістермен қатар, Комиссия конституциялық реформалардың кейбіреулерін ұсынды. Нәтижесінде 1943 жылы Заң шығару кеңесінің көпшілігі сайланды, сайлаушылар мен Кеңеске кандидаттардың мүліктік талаптары төмендетілді және Кеңесте қызмет ететін әйелдер мен дін қызметкерлеріне қойылған шектеулер алынды. Губернатор Атқару кеңесін бақылауда ұстады, ол Заң шығару кеңесінің қалауына қарсы заңдарға вето қою немесе бекіту құқығына ие болды. Конституциялық реформалардың келесі кезеңі 1953 жылы болды. Төменгі палата – Ассамблея және жоғарғы палата – Мемлекеттік кеңес тұратын екі палаталы заң шығарушы орган құрылды. Ассамблея палатасының сайлау құқығы толығымен сайлауға негізделді. Мемлекеттік кеңестің мүшелерін губернатор мен Ассамблея палатасы тағайындады және шектеулі түзету құқығына ие болды. Саясат соты губернатор мен басқа да отаршыл лауазымды тұлғалардан тұратын атқарушы органға айналды. Ересектердің жалпы сайлау құқығы орнатылды және лауазымға ие болу үшін мүліктік талаптар жойылды. 1953 жылғы 27 сәуірдегі жаңа жүйедегі сайлау конституциялық дағдарысты тудырды. Халықтық прогрессивті партиясы (ХПП) Ассамблея палатасындағы 24 орынның 18-ін жеңіп алды. Бұл нәтиже Ұлыбритания үкіметін алаңдатты, ол ХПП-нің күшті көрсеткішіне таң қалды. Ол ХПП-ні коммунистік ұйымдармен тым жақын байланыста деп санайтын. Колониядағы коммунистік ықпалдан қорқып, британ үкіметі конституцияны тоқтатты, төтенше жағдай жариялады және 1953 жылғы 9 қазанда Британ Гвианасын әскери түрде басып алды. Британдық отарлау басқармасының басшылығымен губернатор отарлаудың тікелей басқаруын уақытша үкіметпен қабылдады, ол 1957 жылға дейін жалғасты. 1957 жылғы 12 тамызда сайлау өткізілді және ХПП жаңа заң шығарушы органдағы он төрт сайлау орындарының тоғызында жеңіске жетті. 1960 жылғы наурыз айында Лондонда өткен конституциялық конвенцияда тағы бір жаңа заң шығарушы орган туралы келісімге қол жеткізілді, ол сайланған Ассамблея палатасынан (35 орын) және тағайындалған Сенаттан (13 орын) тұратын болды. 1961 жылғы 21 тамыздағы сайлауда ХПП Ассамблея палатасында 20 орынға ие болды, бұл оған сегіз сенаторды тағайындау үшін көпшілік партия ретінде құқық берді. 1961 жылғы сайлаудан кейін Британдық Гвиана қорғаныс және сыртқы істерден басқа өзін-өзі басқаруға ие болды. Көпшілік партияның басшысы премьер-министр болды, содан кейін бұрынғы Атқару кеңесінің орнына Министрлер кеңесін тағайындады. 1962 жылдан 1964 жылға дейін нәсілдік, әлеуметтік және экономикалық қақтығыстардан туындаған тәртіпсіздіктер, ереуілдер және басқа да алапаттықтар Британдық Гвиананың толық тәуелсіздігін кешіктірді. Саяси партиялардың басшылары британдық отарлау министріне тәуелсіз үкімет құрудың қалған бөлшектері туралы келісімге келе алмағанын хабарлады. Британдық отарлау қызметі өз тәуелсіздік жоспарын енгізуге кірісті, оның бір бөлігі ретінде жаңа пропорционалды сайлау жүйесінде тағы бір сайлау өткізу қажет болды. Ұлыбритания бұл жүйенің ХПП-нің жеңіске жеткен орын санын азайтып, көпшілікті алуына бөгет жасайтынын күтті. 1964 жылғы желтоқсан айындағы жаңа заң шығарушы органға сайлау ХПП-ге 45,8% (24 орын), Халықтық ұлттық конгресске (ХҰК) 40,5% (22 орын) және Біріккен күшке (БҮК) 12,4% (7 орын) берді. БҮК ХҰК-пен коалициялық үкімет құруға келісті, сәйкесінше ХҰК басшысы жаңа премьер-министр болды. 1965 жылғы қарашада Лондонда өткен тәуелсіздік конференциясы тәуелсіз конституция туралы келісімге жылдам қол жеткізді, ол тәуелсіздік күнін 1966 жылғы 26 мамыр деп белгіледі. Сол күні, түнгі сағат 12-де Британ Гвианасы жаңа мемлекет – Гайанаға айналды.

The British long continued the forms of Dutch colonial government in British Guiana. A Court of Policy exercised both legislative and executive functions under the direction of the colonial Governor (which existed from 1831 to 1966). A group known as the Financial Representatives sat with the Court of Policy in a Combined Court to set tax policies. A majority of the members of the Courts was appointed by the Governor; the rest were selected by a College of Kiezers (Electors). The Kiezers were elected, with the restrictive franchise based on property holdings and limited to the larger landowners of the colony. The Courts were dominated in the early centuries by the sugar planters and their representatives. In 1891 the College of Kiezers was abolished in favour of direct election of the elective membership of the Courts. Membership of the Court of Policy became half elected and half appointed, and all of the Financial Representatives became elective positions. The executive functions of the Court of Policy were transferred to a new Executive Council under the control of the Governor. Property qualifications were significantly relaxed for voters and for candidates to the Courts. In 1928 the British Government abolished the Dutch influenced constitution and replaced it with a Crown colony constitution. A Legislative Council with an appointed majority was established, and the administrative powers of the Governor were strengthened. These constitutional changes were not popular among the Guyanese, who viewed them as a step backward. The franchise was extended to women. In 1938 the West India Royal Commission ("The Moyne Commission") was appointed to investigate the economic and social condition of all the British colonies in the Caribbean region after a number of civil and labour disturbances. Among other changes, the Commission recommended some constitutional reforms. As a result, in 1943 a majority of the Legislative Council seats became elective, the property qualifications for voters and for candidates for the Council were lowered, and the bar on women and clergy serving on the Council was abolished. The Governor retained control of the Executive Council, which had the power to veto or pass laws against the wishes of the Legislative Council. The next round of constitutional reforms came in 1953. A bicameral
legislature, consisting of a lower House of Assembly and an upper State Council, was established. The voting membership of the House of Assembly was entirely elective. The membership of the State Council was appointed by the Governor and the House of Assembly and possessed limited revisionary powers. A Court of Policy became the executive body, consisting of the Governor and other colonial officials. Universal adult suffrage was instituted, and the property qualifications for office abolished. The election of 27 April 1953 under the new system provoked a serious constitutional crisis. The People's Progressive Party (PPP) won 18 of the 24 seats in the House of Assembly. This result alarmed the British Government, which was surprised by the strong showing of the PPP. It considered the PPP as too friendly with communist organisations. As a result of its fears of communist influence in the colony, the British Government suspended the constitution, declared a state of emergency, and militarily occupied British Guiana on 9 October 1953. Under the direction of the British Colonial Office, the Governor assumed direct rule of the colony under an Interim Government, which continued until 1957. On 12 August 1957, elections were held and the PPP won nine of fourteen elective seats in a new legislature. A constitutional convention convened in London in March 1960 reached agreement on another new legislature, to consist of an elected House of Assembly (35 seats) and a nominated Senate (13 seats). In the ensuing election of 21 August 1961, the PPP won 20 seats in the House of Assembly, entitling it as the majority party to appoint eight senators. Upon the 1961 election, British Guiana also became self governing, except as to defence and external matters. The leader of the majority party became Prime Minister, who then named a Council of Ministers, replacing the former Executive Council. From 1962 to 1964, riots, strikes and other disturbances stemming from racial, social and economic conflicts delayed full independence for British Guiana. The leaders of the political parties reported to the British Colonial Secretary that they were unable to reach agreement on the remaining details of forming an independent government. The British Colonial Office intervened by imposing its own independence plan, in part requiring another election under a new proportional representation system. Britain expected that this system would reduce the number of seats won by the PPP and prevent it from obtaining a majority. The December 1964 elections for the new legislature gave the PPP 45.8% (24 seats), the People's National Congress (PNC) 40.5% (22 seats) and the United Force (UF) 12.4% (7 seats). The UF agreed to form a coalition government with the PNC, and accordingly, the PNC leader became the new Prime Minister. In November 1965 an independence conference in London quickly reached agreement on an independent constitution; it set the date for independence as 26 May 1966. On that date, at 12 midnight, British Guiana became the new nation of Guyana.

Венесуэламен батыс шекарасы

1840 жылы британ үкіметі неміс туған зерттеуші Роберт Герман Шомбургке Британ Гвианасының жаңа тәуелсіз Венесуэламен батыс шекарасын зерттеу және белгілеуді тапсырды. Венесуэла Шомбургк сызығын қабылдамады, ол Куюни өзенінің бүкіл бассейнін колония құрамына қосты. Венесуэла Есекибо өзенінің батысындағы барлық жерді өзінің аумағы деп мәлімдеді (осы бөлімдегі картаны қараңыз). Осы дау жарты ғасырға созылып, 1895 жылғы Венесуэла дағдарысына әкелді, онда Венесуэла өз ұстанымын қолдау үшін АҚШ-тың Монро доктринасын пайдалануға тырысты. АҚШ президенті Гровер Кливленд дипломатиялық қысым көрсетіп, британдықтарды мәселені төрелікке жіберуге көндірді, нәтижесінде Британияға қолайлы төрелік шарттарына келісім жасалды. 1898 жылы Парижде төрелік трибуналы құрылып, 1899 жылы шешім шығарылды. Трибунал даулы аумақтың 94 пайызын Британ Гвианасына берді. Комиссия төрелік шешіміне сәйкес жаңа шекараны зерттеді, ал тараптар 1905 жылы осы шекараны қабылдады. Бұл мәселе 1962 жылға дейін тоқтатылды, содан кейін Венесуэла 19 ғасырғы талабын жаңартты, төрелік шешімінің жарамсыз екенін мәлімдеді. Оның қайтысынан кейін, Венесуэланың заң кеңесшісі және Нью-Йорктегі Curtis, Mallet Prevost, Colt & Mosle заң фирмасының серігі Северо Малет Превост Ресей мен Ұлыбритания арасындағы құпия келісім салдарынан трибунал судьяларының дұрыс әрекет етпегенін көрсететін хат жариялады. Британ үкіметі бұл талапты қабылдамай, 1899 жылғы шешімнің заңдылығын растады. Британдық Гвиана үкіметі, сол кезде PPP басшылығымен, бұл талапты қатты қабылдамады. 1966 жылы Гайана тәуелсіздік алған қарсаңында барлық тараптардың мәселені шешуге жасаған әрекеттері сәтсіз аяқталды; бүгінгі күнге дейін дау шешілмей келеді.

Суринаммен шығыс шекарасы

Роберт Шомбургк 1840 жылы алған тапсырмасына Суринамның голланд колониясымен, қазіргі тәуелсіз Суринам мемлекетімен колонияның шығыс шекарасын зерттеу де кірді. 1899 жылғы Британдық Гвиана – Венесуэла шекарасы жөніндегі төрелік шешім Суринаммен шекараның Курантьен өзенінің бастауына дейін жалғасатынын, оны Кутари өзені деп атады. Нидерландтар Курантьеннің бастауы және шекарасы ретінде Кутари емес, Жаңа өзенді қарастыру қажет деп дипломатиялық наразылық білдірді. Британ үкіметі 1900 жылы бұл мәселе бұрыннан шешілгенін, Кутариның шекара ретінде ұзақ жылдар бойы қабылданып келгенін жауап берді. 1962 жылы Нидерланд Корольдігі, сол кездегі құрамына кіретін Суринам мемлекетінің атынан "Жаңа өзен үшбұрышына" – Жаңа және Кутари өзендері арасындағы үшбұрышты аймаққа ресми талап қойды. Сол кездегі Суринам отарлық үкіметі және 1975 жылдан кейін тәуелсіз Суринам үкіметі голландтық ұстанымды сақтады, ал Британдық Гвиана үкіметі, кейіннен тәуелсіз Гайана үкіметі британдық ұстанымды сақтады.

Британдық Гвиананың маркалары мен пошта тарихы

Британдық Гвиана филателистер арасында 1850 жылы тұңғыш рет басылған ерте пошта маркаларымен әйгілі. Осы маркалардың ішінде әлемдегі ең сирек және ең қымбат маркалар бар, мысалы, 1856 жылғы бірегей Британдық Гвиана 1 центтік маджента маркасы 2014 жылы 9,5 миллион АҚШ долларына сатылды.

Негізгі дереккөздер

Перкинс, Гарри Иннес. Британдық Гвиана және оның алтын өнеркәсібі туралы ескертулер (Waterlow & Sons, 1895) онлайн.