Кіріспе

Кореялық биші (1911–1969)

Чой Сын Хи (hangul=최승희, 24 қараша 1911 – 8 тамыз 1969) – көрнекті корейлік қазақша заманауи биші. Чой – Корея, Жапония және Қытайдағы ерте заманауи бидің маңызды тұлғасы, ол 1930 жылдары әлемдік деңгейде танымал болды.

Өмірбаян

Чой Кореяның Сеул қаласында отарлық кезеңде янбан отбасында дүниеге келді. Ол жапондық айтылуымен де белгілі болды – Сай Шёки. Жапондықтар корей есімдерін жапон есімдеріне ауыстыру саясатын, соши каймейді жүргізгеніне қарамастан, ол корейлік отбасылық атын Чой деп сақтады. "Сай" – бұл Чой таңбасының жапонша айтылуы, ол жапондық есім емес. Оның есімдерінің әртүрлі айтылуы Жапон империясының ішіндегі күрделі мәдени қатынастарды көрсетеді. Олардың жалғыз табысы – ағасы Чой Сын Ильдің қолжазбаларынан түскен ақша болды. Он бес жасында Сокмюнг орта мектебін бітірген соң, отбасына қаржылай көмек көрсету үшін мұғалім болуға тырысты. 860 үміткердің ішінде жетінші орынды иеленді, бірақ жасы кішкентай болғандықтан қабылданбады. Бір жылдан кейін қайта оралуға шақырылды. Баку Иши – танымал жапондық заманауи би және балет бишісі (1940-1960 жылдары актер және классикалық композитор болған Кан Ишидің әкесі). Чой Сын Иль Кореяның суретшілер пролетариаты федерациясының (KAPF) мүшесі болды және Жапония мен Кореяда журналистер мен зиялы қауыммен байланыстары көп болды. Осының арқасында ол Чойды Ишимен таныстыра алды, себебі Иши де KAPF-та жұмыс істеді. Басында Иши Чойды шәкірті ретінде қабылдауға асықпады, корей жұртшылығы биді бағаламайды және олардың қойылымы құрметке ие труппа емес, саяхаттаушы цирк сияқты көрінеді деп ойлады. Иши корей және жапон жұртшылығының пікірін ескергендіктен Чойды шәкірті ретінде қабылдауға тартынды. Алайда 1926 жылы ол оны қабылдауға шешім қабылдады, себебі оның қосылуы Корея мен Жапония арасындағы қарым-қатынасты жақсартады деп ойлады. Иши Чойды қабылдады, тіпті оған тегін сабақ беріп, музыка мектебіне жіберуді ұсынды. 1920-ші жылдардың басында конфуцийшіл сенімдері бар отбасының баласына би оқуға рұқсат беруі сирек кездесетін жағдай еді. Чой Ишидің екінші корей оқушысы болды. Алғашқысы Канг Хонг Шик болды, ол кейіннен Ишиден кетіп, жапон атымен киножұлдызға айналды. (Канг Хонг Шиктің аналық немересі – қазіргі Оңтүстік Кореядағы ең танымал актерлердің бірі Чой Мин Су). Ол бишілерге айлық төлеуге жеткілікті ақшасы болмады. Қарыздарын өтеу үшін Иши өнер көрсету сапасын төмендетіп, көлемін арттырды. Чой Кореяға оралып, өзінің би өнер институтын – 최승희무용예술연구소 деп атады. Оның корей және жапон студенттері де болды. Қайтып оралғаннан кейін ол корей бишісі ретіндегі халықаралық жұмысының саяси маңызынан бағаланды. Журналдар мен газеттер оның батыс биі, шетелде билеуі және Кореядағы жеке өмірі туралы жазды. Кореялық БАҚ оның биші ретіндегі және "жаңа әйел" құбылысының бөлігі ретіндегі жұмысына үлкен қызығушылық танытты. Ол, әсіресе, тұрмысқа шықпаған әйел ретінде бұқаралық ақпарат құралдарында жиі талқыланды. Чой өзін дәстүрліліктен ерекшелендірді, сонымен қатар jeongjo (адамгершілік) бұзуды қазіргі заманғы тәжірибе ретінде қарастырған "жаңа әйелдерден" де ерекшеленді. Чой үнемі жұртшылықтың қарсылығына ұшырады, себебі оның неке адалдығын бұзу туралы көптеген әңгімелер тарады. Чой Кореяда жаңа билерді дамытқандығы үшін танылуға ұмтылса да, корей қоғамы оны тек "жаңа әйел" үрдісінің бөлігі ретінде қарастырды, оны әйелдердің дәстүрлі идеалына қарсы қойды. Көптеген корейлер оны қазіргі заманғы суретші емес, ойын-сауық жасаушы ретінде қарастырды. Чой бастапқыда корей биін үйренуді жоспарламаған, өйткені корей қоғамы биді көркем өнерге құрметпен қарамайтын; оның орнына би гисангпен (сөйлеуші қыз) байланысты ойын-сауықтың төмен түрі ретінде қарастырылды. Уаседа университетінің студенті. Үйлену тойынан үш ай өткен соң, Ан Мак коммунистермен байланысы үшін тұтқындалды және 15 қазанда босатылды. Ан Мак қысқы семестрлік емтиханға Токиоға кетті. Анның рұқсатымен Чой институтын Анның қолжазбаларын газет компанияларына жібергеннен түскен ақшаға қаржыландырды. Сондай-ақ, "Донг а Ильбо" газетінің демеушілігімен қаржыландырылды. Осы уақытта Чой Кореяның халық билерін орындауды бастады. Ан Чойдың жүктілігін білгеннен кейін уақытша оралды. 1930 жылдары мәдени гүлденуден кейін Чой жапон мегаполисіне тартылды, ол отарлау дәстүрлерін пайдалана отырып, жапондық аудиторияға жүгіну арқылы жұмыс пен көркемдік мүмкіндіктер тапты. Сондай-ақ, Чойдың Жапон императорлық үкіметімен тығыз қарым-қатынасы туралы да дау-дамайлар болды. Мысалы, 1929 жылы Сукмён қыздар орта мектебінде жапондық би тобында би билегеніне жауап ретінде оны абыройсыз түлек деп жариялауға әрекеттенді. Жапониямен болған осындай қарым-қатынас оны қоғамдық сферада қызықтырақ етті, өйткені оның билерінің тек жетісі дәстүрлі корей билері болды. Иши Чойды Хан Сон Джунмен таныстырды, ол Чойге корей билерінің тағы бірін үйретті. (Кейінірек өткен өнер көрсетулерінің бірінен кейін 풍랑을 헤가르고, ол сахнада қарт адамның бетпердесін шешіп тастады). Жапониядағы театр ұйымдары Чойды қолдады және оның бейнесін отарлық әйел ретінде пайдаланды. Олар империяның сезімталдығы мен басымдығын көрсету үшін әйелдік бейне мен азиялық дәстүрді пайдаланды. Әйелдік бейне отарланған адамдар мен отарлық кездесулер арасындағы қарым-қатынасты жақсартуға көмектеседі деп күтілді. Сонымен қатар, Азиядағы жапон милитаризміне қарсы батыс державаларының ашуын басуға көмектеседі. Чойдың мансап жолы және оның өнер көрсететін орындары оның бейнесіне әсер етті, олар көрермендердің тілегіне байланысты өзгерді. Чойдың мансабындағы уақыттық өзгерістер және оның бастан өткерген ұлттық шиеленістер Жапон отарлық империясының қайшылықтарына түсінік берді. Чойдың бейнесін көрсету соғыс кезінде бұқаралық ақпарат құралдары мен ойын-сауықтың қарқынды дамуымен сәйкес келді, Чойдың атын саяси пайда үшін тиімді пайдаланды. Оның жұмысы сол кезде Жапонияда өте танымал мәдени құбылысқа айналды, жапон империализмі отарлық мәдениетті қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Чой сергекті стильді іздеді. Ол модель ретінде жұмыс істеді. Модельдіктен тапқан ақшасын өнер көрсетулеріне жұмсады. Ол мюзиклдерде де ойнай бастады. Ан оқу ақысы ретінде арналған ақшасын Чойдың өнер көрсетулерін қаржыландыруға жұмсады. Иши 1936 жылы да қаржылық қиындықтарға тап болды. Оған көмектесу үшін Чой мен Ишидің алты шәкірті Тайваньде өнер көрсетті. Олардың Жапониядағы және Тайваньдегі өнер көрсетулері сәтті өтті. Тайваньнен оралғаннан кейін Чой Токиода екі қабатты үй сатып алды. Оның жұмысы әлеуметтік-саяси кеңістікке өзгерістер енгізді, сондықтан көптеген пікірталас туды. Ол корей бишісі ретінде жапондық труппада болғандықтан басқа бишілерден ерекшеленді. Осы кезде Чой мен Ан босал биі (hangul=보살춤) сияқты көптеген дәстүрлі билерді зерттеді. Чойдың өнер көрсетулері Сан-Францискода (22 қаңтар), Лос-Анджелесте (2 ақпан, Ebell Theatre) және Нью-Йорк қаласында (19 ақпан) өтті. Көрермендердің пікірлері мен сын-ескертпелері жақсы болды. Нью-Йорк қаласында ол танымал Бродвей музыканттары мен бишілерінің өнер көрсетулерін тамашалады. 1938 жылдың қараша айының басында Леопольд Стокковский, Джон Стейнбек, Морис Декобра және Чарли Чаплин сияқты танымал адамдар Гилд театрына (қазіргі Август Уилсон театры) оның өнер көрсетуін тамашалауға келді. АҚШ-та өнер көрсеткен кезде ол өзінің есімінің жапондық айтылуын қолданғандықтан, корей тәуелсіздік қозғалысындағы корейлер оны жапондықтармен ынтымақтасқан деп сынады, бірақ жапон үкіметі оны корей тәуелсіздігі үшін жұмыс істеп жатқан деп қарады, өйткені оның американдық шоуларында тәуелсіздікке қатысты сувенирлер сатылды. Чой және оның тобы 1938 жылдың 17 желтоқсанында АҚШ-тан кетіп, 24 желтоқсанда Францияның Ле-Авр портына жетті. Өнер көрсетулері Парижде (31 қаңтар, 193...).

Қытай классикалық биі

Чой Қытай классикалық биі мен Қытай корей биінің (Солтүстік-шығыс Қытайда корей ұлттық азаматтары бар) дамуына зор ықпал етті, Қытай операсынан би элементтерін шығару жобасын жетекшілік етті. Пекинге оралған соң Чой, Қытай операсының шеберлері Мей Ланфан, Хан Шичан және Бай Юньшенгпен бірге Қытай классикалық биінің дамуына бастау болған Қытай операсындағы қимылдарды талдады. Қытай бишісі және CAD Dance Ensemble директоры Чэнь Цзиньцин Чойдың жұмысын Қытай би саласындағы үлгі ретінде бағалады, себебі ол жергілікті халықтық материалды алып, оны заманауи хореографиялық тәсілдермен жаңа деңгейге көтерді. 1951 жылдың қаңтарында Қытай Мәдениет министрлігі Чойды би институтын Пекинге көшіруге шақырды. 1951 жылдың шілдесінде Чой би тобымен Мәскеуге гастрольдік сапар жасады. 5 тамыздан бастап оның шәкірттері, соның ішінде қызы Шығыс Германияда өнер көрсетті. Содан кейін Чой мен оның тобы Польша, Чехословакия және Болгарияда өнер танытты. Ол қызын Мәскеудегі Большой балет академиясына оқуға жіберді. Сол жылдың мамыр айында он жапондық бейбітшілік делегациясы Солтүстік Кореяға сапар шекті. Делегаттардың қатарында белгілі жазушы Асихей Хино да болды. Үкімет пен Ан Мак Чойдың Жапонияда өнер көрсеткен жағдайда елге оралмай қалуы мүмкін деп қорқып, оның Жапонияға баруына рұқсат бермеді. Ким Ир Сеннің кезінде Ким Чан мен Хан Сулья арасында билік үшін күрес болды, нәтижесінде Хан Сульяның жақтастары жеңіліске ұшырады. Бұдан кейін тазарту шаралары жүргізілді. Ан Мак Хан Сульяның жақын серігі болды. 1959 жылдың сәуір айында Ан тұтқындалды. 1967 жылы партиядан қуылды және қоғамдық өмірден мүлдем жоғалып кетті. 1999 жылдың қазан айында Ким Ён атты дезертир Чойдың өзі де тұтқындалған концлагерьге (18호 관리소) қамалғанын мәлімдеді. 2003 жылдың 9 ақпанында ол 1969 жылы қайтыс болғаны туралы ресми хабарландырылды және оны "Халық актрисасы" деп жариялаған ескерткіш орнатылды.

Фильмдер

1998 Чой Сынхи: Корея бишісі. Өндіруші және режиссері Хан Сын Джун. VHS бейнежазба. Вест-Лонг-Бранч, Нью-Джерси, АҚШ: Kultur.