Кіріспе

АҚШ Әуе күштері генералы (1915–2007) – Екінші дүниежүзілік соғыстың АҚШ Әуе күштері ұшқышы Пол Уорфилд Тиббетс-кене (23 ақпан 1915 – 1 қараша 2007) – АҚШ Әуе күштері бригадир генералы. Ол ең белгілісі ретінде «Энола Гей» (оның анасының құрметіне аталған) атты B-29 «Суперфортресс» ұшағының капитаны ретінде танымал, ол Хиросима қаласына «Кішкентай бала» деген алғашқы атом бомбасын тастады. Тиббетс 1937 жылы АҚШ армиясына қабылданып, 1938 жылы ұшқыш квалификациясын алды. Жапонияның Перл-Харборға шабуыл жасағаннан кейін Атлантика мұхитында суасты қайықтарына қарсы патрульдеуге қатысты. 1942 жылдың ақпан айында Боинг B-17 ұшақтарымен жабдықталған 97-ші бомбалау тобының 340-шы бомбалау эскадрильясының командирі болды. 1942 жылдың шілдесінде 97-ші топ 8-ші әуе күштерінің құрамына енген алғашқы ауыр бомбалау тобы болды, ал Тиббетс топтың орынбасары болды. Ол 1942 жылдың 17 тамызында оккупацияланған Еуропаға қарсы алғашқы американдық күндізгі ауыр бомбалау миссиясында және 1942 жылдың 9 қазанында Еуропадағы 100-ден астам бомбалаушы ұшақтың алғашқы американдық рейсінде жетекші ұшақты ұшырды. Тиббетс генерал-майор Марк У. Кларк пен генерал-лейтенант Дуайт Д. Эйзенхауэрді Гибралтарға жеткізу үшін таңдалды. 43 жауынгерлік тапсырмадан кейін ол 12-ші әуе күштері штабында бомбалау операциялары жөніндегі көмекші болды. Тиббетс 1943 жылдың ақпанында Боинг B-29 «Суперфортресс» ұшағын жасауға көмектесу үшін АҚШ-қа оралды. 1944 жылдың қыркүйегінде Хиросима мен Нагасаки қалаларын атомдық бомбалауға жауапты болған 509-шы құрама топтың командирі болып тағайындалды. Соғыстан кейін ол 1946 жылдың ортасында Бикини атолліндегі «Крестовый перелом» операциясына қатысты және 1950 жылдардың басында Боинг B-47 «Стратоджет» ұшағын әзірлеуге қатысты. 1950 жылдардың соңында 308-ші бомбалаушы қанаты мен 6-шы әуе дивизиясының қолбасшысы болды, ал 1964-1966 жылдары Үндістанда әскери атташе болып жұмыс істеді. 1966 жылы Әуе күштерінен кеткеннен кейін ол Executive Jet Aviation компаниясында жұмыс істеді, 1976 жылдан бастап 1987 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін оның құрылтайшы кеңесінде және президенті болып қызмет етті.

Ерте өмір

Пол Уорфилд Тиббетс-младший 1915 жылғы 23 ақпанда Иллинойс штатының Куинси қаласында Пол Уорфилд Тиббетс-аға мен оның әйелі Энола Гей Тиббетстің ұлы болып дүниеге келді. Ол бес жасқа толғанда, отбасы Айова штатының Давенпорт қаласына, содан кейін Айова штатының астанасы Де-Мойнға көшіп барды, онда ол өсті және оның әкесі тәттілердің көтерме саудагері болды. Сегіз жасында отбасы орталық батыстың суық қыстарын қашу үшін Флорида штатының Хиалеа қаласына көшіп барды. Бала кезінде ол ұшуға қатты қызығушылық танытты. Бір күні анасы оны жергілікті карнавалдағы ұшаққа отырғызу үшін бір доллар төлеуге келісті. 1927 жылы, 12 жасқа толғанда, ол barnstormer Дуг Дэвис басқарған ұшақта ұшып, Hialeah Park Race Track жарысына келген адамдарға кішкентай парашютпен шоколад тастады. 1920 жылдардың соңында бизнес мәселелері Тиббетстің отбасын Иллинойс штатының Алтон қаласына қайта оралуға мәжбүр етті, онда ол 1933 жылы Батыс әскери академиясын бітірді. Содан кейін ол Флорида университетінің Гейнсвилл қаласында оқыды және 1934 жылы Сигма Ну бауырластығының Эпсилон Зета бөлімінің мүшесі болды. Сол кезде Тиббетс Майамидегі Опа Локка әуежайында Расти Хардтан жеке ұшу сабақтарын алды, кейін ол Eastern Airlines әуекомпаниясының капитаны болды. Университетте оқып жүргенде Тиббетс ішкі ағза хирургі болуды жоспарлаған. Ол екінші курстан кейін медициналық білімін аяқтау үшін Цинциннати университетіне ауысты, себебі сол кезде Флорида университетінде медициналық мектеп болған жоқ. Алайда, ол бір жарым жыл ғана оқыды, содан кейін дәрігер болу туралы ойынан бас тарды. Оның орнына ол АҚШ армиясына қатысып, АҚШ әскери-әуе күштерінің ұшқышы болуға шешім қабылдады.

Ерте әскери мансап

Әскери мектепте оқығандықтан, колледж бітіргенімен және ұшу тәжірибесі болғандықтан, Тиббетс авиация курсанттарын даярлау бағдарламасына қабылданды. 1937 жылдың 25 ақпанында Кентукки штатының Форт-Томас қаласында әскерге қатысты, ал бастауыш және негізгі ұшу оқуына Сан-Антониодағы Рэндлф Филдке жіберілді. Оқу кезінде ол өзін орташадан жоғары ұшқыш екенін көрсетті. 1938 жылы Сан-Антониодағы Келли Филдінде екінші лейтенант званиесін алды және ұшқыш куәлігін иеленді. Бітіргеннен кейін Тиббетс 16-шы бақылау эскадрильясына тағайындалды, ол Джорджия штатының Лоусон Филдінде орналасқан және жақын маңдағы Форт-Беннингтегі жаяу әскер мектебіне қолдау көрсету үшін ұшумен айналысты. Форт-Беннингте Тиббетс Колумбус (Джорджия штаты) қаласындағы дүкеннің қызметкері Люси Фрэнсис Уингейтпен танысты. Тиббетс протестант болғанымен, екеуі 1938 жылдың 19 маусымында Алабама штатының Холи Тринити қаласындағы Рим-католик семинариясында үйленді. Тиббетс отбасы мен командиріне хабарламады, және жұбайлар бұл хабарды жергілікті газетке жарияламауды жөн көрді. Олардың екі ұлы болды. Пауль III 1940 жылы Колумбуста (Джорджия штаты) дүниеге келді, Хантингдон колледжін және Оберн университетін бітірді. АҚШ армиясының резервіндегі полковник болды және ауруханалық фармацевт ретінде жұмыс істеді. 2016 жылы Луизиана штатының Батыс Монро қаласында қайтыс болды. Кіші ұлы Джин Вингейт Тиббетс 1944 жылы дүниеге келді, 2012 жылы қайтыс болған кезде Оңтүстік Алабамадағы Батлер округіне қарасты Джорджанда тұрды. Бастапқыда МакДиллде, содан кейін Флоридадағы Сарасота әскери әуеайлағында орналасқан, кейін Мейн штатының Бангор қаласындағы Годфри әскери әуеайлағына көшірілді. 1942 жылдың шілдесінде 97-ші бригада 8-ші әуе күшінің Англияға жіберілген алғашқы ауыр бомбалау тобы болды, ол RAF Polebrook базасында орналасқан. Ол ертерек орналасу талаптарымен келісу үшін асығыс жиналды және күндізгі жарық кезінде биік биіктікте бомбалаудың негіздері туралы ешқандай дайындықсыз келді. 1942 жылдың тамызының алғашқы апталарында Корольдік әуе күштерінің тәжірибелі ұшқыштарының басшылығымен топ өзінің алғашқы миссиясы үшін қарқынды дайындықтан өтті. Топтың командирі подполковник Корнелиус В. Коусландты полковник Фрэнк А. Армстронг Jr. алмастырды, ол Тиббетсті өзінің орынбасары етіп тағайындады. Тиббетс 1942 жылдың 17 тамызында америкалық ауыр бомбалаушы миссиясы үшін бас бомбалаушы "Кескіндеме" ұшағын ұштырды, Армстронг оның қосалқы ұшқышы болды. Бұл Францияның Руан қаласындағы маршаллдық сарайға қарсы жағалауға ену рейдi, Тиббетстің Red Gremlin ұшағы емес, сонымен қатар оның тұрақты экипажы да емес, оның ішінде бомбашы Томас Ферби және навигатор Теодор Ван Кирк бар, олар кейіннен онымен бірге Enola Gay ұшағында ұшты. 1942 жылдың 9 қазанында Тиббетс 100 астам бомбалаушы ұшақпен Еуропаға алғашқы американдық рейдке басшылық етті, ол француздық Лилль қаласындағы өнеркәсіптік нысаналарға шабуыл жасады. Бомбалаудың нашар дәлдігі көптеген азаматтық құрбандарға әкелді және теміржол қондырғыларына күтілгеннен аз залал келтірді, бірақ миссия жалпы табысқа ие болды, өйткені ол ауыр және тұрақты ұрыс шабуылына қарсы мақсатқа жетті. Рейдке қатысқан 108 ұшақтың 33-і атып түсірілді немесе механикалық ақауларға байланысты кері қайтуға мәжбүр болды. Сол алғашқы миссияда Тиббетс бомбалардың бейкүнә адамдарға құлап жатқанын нақты уақыт ішінде көрді. Сол кезде ол өзіне-өзі: "Ол жерде ешқандай қатысы жоқ адамдар өлтірілуде. Олар жауынгер емес". Бірақ ол медицина факультетінде оқып жүрген кезінде үйде бірге тұратын дәрігерден алған сабағын еске түсірді. Бұл дәрігер оған бұрынғы сыныптастары бағдарламадан түсіп, есірткі сатумен айналысқаны туралы айтып берді. Олар бағдарламаны орындай алмады, себебі "олар өздерінің науқастарына тым көп жанашырлық танытты", бұл "медициналық қажеттіліктерді қамтамасыз ету қабілеттерін жойды". Тиббетс: "Егер мен қандай да бір кінәсіз адамның жерге ұрылуы туралы ойласам, мен дәл солаймын. Мен бомбалаушы ұшқыш болып, нысананы жоюым керек. Егер мен бұлай істесем, менде ешқандай пайда болмайды. Мен сол кезде осы бомбаны тастаудың моральдық мәні менің ісім емес деп шештім. Менде әскери миссияны орындау үшін бомба тастау тапсырмасы берілді. Бұл менің қолыма келгеннің бәрін жасайтын нәрсе болды. Соғыста мораль деген жоқ. Мен үшін атом бомбасын тастаудың, 100 фунттық бомбаларды тастаудың немесе мылтықпен атудың маңызы жоқ. Моральдық мәселелерді бұл мәселеге қоспаңыз". "Шырақта" операциясы басталғанда, Солтүстік Африкаға қарсы союзгерлердің шабуылы кезінде 8-ші әуе күшінің командирі генерал-майор Карл Спаатц ең жақсы екі ұшқышын құпия миссия үшін беруге бұйрық берді. Ол Тиббетсті және майор Уэйн Коннорсты таңдады. Тиббетс генерал-майор Марк В. Кларкты Polebrook-тан Гибралтарға ұшты, ал Коннорс Кларктың бас штабы, бригадалық генерал Лайман Лемницерді ұшты. Бірнеше аптадан кейін Тиббетс Бас союздік қолбасшы, генерал-лейтенант Дуайт Д. Эйзенхауэрді Гибралтарға ұшты. Тарихшы Стивен Эмброуз жазғандай, Тиббетс "Армия әуе күштеріндегі ең жақсы ұшқыш" деп танымал болды. Тиббетс Франциядағы нысаналарға қарсы 25 жауынгерлік миссияны орындады, содан кейін B-29 ұшағын демонстрациялық ұшқыш ретінде ұшуға жіберілді, және экипаждардың көзқарасы өзгерді. 1944 жылдың 1 қыркүйегінде Тиббетс Колорадо Спрингс әскери әуеайлағына, Екінші әуе күшінің штаб-пәтеріне келді, онда ол оның командирі генерал-майор Узал Энтпен және Манхэттен жобасының үш өкілімен, генерал-лейтенант Джон Лансдейл Jr., капитан Уильям С. Парсонс және Норман Ф. Рэмси Jr. кездесті, олар оны жоба туралы хабардар етті. Тиббетске 509-шы біріктірілген топқа басшылық ететіні айтылды, ол шамамен 1800 адамнан тұратын толыққанды ұйым, онда 15 B-29 ұшағы және барлық әскери жабдықтарға жоғары басымдық берілді. Энт Тиббетске үш мүмкін базаның таңдауын ұсынды: Канзас штатындағы Грейт Бенд әскери әуеайлағы, Айдахо штатындағы Маунтин Хоум әскери әуеайлағы немесе Юта штатындағы Вендовер әскери әуеайлағы. Тиббетс оның шалқаруы үшін Вендоверді таңдады. Операцияның даму кезеңінде Армстронг пен полковник Роско К. Уилсон атом бомбасын тастауға тағайындалған топқа басшылық етуге басты үміткерлер болды. Уилсон Манхэттен жобасына қолдау көрсеткен Армия әуе күштерінің жобалық офицері болды. Армстронг неміс нысаналарына қарсы тәжірибелі жауынгерлік қатысушы болды, бірақ ол қырық жаста болды және 1943 жылдың жазында өртте ауыр жарақат алды. Уилсон жауынгерлік тәжірибесі болмады және негізінен оның инженерлік білімі мен жобамен байланысының арқасында білікті болды. Тиббетс екеуінен де жас болды және ауыр бомбалаушы ұрыс операцияларындағы штаб және басшылық қызметтерінде тәжірибесі болды. Ол B-29 ұшағын ұшуда тәжірибелі болды, бұл оны осы құпия жобаға өте қолайлы кандидат етті. Тиббетс бомбаны жеткізу үшін қандай ұшақты пайдалану туралы шешімді өзіне қалдырғанын айтты. Тиббетс 1945 жылдың қаңтарында полковник званиесіне көтерілді және әйелі мен отбасын Вендоверге алып келді. Ол топтағы үйленген ерлерге отбасыларын алып келуге рұхсат берудің моральдық жағдайды жақсартатынына сенді, бірақ бұл оның жеке өміріне де қиындық тудырды. Базада Манхэттен жобасы бойынша жұмыс істеген барлық азаматтық инженерлерді жасыру үшін Тиббетс әйеліне өтірік айтуға мәжбүр болды, ол инженерлердің "санитарлық қызметкерлер" екенін айтты. Бір күні Тиббетс Люсинің ғалымды дренажды ашуға тартып алғанын көрді. Осы "санитарлық инженерлермен" кездесу кезінде Тиббетске Роберт Оппенгеймер оның ұшағы атом бомбасының жарылысынан туындаған шок толқындарынан аман қалмайтынын айтты. 1945 жылдың 6 наурызында (Альберта жобасының іске қосылуымен бірге) Вендоверде 1-ші арнайы (әуе) ординарлық эскадрильясы іске қосылды, ол Армия әуе күштерінің қызметкерлерін немесе Лос-Аламоста болғандарды пайдаланды. Оның мақсаты топқа атомдық қаруларды жинауға мүмкіндік беретін "білікті машина жасаушылар, дәнекерлеушілер және оқ-дәрі жұмысшылары" мен арнайы жабдықтарды ұсыну болды, бұл қаруларды құрамдас бөліктерінде қауіпсіз тасымалдауға мүмкіндік берді. Күшті кандидаттарды іріктеу...

Соғыстан кейінгі әскери мансап

509-шы құрамды топ 1945 жылғы 6 қарашада АҚШ-қа оралды және Нью-Мексико штатындағы Розуэлл әскери әуеайлағында орналасты. 1946 жылғы 22 қаңтарда полковник Уильям Х. Бланшарт Тиббетстің орнын басып, 509-шы құрама топтың мұрагері – 509-шы бомбалаушы қанаттың алғашқы командирі болды. Тиббетс 1946 жылы Тынық мұхитындағы Бикини атоллінде өткен "Крестовый перелом" ядролық сынақтарының техникалық кеңесшісі болды, бірақ ол және оның "Enola Gay" экипажы тағы бір атом бомбасын тастауға таңдалмады. Содан кейін Тиббетс Алабама штатындағы Максвелл әуе күштері базасындағы Әуе командасы және штаб мектебіне қабылданды. 1947 жылы бітірген соң, ол Пентагондағы Әуе күштері бас штабының Қажеттіліктер басқармасына тағайындалды. Франциядағы қызметі кезінде ол Андреа Кватрегоме есімді француз ажырасып кеткен әйелмен танысты, ол оның екінші әйелі болды. Ол 1956 жылғы ақпанда АҚШ-қа оралып, Хантер әуе базасында 308-ші бомбалаушы қанатқа қолбасшылық етті және 1956 жылғы 4 мамырда базалық шіркеуде олар үйленді. Олардың Джеймс Тиббетс есімді ұлы болды. 1958 жылғы қаңтарда Тиббетс Флорида штатындағы МакДилл әуе базасындағы 6-шы әуе дивизиясының командирі болды.

Кейінгі өмір және өлім

Әуе күшінен зейнеткерлікке шыққаннан кейін Тиббетс Колумбуста (Огайо штаты) орналасқан және қазір NetJets деп аталатын әуе такси компаниясы Executive Jet Aviation (EJA) үшін жұмыс істеді. Ол компанияның құрылтайшы кеңесінің мүшесі болды және компанияның жұмысын Еуропаға кеңейтуге тырысты, бірақ сәтті болмады. 1968 жылы компаниядан зейнеткерлікке шығып, балалық шағының бір бөлігін өткізген Флорида штатының Майами қаласына оралды. 1970 жылы банктер EJA-ны банкротқа дейін жеткізді, ал Брюс Сандлун президент болды. Сол жылы Сандлун Тиббетсті EJA-ға қайта шақырды. 1976 жылы 21 сәуірде Тиббетс Сандлунның орнын басып, 1986 жылға дейін президент қызметін атқарды. 1987 жылы EJA-дан екінші және соңғы зейнеткерлікке шыққанға дейін бір жыл кеңесші болып жұмыс істеді. Тиббетс 2007 жылы 1 қарашада 92 жасында Огайо штатының Колумбус қаласында қайтыс болды. Өмірінің соңғы жылдарында ол ұсақ инсульт пен жүрек жетіспеушілігінен зардап шегіп, хосписте күтім алды. Оның бірінші некеден туған екі ұлы, Пол III және Джин, сондай-ақ екінші некеден туған ұлы Джеймс бар еді. Тиббетс ешқандай жерлеу рәсімі мен ескерткіш орнатуды өтінген жоқ, өйткені бомбалауға қарсылар оны наразылық көрсету немесе қирату орыны ретінде пайдалануы мүмкін деп қорқыды. Оның тілегіне сәйкес денесі өртеліп, күлі Англия жоғалауына шашылды; ол соғыс жылдарында осы жоғалаудан көп рет ұшқан. 2015 жылдың 5 маусымында ол 509-шы бомбалаушы қанаттың қолбасшылығын қабылдады.

Танымал мәдениетте

Барри Нельсон 1947 жылғы «Бастапқы немесе соңы» фильмінде Тиббетс рөлін сомдады. «Above and Beyond» (1952) фильмі Тиббетс қатысқан Екінші дүниежүзілік соғыс оқиғаларын бейнеледі. Роберт Тейлор Тиббетс рөлін, ал Элеонора Паркер оның бірінші әйелі Люси рөлін ойнады. Тиббетс сондай-ақ сценарист Си Бартлетттің 1949 жылғы «12 сағатқа дейін» фильміндегі «Майор Джо Кобб» атты ойдан туған кейіпкерінің прототипі болды және 1949 жылдың ақпан айында фильмнің техникалық кеңесшісі болуға жоспарланған, бірақ соңғы сәтте полковник Джон Х. деРусси оны алмастырды. 1980 жылы теледидарға арналған «Enola Gay: The Men, the Mission, the Atomic Bomb» фильмі Тиббетстің экипажының оқиасын біршама көркемдеп баяндады. Патрик Даффи Тиббетс рөлін, ал Ким Дарби Люси рөлін сомдады. Басқа көркем туындыларда Николас Килбертус «Бірінші күн» (1989) фильмінде Тиббетс рөлін, Дэвид Гоу «Хиросима» (1995) телефильмінде, ал Ян Шоу BBC-нің «Хиросима» (2005) теледокументалды фильмінде ойнады, онда Тиббетспен камера алдында сұхбат алынды. Тиббетспен жасалған сұхбат «Атомдық кафе» (1982) фильмінде, сондай-ақ 1970-ші жылдардағы «Әлем соғыста» британдық деректік фильмінің сериясында және Смитсонов желісінің «Соғыс оқиғалары» (1995) бағдарламасының «Таң шапағын әкелген адамдар» атты эпизодында пайда болды. Тиббетс Чикаго Трибьюны газетінің журналисі Боб Гриннің 2000 жылғы «Борыш: Әке, ұлы және соғысты жеңген адам» кітабында маңызды орын алды. 1976 жылы АҚШ үкіметі Техастағы әуе шоуда Тиббетстің B-29 ұшағында атом бомбасын тастауын – гриб тәрізді бұлтпен бірге – қайта орындағаннан кейін Жапониядан кешірім сұрады. Ол бұл қайта орындаудың жапон халқын қорлау мақсатында болмағанын айтты. 1989 жылы ол өмірінің сол кезге дейінгі кезеңін баяндайтын «Энола Гейдің ұшуы» атты естеліктерін жариялады. 1995 жылы ол Смитсонов институтындағы «Энола Гей» 50 жылдығына арналған көрмені сынады, себебі ол бомбалаудың салдарымен бірге көрсетуге тырысты, бірақ жапон үкіметінің қатыгездігіне емес, жапондықтардың құрбандарына баса назар аударды. 1996 жылы ол Ұлттық авиациялық даңқ залына енгізілді.