Кіріспе

Ирак пен Сириядағы салафиттік жихадшы топтар, Ахрар әл-Шамның қарсыластары = █ шайқастар = Ирак соғысы, Ирак Күрдістанындағы исламистік көтеріліс, Сирия азаматтық соғысы, Алеппо шайқасы, Алеппо жазғы науқаны, Идлибтің демилитаризациясы, қарапайым "Ансар әл-Ислам" деп аталады – күрд исламистік және сепаратистік топ. Ол 2001 жылы Кабул құлағаннан кейін Ауғанстаннан қайтып келген бұрынғы талибтер мен "Әл-Қаида" еріктілері болған күрд исламистерімен Ирактың солтүгіндегі Күрдістан аймағында құрылды. Оның мақсаты – Күрдістан аймағында ислами мемлекет құру және күрд халқын басқа қарулы бүлікші топтардан қорғау. Иран шекарасына жақын Бяра маңындағы бақылауындағы ауылдарда қатаң шариғат заңдары енгізілді. Бұл топ Біріккен Ұлттар Ұйымы, Австралия, Канада, Израиль, Ұлыбритания және АҚШ-та террористік ұйым ретінде танылды және "Әл-Қаида" желісінің белгілі серіктесі болды. 2014 жылдың 29 тамызында "Ансар әл-Исламның" 50 мүшесі мен командирлері жеке-жеке ИИДМ-ға (Ислам мемлекеті) қосылатынын мәлімдеді, алайда "Ансар әл-Ислам" ИИДМ-ға қарсы күресін жалғастырды және тәуелсіз жұмыс істеді. Әбу Хатаб әл-Күрди "Ансар әл-Исламнан" ИИДМ-ға кеткендердің бірі болды және кейін ИИДМ командирі болды. 2017 жылы Иракта ақ туды қолданатын, бұрын белгісіз күрд соғысшылары тобы пайда болғанда, Ирак қауіпсіздік және барлау қызметтері бұл Хамрин тауларында әлі де жүздеген жауынгерлері бар "Ансар әл-Исламның" жарылған тобы екенін мәлімдеді. Себебі, топ Ауғанстанда талибтер үшін соғысқан күрдтерден құралған, және талибтермен ұқсастығы бар, соның ішінде екеуі де шариғат заңдары бойынша ислами эмирліктер құрды, олардың екеуінің де жауынгерлері исламистер болды, бірақ белгілі бір ұлтшылдық көзқарастары болды (талибтер – паштун, "Ансар" – күрд), және екеуі де мұсылман емес адамдарды қатыгездікпен қуғынға салды.

Құрылу

Ансар әл Ислам шариғат заңдарына сәйкес "Ислам мемлекеті" құруға, сондай-ақ күрдтердің "заңды құқықтарын" алу және сақтау мақсатында жұмыс істейді. Ансар әл-Ислам 2001 жылдың қыркүйегінде Абу Абдулла әл-Шафии басқарған "Жунд әл-Ислам" (Мысырдың "Жунд әл-Ислам" емес) және Мулла Крекар басқарған "Курдистан ислам қозғалысынан" (ҚИҚ) бөлінген топтың бірігуі нәтижесінде құрылды. Крекар ИМҚ мен аймақтағы ең ірі күрд тобы – Күрдістанның Патриоттық Одағымен (ПУК) жасалған келісімге қарсы болған біріккен Ансар әл-Исламның жетекшісі атанды. Кейіннен бұл топ "Әл-Қаида" ұйымына адалдық серт беріп, террористік желіден тікелей қаржылық көмек алды. Ансар әл Ислам бастапқыда шамамен 300 адамнан тұрды, олардың көпшілігі совет-афған соғысындағы жихадқа қатысқан күрд ветерандары еді. 2001 жылдың 1 қыркүйегінде "Жунд әл-Ислам" деген атпен ҚИҚ-тан бөлінген екі топ сол айда 42 ПУК пешмергасын өлтірген шабуылда алғашқы сәттіліктерге қол жеткізді, бұл олардың қатарына ИМҚ басшыларын тартуына себеп болды. 2001 жылдың 10 желтоқсанында топ AAI (Ансар әл-Ислам) деп атала бастады. Ансар әл-Исламның тамыры 1990 жылдардың ортасына дейін жетеді. Бұл топ Қурдистанның Ислам қозғалысынан (ҚИҚ) бөлініп шыққан түрлі исламистік фракциялардан құралған. 2001 жылы, 11 қыркүйекке дейін, бірнеше күрд исламистік фракцияларының басшылары Ауғанстандағы "Әл-Қаида" жетекшілерімен кездесіп, Ирактың солтүстігінде "Әл-Қаида" базасын құруды жоспарлады. Кабулде табылған құжатта топтың мақсаты – "Курдистаннан яһудилер мен христиандарды қуу, жихад жолына қосылу және ислам шариғатымен жердің әрбір бөлігін басқару" екені көрсетілген. Бұл туралы "Лос-Анджелес Таймс" газеті Ансар тұтқынымен сұхбаттасып, 2000 жылдың қазан айында күрд исламистік басшыларының джихадистерді Усама бен Ладеннің лагерлеріне жібергенін және олардың барлық күрд исламистік топтарын біріктіру қажеттігі туралы хабарлама алғанын растады.

Ирак соғысына дейінгі кезең

Құрылғаннан кейін "Ансар әл Ислам" Ирак Күрдістанындағы барлық зайырлы саяси партияларға қарсы қасиетті соғыс жариялады. 2002 жыл бойы AAI осы күрд топтарына шабуылдар жасап, олардың жоғары деңгейдегі мүшелерін, әсіресе КОБ-тың өкілдерін нысанаға алды, сондай-ақ КОБ-пен шайқастар мен қақтығыстарға қатысты. Бұл шабуылдар AAI-ге өзінің рухани негізін қалаушысы және басшысы Мулла Крекар басшылығымен Ирактың солтүстік-шығысындағы "Исламдық Биара Әмірлігі" деп аталатын өз аймағын бақылауға мүмкіндік берді. Онда шариғат заңдары енгізіліп, исламдық деп саналған бизнестерді бомбалау, "әдепсіз" деп танылған әйелдерге қышқыл шашу және "діннен тайғандар" деп есептелгендердің басын кесу арқылы күшпен орындалды. 2001 жылдың соңы мен 2002 жылдың басында AAI 2001 жылғы Ауғанстанға жасалған шабуылдан кейін Ауғанстаннан қашқан шетелдік джихадистердің көптеп келуін қабылдады. AAI осы үлкен күшті пайдаланып, ПУК-тан жақсы қорғану үшін оларды қолданды. Осы шетелдік джихадистердің бірі – Абу Мусаб әл Зарқауи болды, ол қысқа мерзімге олармен бірге болды. Он бес журналист (NY Times, LA Times, ABC және BBC тілшілері қоса) Саргатқа барғаннан кейін, Колин Пауэлл айтқан химиялық қару зауыды іздеді, бірақ AAI телеарна мен радиостанцияға айналдыруды жоспарлаған студиядан басқа ештеңе таппады. Олар студияны "Ансар әл Ислам" ұйымының үгіт-насихат жұмыстарын жүргізу үшін пайдаланатын болады деп мәлімдеді.

Ирак соғысы

2003 жылы Бағдадта "Ансар әл-Ислам" ұйымының көптеген күрд жастарын "Аль-Каида" ұйымының ирактық араб мүшелері өлтірді, себебі олардың Ирактағы жиһад қозғалысын күрдтер басып алады деген қорқыныш болды. 2003 жылдың қыркүйегінде 2003 жылы АҚШ пен Ирактың бірлескен операциясынан кейін Иранға қашқан "Ансар әл-Ислам" ұйымының бірнеше мүшесі, "Жамаат Ансар әл-Сунна" деп аталатын жаңа топқа адалдықтарын жариялады. Бұл топ негізінен арабтардан құралды және АҚШ күштерін Ирактан қууға бағытталған. "Ансар әл-Сунна" Ирактың "Сунни үшбұрышы" деп аталатын аймағында белсенділік танытып, адамдарды ұрлау, қанаушылық шабуылдар мен партизандық шабуылдар жасады. 2007 жылдың қараша немесе желтоқсан айында "Ансар әл-Сунна" тобы өзінің "Ансар әл-Ислам" ұйымының тармағы екенін мойындады және қысқа мерзімге осы атауды пайдаланды, бірақ кейін оны "Ансар Әл-Ахлу Сунна" деп өзгертті.

Ирак көтерілісі (АҚШ-тың кетуінен кейін)

Ансар әл Ислам 2011 жылы АҚШ әскерлері Ирактан шығарылғаннан кейін де белсенді қызметін жалғастырды, Ирактың орталық үкіметіне қарсы көтеріліске қатысты. Топ Ирак қауіпсіздік күштеріне, әсіресе Мосул және Киркук маңында шабуылдар жасады, кейіннен өз атымен әрекет етті. 2012 жылдың тамызында бұл топ Ахфад әл-Расул бригадасымен бірлесіп, Дамасктегі Сирия әскери нысандарына бомба шабуылы жасады. Сондай-ақ, Алеппо шайқасына қатысып, «Әл-Қаиданың» «Әл-Нусра майданы» және Ислам майданы сияқты бірнеше салафит топтарымен ынтымақтастық жасады. 2016 жылы олар Алепподағы ірі шабуыл кезінде «Әл-Нусра майданымен» бірге соғысты. 2018 жылдың шілдесіне қарай Ансар әл Исламның Сириядағы тобы (осы аймақта соғысқан Сириялық Ансар әл Шам тобынан ерекшеленеді) Идлиб және Латакия облыстарында жергілікті Сирия армиясының бекіністеріне шабуыл жасап, белсенділік танытты. 2018 жылдың қыркүйегінде Түркия мен Ресейдің Идлибті демилитаризациялау жөніндегі келісімінен кейін, Ансар әл Исламның Сириялық бөлімшесі «Имандыларды ояту» операциялық тобына қосылды, бұл топ Солтүстік-Батыс Сирияны демилитаризациялауға жасалған әрекеттерге қарсы тұру мақсатында құрылған, «Әл-Қаидамен» байланысы бар басқа да топтармен бірге. 2019 жылдың 30 қазанында Ансар әл Ислам Ирактың солтүстік-шығысындағы Дияла провинциясында Халықтық мобилизация күштерінің көлігіне жасалған ЖЭҚ шабуылына жауапкершілікті мойнына алды.

Саддам Хусейн режимімен байланысты деп күтілуде

2002 жылдың 31 шілдесінде АҚШ Қорғаныс барлау агенттігі (DIA) Саддам режимі мен Ансар әл-Ислам арасындағы мүмкін байланыстар туралы былай деп қорытынды жасады: «Ирак режимі күрдтер бақылауындағы солтүстіктегі саяси оқиғаларға әсер етуге және оларды манипуляциялауға тырысады, және Ансар әл-Исламмен байланыста болатын немесе барлау активі арқылы оларға енген белгілі бір активтері болуы мүмкін». 2003 жылдың қаңтар айында АҚШ Ансар әл-Исламның Саддам Хусейн мен әл-Қаида арасындағы ықтимал байланысты қамтамасыз еткенін мәлімдеді және оның жаңа дәлелдерін жариялауға дайын екенін айтты. 2003 жылдың наурыз-сәуір айларында BBC хабарлағандай, тұтқынға алынған ирактық барлау офицері Ансар әл-Исламның жоғары лауазымды жетекшісі Әбу Уайлдің бұрынғы ирактық барлау офицері болғанын көрсетті. 2004 жылдың қаңтар айында Колин Пауэлл Ансар әл-Исламның Саддам Хусейнмен байланысы бар деген мәлімдемесіне сенімді дәлелдер жоқ екенін мойындады; ол Мемлекеттік департаментте өткен баспасөз конференциясында журналистерге «Байланыс туралы түтін шығаратын қару сияқты нақты дәлелдерім жоқ, бірақ байланыстар болды деп ойлаймын» деді. 2004 жылы жарық көрген Ирак бойынша соғысқа дейінгі барлау жөніндегі Сенат баяндамасында Саддам Хусейннің Ансар әл-Ислам мен әл-Қаиданың Солтүстік-Шығыс Ирактағы болуын білгені және осы топтарды өзінің режиміне қауіп деп санағаны, сондай-ақ оларға қарсы барлау операцияларын жүргізуге тырысқаны туралы қорытынды жасалды. Қорғаныс барлау агенттігінің мәліметінше, Ансар әл-Исламның ұсталған жоғары лауазымды өкілдері топтың Саддам режимін діннен тайғандар деп қарағанын және олармен ешқандай қарым-қатынасы болмағанын мәлімдеді. АҚШ-тың барлау жөніндегі таңдау комитеті 2006 жылдың қыркүйек айында: «Соғыстан кейінгі ақпараттар Ирактың Ансар әл-Исламды режимге қауіп ретінде қарастырғанын және олар туралы барлау мәліметтерін жинауға тырысқанын көрсетеді» деп хабарлады. Пауэлл президенттік лауазымнан кеткеннен кейін сұхбатында Барбара Уолтерске Саддам Хусейн мен Ансар әл-Ислам арасындағы байланыс туралы жасаған мәлімдемесінің өзінің репутациясындағы «дақ» екенін және оның жалған болып шыққан мәлімдемелері үшін «өте қатты өкініш» сезінетінін айтты. Ол: «Сол кезде кейбір барлау қызметкерлері осы дереккөздердің жарамсыз екенін және оларға сенбеу керектігін білген, бірақ олар үн қатпады. Бұл мені қатты күйзелді» деді. Саддам мен әл-Қаида арасындағы байланыс туралы сұралғанда Пауэлл: «Мен ешқашан мұндай байланыс көрген емеспін. Мен басқаша ойлай алмаймын, себебі мұндай байланысты көрсететін ешқандай дәлел болған емес».

Көшбасшылық

Ансар әл Исламның алғашқы басшысы Әбу Абдулла әл Шафии болды, 2001 жылдың 11 қыркүйегінен кейін көп ұзамай ол қызметтен босатылды. 2001 жылы Мулла Крекар Шафиидің орнын басып, Ансар әл-Исламның басшысы болды, ал Шафии оның орынбасары атанды. 2015 жылдың қарашасында Әбу әл-Валид әл-Салафи Twitter-де жариялаған хабарламасында "2014 жылдың басында топтың әмірі Әбу Хашим әл-Ибраһимді қоса алғанда, топтың бірнеше басшылары тұтқындалды" деді; аталған мақалада жаңа басшы туралы ешқандай ақпарат жоқ. Оның өміріне 1994 және 1997 жылдары Эрбилдегі бірдей жерде, бірдей көшеде екі рет покушаты жасалды, бірақ ол екеуінен де қашып құтылды. 2003 жылдың 22 наурызында Ансар әл Ислам австралиялық журналист Пол Моран мен басқа да бірнеше адамды қаза таптырған автокөлікті жарылдырды. Бұл топ 2003 жылдың 9 қыркүйегінде Эрбилдегі АҚШ Қорғаныс министрлігі кеңсесіне жасалған бомбалық шабуылға қатысқан деп айыпталды, нәтижесінде үш адам мерт болды. 2004 жылдың 1 ақпанында Күрд елордасы Эрбилдегі екі ірі күрдтік партия – ПҮК және ҚДП ұйымдастырған Құрбан айт мерекесі кезінде жанкешті шабуылдар жасалып, 109 адам қаза тауып, 200-ден астам адам жарақат алды. Ансар әл-Сунна жауапкершілікті өз мойнына алып, бұл шабуылдың мақсаты "Ансар әл-Исламдағы бауырларымызды" қолдау екенін мәлімдеді. 2008 жылдың қарашасында Мосулдағы архиепископқа "Ансар әл Ислам бригадалары" деген аттан хат келіп, онда барлық христиандар Күрдістанды тастап кетуді немесе өлтіруді ескертілді. Тағы бір шабуыл 2015 жылдың 17 қыркүйегінде Берлинде полиция офицеріне шабуыл жасау болды, бұл шабуылды бұрын Аяд Аллауиді өлтіруге тырысқан Ансар әл Ислам оператившісі Рафик Юсеф жасады.