Кіріспе
Исламшыл террористік ұйым
Ұлы Шығыс ислам рейдтері майданы (түрік тілінде: İslami Büyükdoğu Akıncılar Cephesi, қысқартылуы: İBDA C) – исламшыл жауынгерлік ұйым. Топтың өзі жариялаған мақсаты – Түркияны тарату және Таяу Шығыстағы күншығар ислам федерациялық мемлекеті – Ұлы Ұлылық мемлекетін (Başyücelik Devleti) құру. Олар шииттерге, әлеуиттерге, христиандарға және яһудилерге қатысты жаушылық танытады. IBDA C исламдық мұрасын жаңадан туған радикализммен жалғастырады, ол Түркияда діни үкіметті қайта орнатуды қалайды және оның үкіметін заңсыз деп санайды, сонымен қатар террористік актілер жасауға дайын. IBDA C тарихында 2003 жылғы қараша және 2008 жылғы шілде айларында Стамбулда дипломатиялық, бизнес және діни мүдделерге жасалған шабуылдарға жауапкершілік алған, бірақ көптеген сарапшылар оның мүмкіндіктерінен асып түсетін шабуылдар деп санайды. Осы себепті, АҚШ үкіметінде оның статусы жақсы ұйымдастырылған және қаржыландырылған, ресми «Шетелдік террористік ұйымдар» тізіміне енген топтардан өзгеше, «Басқа террористік топтар» ретінде сақталып келеді.
Тарих
IBDA C 1970 жылы Салих Изет Ердіш, көбінесе Салих Мирзабейоғлу ретінде танымал, құрған. Топ 1990 жылдары риторикадан зорлық-зомбылыққа көшті, бұл 1994 жылы 90 бомбалау және шабуыл сериясімен аяқталды. Кисакуректің рухани ізбасары болған Салих Иззет Ердіш 1998 жылдың 31 желтоқсанында ұсталды және 2001 жылдың сәуір айында "Түркияның зайырлы мемлекетін күшпен құлатуға тырысқаны" үшін өлім жазасына кесілді. Оның адвокаты Ахмет Арслан клиентінің "тек ойшыл ғана" екенін айтып, айыптауды қолдайтын нақты дәлелдердің жоқтығын мәлімдеді. 2002 жылдың тамызында Анкара өлім жазасын жойғаннан кейін Ердістің өлім жазасы жеңілдетілді. 2003 жылдың тамызында Эрдиш өз қылмыстарына жауапкершілікті мойнына алып, Түркиядағы сот-медицина институтынан көмек сұрап, әрекеттерін "ақылды басқаруға" байланыстырды. 2004 жылдың наурыз айында түрік соты Эрдишті Метрис түрмесінде билікке қарсы бүлікте қолдан жасалған жарылғыш заттар мен қару қолданғаны үшін 20 жылға бас бостандығынан айырды. Эрдиштің тұтқындалғаннан кейін IBDA C қызметін жалғастырды, ең көп белсенділігі Стамбул аймағында байқалды, барларға, дискотекаларға және шіркеулерге шабуылдар жасады. IBDA C мүшелері нақты иерархиялық құрылымда жұмыс істемейді және ортақ мақсаттар мен идеологиялармен біріктірілген шағын тәуелсіз топтарда әрекет етеді.
Доктрина
Ұлы Шығыс Ислам Рейдерлері майданы түрік сүнни жихадистерінен құралған, олар ислам діні үшін қару алуға дайын адамдар ретінде сипатталады. IBDA C Түркияның зайырлы үкіметтік жүйесін «заңсыз» деп есептейді және зайырлы мемлекет пен конституциялық жүйені жойып, оның орнына алдымен Түркияда, содан кейін бүкіл әлемде діни билік пен заң орнатуды мақсат етеді. Топ осы мақсаттарға жету үшін, негізінен, азаматтық нысандарға қарулы қорқыныш көрсету арқылы әрекет етеді. IBDA C идеологиялық тұрғыдан «Әл-Қаидамен» байланысты. IBDA C негізгі идеологиясын алған Нечип Фазыл Кысакүрек «таза ислам құндылықтарына» оралуды және мұсылман әлемінде жалпы ислам халифатын қайта жаңғыртуды жақтады. Оның ой жүйесі, «Büyük Doğu», мұсылмандарды табысқа және құтқарылуға жақындатуға уәде берген абсолюттік идеология болды, оның басты идеясы – шындыққа тек исламды ұстана отырып ғана қол жеткізуге болады. Сондай-ақ ол Түркияның зайырлы сипаты мемлекетті батыс империализмі деп санайтын нәрседен қорғай алмағаны үшін жауапты екенін айтты. 2003 жылғы Стамбулдағы шабуылдар IBDA C мен «Әл-Қаида» арасындағы байланыстың ең күшті дәлелі болып табылады, бірақ олардың ынтымақтастығының нақты сипаты әлі де белгісіз. «Әл-Қаида» тек сыртқы қолдау базасы ретінде әрекет еткен болуы мүмкін, немесе IBDA C-мен бірлесіп жоспарлау және орындау тұрғысынан жұмыс істеген болуы мүмкін. Кейбірлер IBDA C-нің ешқандай қатысы жоқ деп санайды; түрік БАҚ-ындағы қарама-қайшы хабарлар шабуылдарды тек «Әл-Қаидаға» байланыстырады, бұл IBDA C-нің мұндай күрделі террористік актіні жүзеге асыруға қабілетсіз екенін көрсетеді. IBDA C 2003 жылдың қарашасына дейін өздігінен террористік шабуылдар жасауға бейім емес еді. IBDA C осы шабуылдарға белсенді қатысқан-қатыспағанына қарамастан, топқа халықаралық деңгейде үлкен даңқ келді, өйткені олар бұрын әлемдік деңгейде танымал емес еді. «Әл-Қаиданың» ұқсас мақсаттары мен халықаралық террористік ұйым ретіндегі жоғары мәртебесіне қарамастан, IBDA C өзін барлық басқалары өздерінің ресурстарын жұмсауы керек исламдық қайта жаңғыру қозғалысының мәні ретінде қарастырады. Террорлық шабуылдар жасаудан басқа, ұйым кітап дүкендерінде және интернетте жарияланатын насихаттау әдебиеттерін шығарады, бұл жаңа мүшелерді, соның ішінде басқа елдерден келгендерді тартуға мүмкіндік береді. 2003 жылдың желтоқсан айында Der Spiegel газеті бұл топтың Германияда 600-ға жуық қолдаушысы бар екенін хабарлады. Германиядағы ықтимал қолдаушылар тобына қатысты тағы бір баяндамада түрік теміржолшысы: «Истанбул – ештеңе емес. Алда әлдеқайда қанды қырғын болады» деді. IBDA C-нің бүкіл Батыс Еуропа бойынша қолдаушылары бар деп есептелсе де, бұл топ Стамбулдағы әрекеттерінен кейін онда ешқандай маңызды террористік шабуылдар жасаған жоқ. IBDA C-нің террористік жоспарларына белсенді қатысатын экстремистік қолдаушылардың саны белгісіз, бірақ олардың аз екені айтылады. 2004 жылы IBDA C тобының жеті мүшесі түрік сектасының жетекшісі полковник Ихсан Гувенді және оның әйелін өлтіргені үшін маусым айында айыпталды, бірақ олар салыстырмалы түрде тыныш болды. Қылмысқа айыпталушылардың бірі Бурак Чилели IBDA C әдебиетінде Гувенді «әдепсіз», «еврейшіл» және «америкалық» деп қорлаған. Айыпталушылар қылмыс туралы ақпараттың баспа сөздерде дереу жарияланбағанына ашуланған көрінеді, сондай-ақ олар Савас Ай есімді телешоу жүргізушісі мен жазушыға шабуыл жасауды жоспарлап отырғанын мәлімдеді, осылайша ұйымдарын жария етуді көздеген. IBDA C жеңіл қарастырылмайтын ұйым, бірақ оның болашағы күмәнді болуы мүмкін, өйткені оның басшысы Эрдиш түрмеде отыр және топтың нақты анықталған иерархиялық құрылымы жоқ. Сонымен қатар, ұйымдасқан орталықтың болмауы бұл топты «Әл-Қаида» сияқты жоюды қиындатады. IBDA C егер ол сыртқы қолдау салаларын сақтай алса, әсіресе «Әл-Қаида» сияқты басқа террористік ұйымдардан қолдау таба алса, қауіпті болып қала береді. Эрдиштің 1998 жылдың 29 желтоқсанында тұтқындалуы және одан кейін сотталуы, сондай-ақ топтағы төменгі деңгейдегі көптеген тұлғалардың қамауға алынуынан кейін IBDA C-нің қызметі азайғандай болды. Алайда, IBDA C 2003 жылдың 15 қарашасында Стамбулдағы екі синагогадағы шабуылға, салдарынан 24 адам қаза тауып, 255 адам жарақат алған, сондай-ақ 2003 жылдың 20 қарашасында HSBC банкі мен британ консулдығына жасалған шабуыл үшін жауапкершілікті өз мойнына алған кезде қайтадан жаңалықтарға шықты. Екінші мәлімдемеде шабуыл «Әл-Қаидамен» бірлескен шабуыл деп аталады; бұл мәлімдеменің шынайылығы күмәнді. 29 қарашада Стамбул полициясы аты-жөнін атамаған адамды тұтқындады, ол 15 қарашада Бет-Исраел синагогына шабуыл жасау үшін шабуылшыларға бұйрық бергенін мойындады деп хабарлады.
The 2003 Istanbul bombings provide the strongest implication of ties between IBDA C and Al Qaeda, although the exact nature of their cooperation remains unclear. Al Qaeda may have acted merely as an outside support base, or possibly in tandem with IBDA C in terms of planning and execution. Some, on the other hand, assert that IBDA C had no involvement at all; contradicting reports from the Turkish media solely credit al Qaeda with the attacks, implying that IBDA C did not have the means to carry out such a sophisticated act of terrorism. Indeed, IBDA C showed no willingness to exercise suicide terrorism prior to November 2003. Regardless of whether or not IBDA C actively participated in these particular attacks, the attention received provided the group with a heightened level of international infamy, as they were previously not well known at the global level. Despite Al Qaeda's similar aims and superior stature as an international terrorist organization, IBDA C views itself as the quintessential Islamic revivalist movement toward which all others should dedicate their resources. In addition to committing terrorist attacks, the organization also produces propagandist literature put out in bookstores and on the Internet, which has the potential to attract new members, including those from other countries. In December 2003, the German newspaper Der Spiegel reported that the group could count on as many as 600 supporters in Germany. In another report regarding the possible German contingent, a Turkish rail worker claimed, "Istanbul was nothing. The major butchery is yet to come." Although IBDA C is thought to have supporters throughout Western Europe, the group has not performed any significant terrorist attacks there since their alleged actions in Istanbul. The number of extremist supporters actively participating in IBDA C's terrorist plots is not known, but thought to be small. IBDA C has kept relatively quiet in 2004, although seven members of the group were indicted in June for the murder of a Turkish cult leader, Col. Ihsan Güven and his wife. Burak Çileli, one of the defendants, is said to have described Güven contemptuously in IBDA C literature, calling him a "pervert," a "Jewish sympathizer," and "pro American." The accused were apparently angered that the murders were not immediately reported by the press, claiming that they also had plans to attack a TV talk show host and columnist named Savas Ay in order to heighten publicity for their organization. IBDA C is not an organization to be taken lightly, but it can perhaps be said to have a dubious future as its leader, Erdiş, sits in prison, and the group has no clearly defined hierarchical structure. By the same token, the lack of organized centrality makes the group more elusive and difficult to eliminate, much like al Qaeda. IBDA C will continue to be a threat if it is able to sustain external spheres of support, especially from other terrorist organizations such as al Qaeda. After Erdiş's arrest and subsequent conviction on December 29, 1998, followed by the detention of many lower ranking figures in the group, IBDA C's activity seemed to quiet down. However, IBDA C burst back into the headlines when it claimed responsibility for the dual synagogue bombing in Istanbul on November 15, 2003, which killed 24 and injured 255, as well as a subsequent attack on the HSBC Bank and British consulate on November 20, 2003 (see 2003 Istanbul bombings). The second claim called the bombings a joint attack with Al Qaeda; the authenticity of the claim is disputed. On November 29, police in Istanbul announced the arrest of a yet unnamed man they stated had admitted to giving the order to suicide bombers to attack Beth Israel synagogue on November 15.
Террористік ұйым ретінде белгілеу
Ұйым 2007 жылдан бастап Түркиядағы 12 белсенді террористік ұйымның тізімінде тұр, бұл туралы Қауіпсіздік Бас Директоратының (Түркия полициясы) Терроризмге қарсы күрес және операциялар департаменті мәлімдеген. 2001 жылдың желтоқсан айында IBDA C Солтүстік Кипр Түрік Республикасы тарапынан "заңсыз ұйым" деп танылды. Бұған қоса, ол терроризмге қарсы күреске арналған Еуропалық Одақтың 2001/931/CFSP ортақ ұстанымы қолданылған 48 топ пен ұйымның бірі болып табылады. 2003 жылдың сәуірінде АҚШ Мемлекеттік департаменті (DoS) бұл ұйымды жылдық "Жаһандық терроризм үлгілері" есебінде "террористік ұйым" деп белгіледі.
Адам ресурстары
2003 жылғы «Жержүзілік терроризм үлгілері» есебіне сүйенген Америка ғалымдары федерациясының барлау ресурстары бағдарламасы ұсынған мәліметтерге қарағанда, ұйымның адамдық ресурстары жағынан күші әлі де белгісіз.