Кіріспе

Сунни ислам идеологиясы Саид Құтбтың

Құтбизм (ٱلْقُطْبِيَّةِ) – 1966 жылы Мысыр үкіметі жазаға тартқан «Мұсылман бауырластығы» қозғалысының жетекші ислам революционері Саид Құтбтың сенімдері мен идеологиясын білдіретін термин. Хасан әл-Банна мен Маудуди сияқты бұрынғы исламшылдардың ілімдеріне әсер еткен Құтбизм, ислам үкіметін құру үшін қарулы джихадты қолдайды, сонымен қатар шабуылдық джихадты насихаттайды. Саид Құтбтың еңбектері әлемдегі көптеген джихадистік қозғалыстарға зор әсер етті. Құтбизм қазіргі заманғы Абдулла Аззам, Усама бен Ладен, Айман әл-Зауахири, Саиф әл-Адель сияқты белгілі джихадист тұлғаларға ықпал етуімен танымал. Оның идеяларын салафи джихадистік «Ислам мемлекеті» ұйымы да қабылдады. Ол Рухолла Хомейниге Құтбизмнің, Хомейнизмнің әртүрлі түрін жасауға түрткі болды. Құтбистік әдебиет 1970 жылдардан бері пайда болған көптеген джихадистік ұйымдарға ықпал етудің маңызды көзі болып табылады. Оларға Мысыр Ислам Джихады, Jama'ah al Islamiyya, al Takfir wal Hijra, Алжирдің Қарулы Ислам тобы (GIA), LIFG, «Аль-Қаида», «Жабахат ән-Нусра», «Ислам мемлекеті» және т.б. кіреді, олар қарулы джихад стратегиясын іске асыруға тырысты.

Терминология

Құтбизмді ұстанатындар Құтбистер немесе Құтбийюн (жеке тұлға үшін: Құтби) деп аталатын болса да, олар өздерін осы есімдермен сирек атайды (демек, бұл сөз эндоним емес); бұл атауды алғаш рет және қазірге дейін аталған бағыттың қарсыластары қолданады (демек, ол экзоним).

Такфиризм

Құтбизмнің ең даулы аспектісі – тәкфир, онда Құтб исламды «жойылған» деп жариялады, сондықтан өздерін мұсылман деп атағандар – Құтбтың ислами авангардын қоспағанда – шын мәнінде мұсылман емес. Тәкфир мұсылмандарды діни жаңаруға итермелеу мақсатымен жасалған. Тәкфирді әдеби түсіндіргенде, өздерін мұсылман деп санайтын, бірақ Құтбшыл емес адамдар шариғат заңын бұзушы болып есептеледі. Бұл заңды бұзу исламнан айырылу деп қарастырылуы мүмкін: ислами құқық бойынша өлім жазасына кесілетін қылмыс. Осы ауыр салдарларына байланысты, мұсылмандар дәстүрлі түрде тәкфир жасауға, яғни, өздерін мұсылман деп жариялағандарды күпірлікке ұқтырудан тартынды (шариғат заңын бұзатын мұсылмандардың өзі де). Құтбшылдар мен «тәкфир етілген» басым көпшілік мұсылмандар арасындағы фитна, яғни, ішкі кикіреу мүмкіндігі Құтбқа өлім жазасына кесілген сот процесінде прокурорлар тарапынан ұсынылды және оның мұсылман қарсыластары әлі де осыны айтады. Құтб «жахилия» Египетінің «ұйымдары мен биліктеріне» қарсы «физикалық күш пен джихад» немесе ауыр террористік науқанды жүзеге асырудан бұрын қайтыс болды, бірақ 1980 және 1990 жылдары Құтбтың ықпалында болған деп саналатын көтерілісшілер тарапынан жарияланды. Құрбандардың арасында Мысыр президенті Анвар Садат, терроризмге қарсы күрес полициясының бастығы генерал-майор Рауф Хайрат, парламент спикері Рифаат әл-Махгуб, ондаған еуропалық туристер және мысырлық жандар, сондай-ақ жүзден астам мысырлық полиция қызметкерлері болды. Басқа факторлар (экономикалық дағдарыс/тоқырау және президент Садаттың Израильмен келісім жасау саясатына деген ашу-ыза) зорлық-зомбылықты тудыруға ықпал етті, бірақ Құтбтың жахилия (немесе жахили) қоғамына қарсы тәкфирі және жахилия үкіметінің түзетуге келмейтін жамандыққа толы деген сенімі маңызды рөл атқарды.

Құтбтың идеяларының таралуы

Құтбтың идеялары оның жазбалары, ізбасарлары және әсіресе оның інісі Мұхаммед Құтб арқылы тарады. Мұхаммед Құтб Мысырдағы түрмеден босатылғаннан кейін Сауд Арабиясына көшіп, Исламтану профессоры болып жұмыс істеді, ағасы Сайид Құтбтың еңбектерін редакциялап, жариялап, насихаттады. Айман әл-Зауахири, кейін Египет Исламдық жиһадының мүшесі болды, Мұхаммед Құтбтың шәкірттерінің бірі, содан кейін Усама бен Ладеннің ұстазы және әл-Қаиданың жетекші мүшесі атанды. Ол алғаш рет Сайид Құтппен өмірі бойы жақын болған Мафуз Аззам арқылы танысты, ол әл-Зауахириге Құтбтың мінез-құлқының тазалығы мен түрмедегі қиындықтары туралы айтты. Зауахири Құтбқа «Пайғамбардың туы астындағы рыцарьлар» еңбегінде құрмет көрсетті. Абдулла Аззам Кеңес-Ауған соғысында Құтбизмді таратушы деп есептеледі. Әлемнің түкпір-түкпірінен келген мұсылман джихадистері діни идеялармен бөліскенде, Құтбизм салафизм мен уахабизммен бірігіп, салафи джихадизмінің қалыптасуына әкелді. Абдулла Аззам сонымен қатар бен Ладеннің де кеңесшісі болды. Усама бен Ладеннің Мұхаммед Құтбтың Король Абдулазиз университетіндегі апталық лекцияларына тұрақты түрде қатысқандығы және Сайид Құтбтың еңбектерін оқып, олардан терең әсер алғандығы хабарланды. Йемендік әл-Қаида жетекшісі Анвар әл-Авлаки де Құтбтың зор ықпалы туралы айтты және «автормен соншалықты сіңіп кеттім, Сайидтің өзімен бірге тұрғанымды және тікелей маған сөйлегенін сезіндім» деді. Фавз А. Гергес «бірнеше елдегі исламик террористермен» өткізген сұхбаттарының негізінде: «Құтб оларға жол көрсетті және олар оны шахид, яғни шейіт деп атады. Джихадистер Құтбты өздерінің қазіргі қозғалысының рухани әкесі, тіпті муфти, яғни теоретигі деп санайды», - деді. 2011 жылдың маусымынан бері әл-Қаиданың басшысы болып табылатын Айман әл-Зауахири Құтбтың өлімінің «джихадистердің отын тұтандырғанын» мәлімдеді.

Философия және Калам туралы

Саид Қутб сондай-ақ Фалсафа мен "Илм әл Каламды" (спекулятивтік теология) қатты қарсылық білдірді, оларды ерте буынның таза исламдық сенімін күлдеткен бұрмалаушылықтар деп сынады, себебі олар Аристотельдік логикаға негізделген еді. Ол осы ғылымдарды ислам дәстүріне жат деп айыптады; сондай-ақ, Ислам кітаптарының тура мағынада түсіндірілуіне басымдық беріп, олардан бас тартуға шақырды.

Шариғат пен басқару

Құтбизм шариғат негізінде құрылған қоғамда әділдік, гүлдену, бейбітшілік және үйлесім сияқты кереметтер – жеке және қоғамдық деңгейде – "келесі өмірге [яғни жұмаққа] шегерілмейді, олар осы дүниеде де қолданысқа ие" деген сенімді жақтайды. Осындай үйлесім мен толықтыққа байланысты, ислам шариғатын мұсылман емес әлемге тарату мақсатымен жасалатын шабуылдық жиһад агрессия емес, "адамзатқа нағыз еркіндік сыйлауға бағытталған қозғалыс" болып есептеледі. Адамзат басқа адамдарға тәуелділіктен босатылады, себебі шариғаттың илаһи мәні адам билігінің оның заңдарын соттауға немесе күшіне енгізуге қажеттігін жоққа шығарады.

Құрлық теориясы

Құтбизм батыстықтар мен яһудилердің исламға қарсы жасаған зұлымдықтарына баса назар береді, сондай-ақ мұсылмандардың оларға сенбеуі және олардан үлгі алмауы қажеттігін қатаң түрде ескертеді.

Мұсылман еместер

Құтбизмнің басқа да элементтері мұсылман еместермен, әсіресе батыстықтармен байланысты, және олар өз ізбасарларынан, әсіресе 2001 жылғы 11 қыркүйектегі шабуылдардан кейін қызығушылық пен дау тудырды. Бірақ олардың терминологиясы, көтерілетін мәселелері мен аргументтері исламның дәстүрлі өкілдерінен ерекшеленеді, сондай-ақ батыстықтар да құтбизмді сынап бағалайды. Бір ғалым (А. Б. Соаге) Құтбтың мұсылман еместерге қатысты «өте теріс көзқарасын» келтіреді:

«Кітап иелері [христиандар мен яһудилер] пайғамбардың (Оған сәлем) заманында мұсылмандарға қарсы болды, және қазір де исламдық жаңарудың алғы шебіне [Құтб шабыттандыруды үміттенген джихад қозғалысына] тек Аллаға және Құранда оларға ашылған нәрсеге сенетін мұсылмандар болғандықтан қарсы тұрып жатыр. Олар мұсылмандардың мұсылмандығы үшін ғана емес, сондай-ақ, олардың бұзық болуы және Құдай оларға түсірген кітаптарды өзгертуі үшін де қарсылық көрсетеді. Құтб (ортағасырлық автор Ибн Қайым әл-Жаузия сияқты) мұсылман жерлерінен тыс аймақты «Дар әл-Харб (Соғыс мекені)» деп санады және оның мұсылмандар тарапынан бағындырылуы керек деп есептеді. Алайда, бағындыру іс жүзінде «азат ету» болар еді, себебі ол «адамдарды Құдайдың билігінен басқа барлық биліктен босатады», бірақ сонымен бірге, азат етілген мұсылман емес адамдар «өз құштарлықтарын (хава хум) «құдай» етіп санауға немесе [басқа] құлдардың құлдары болуды таңдауға құқықсыз болар еді», яғни А. Б. Соаге айтқандай, «өздері үшін заң шығаруға немесе оны жасау үшін өкілдерді таңдауға рұқсат етілмес еді. Ислам мемлекетінің әлеуметтік, моральдық, экономикалық және халықаралық нормаларына бағыну келіссөзсіз болар еді». (Мұсылмандар өздері сенбейтін діннің заңдарына неге және қалай бағынады, оны мәжбүр ететін билік болмаса, түсіндірілмейді.)

Батыс

Мысалы, Құтбтың пікірінше, Батыс империализмі – Батыстың империализмге қарсы немесе расизмге қарсы күрескерлері мұсылмандарға сіңіргендей, тек күштілер мен ашкөздердің әлсіз халықтарды экономикалық немесе нәсілдік тұрғыдан ғана қанаушылығы емес. Сондай-ақ, кейбір тарихшылардың айтуынша, ортағасырлық крест жорықтары – христиандардың бұрын христиандық билік құрған, қасиетті христиан жерін қайта басып алуға жасаған әрекеттері ғана емес. Бұл – «сенушілерді нағыз күрестің мәнісінде жаңылыстыру үшін жасалған алдау», олардың иманы әлсірейді. Империализм – «крест жорығының рухының маскасы». Құтб 1940 жылдардың соңында АҚШ-та екі жыл өткізді және ол оны қатты жеңілсізді. Құтб жеке басынан өткізген және оқырмандарына баяндаған Батыстың жауыздығының мысалдарына «маскүнем, жартылай жалаңаш американдық агенттің» Америкаға сапар барысында оны азғыруға тырысуы, сондай-ақ Мысырлық «Ихван» жоғарғы басшысы Хасан әл-Баннаның қазасы туралы естіген американдық аурухана қызметкерлерінің (болжамды) қуануы жатады. Құтбтың Батыс сыншылары оның американдық барлау қызметкерлерінің қызығушылығын оятпағанына сенбейді (өйткені ол Мысыр үкіметінің мүшесі де емес, сол кездегі ешқандай саяси ұйымға да мүшелік етпеген), сонымен қатар, 1948 жылы көптеген американдықтар, оның ішінде аурухана қызметкерлері Хасан әл-Банна мен «Мұсылман бауырластығы» туралы білмеген.

Батыс жемқорлығы

Құтбизм исламдық құндылықтарға сәйкес, Батысқа қарағанда исламдық моральдық басымдығын қадірлейді. "Батыстың ластығы" және "қоқыс үйіндісі" деп аталатын нәрселердің мысалы – "жануарларша" "жыныстардың араласуы" еді. "Примитивті" джаз музыкасы "негрлер өздерінің қарапайым құштарлықтарын қанағаттандыру үшін ойлап тапқан". Құтб Америкада болғанда, бір қыз оған жыныстық қатынас мәселесінің таза биологиялық екенін айтқан екен. "Сіздер бұл мәселені этикалық талаптармен күрделендіресіздер. Ат пен бие, бұқа мен сиыр бұл этикалық мәселе туралы ойланбайды, сондықтан олар жайлы, қарапайым және оңай өмір сүреді." Сыншылар (Маажид Наваз сияқты) Құтбтың американдық расизмге және "негрлердің" "қарапайым құштарлықтарына" деген шағымдарының өзара қайшылықты және екі жүзділік екенін айтады.

Құтб көп уақытын өткізген орын – Колорадо штатындағы Грили қаласы, мал азырату орындарымен және бастапқыда "адал, құдайға сенімді, өзара көмектесуші қауымдастық" ретінде құрылған "сәнді емес университетпен" белгілі болды.

Мұсылмандар

Маалим фил Тарик [арабша: معالم في الطريق] (Белес) – Құтбтың манифесті болса, Құтбизмнің басқа элементтері оның "Аль 'адала аль Ижтимаия фил Ислам" [арабша: العدالة الاجتماعية في الاسلام] (Исламдағы әлеуметтік әділдік) және Құранға түсіндірмесі Фи Зилал аль Куран [арабша: في ظلال القرآن] (Құранның көлеңкесінде) еңбектерінде кездеседі. Осы еңбектердегі (немесе айтылған) идеялар да (кем дегенде кейбір) дәстүрлі/консервативті мұсылмандардың сынауына іріккен. Олар: Құтбтың құлдықтың Исламда қазіргі заманда заңсыз деп мәлімдегені, себебі оның рұхсаттылығы тек уақытша болған, "әлем құлдықтан өзге жаңа тәртіптік кодекс ойлап тапқанға дейін" ғана болған. Дегенмен, қазіргі заманғы көптеген ислам ғалымдары құлдыққа қазіргі заманда Исламда рұхсат жоқ деген пікірді бөліседі. Ал, Салех әл Фавзан сияқты салафи сыншыларының пікірінше, "Ислам құлдықты бекіткен және ол Алла жолындағы Жиһад бар болғанша жалғаса береді". Мұқтаждарға табыс пен мүлікті қайта бөлу туралы ұсыныстар. Оппоненттер бұл – Исламның қайта қаралуы және жаңалықтары деп санайды. Мұсаны "қозғыш мінезді" деп сипаттау – бұл, көрінеу, "құрметсіздік", ал "Пайғамбарларды мазақтау – мұрттыққа тең" дейді шейх Абдул Азиз ибн Баз. Фиқһті, яки ислам заң мектептерін (мәзһабтарды) "исламдық принциптер мен түсініктерден" бөлек деп қарастыру. Ислам қоғамдарын жаһилият (надандық) күйіне батып кеткен деп сипаттау, бұл тәкфирге (мұсылманды мұсылман емес деп айыптауға) ишара. Салафи ғалымдары (Альбани, Ибн Баз, Ибн Жибрин, Ибн Усаймин, Салих әл Фавзан, Муқбил ибн Хади және т.б.) Құтбты тәкфиршіл көзқарастары үшін, сондай-ақ теологиялық бұрмалылықтары үшін діннен шыққан (еретик) деп айыптайды. Олар оның әдістемесін ерекше "Құтби" манһаджы деп атады, осылайша оның көптеген тыныш салафи қарсыластары салафи джиһадшыларын "Құтбистер" деп атады. Құтб қазір оның идеяларының табыстылығын немесе Құтбизмнің логикалық нәтижесін, сондай-ақ кейбір сыншыларды көндіре алмауының себебін көрсету арқылы сыналып жатыр. Исламдық қайта жандану толыққанды күш алғанға дейін жазған Құтб, марксизм және социализм сияқты еуропалық идеяларға ислами дұрыс баламаларды іздеді және әлеуметтік әділдік пен теңдік, жеке меншікті қайта бөлу және саяси революция мақсатына жету үшін ислами құралдарды ұсынды. Бірақ Оливье Ройдың сөзіне қарағанда, қазіргі "неофундаменталистер өз көзқарастарын Батыстан алынған заманауи терминдермен білдіруден бас тартады. Олар саясатқа тіпті жақсы мақсатпен араласудың өзі бидғатқа (жаңалыққа) және ширкке (Аллаға серік қосуға) әкеледі деп санайды". Дегенмен, оған қатысты екіұшты пікір білдіретін комментаторлар да бар, ал Рой "оның кітаптары кеңінен таралған және көптеген неофундаменталистік сайттарда айтылады, ал оның "мистикалық көзқарасы", "Батысқа деген радикалды жеккөрушілік және қарсылық" және "қазіргі әлемге деген пессимистік көзқарасы" осы мұсылмандарға әсер еткен" деп атап көрсетеді.

Американдықтардың сын-пікірлері

Америка әскери университетінің (АМУ) сарапшысы Джеймс Хесс кутбизмді "ислам негізіндегі терроризм" деп атады. АҚШ армиясының полковнигі Дейл С. Эйкмайер кутбистік идеологияның қағидаларын сынаған эссесінде кутбизмді "суниттік және шиит ағымдарының элементтерін қамтитын, қатаң және төзбесті ислами бағыттардың қосындысы" деп сипаттады.

Мұсылман бауырластармен қарым-қатынасы

Құтбизмге қатысты даудың себебі, исламдық қайта жандану ішіндегі екі қарама-қарсы топтың болуында: саяси тұрғыдан тыныш салафи мұсылмандары және саяси белсенді мұсылман топтары. Бұл топтар Саид Құтбтың өмірінің соңғы он бес жылдай уақытында мүше болған «Мұсылман бауырластығымен» байланысты. Саид Құтб ешқашан «Мұсылман бауырластығының» басшысы (немесе «Жоғарғы жетекшісі») болмағанмен, ол Бауырластықтың «жетекші зиялысы», оның апталық басылымының редакторы және Бауырластықтың ең жоғары органының – Жұмыс комитеті мен Бағыт беру кеңесінің мүшесі болды. «Мұсылман бауырластығының» басшысы Хасан әл-Худайби тәкфирге қарсы шығып, төзімділік танытты. Оған жауап ретінде, кейбір құтбистер «Мұсылман бауырластығы Саид Құтбтың идеяларын тастап кетті» деген тұжырымға келді. Белгілі құтбист Аyman әл-Зауахири де «Мұсылман бауырластығын» сынады. Дегенмен, Хасан әл-Худайби басқаратын Бауырластықтың жетекшілігі саяси келіссөздер мен белсенділікке мүдделі болып, орташа саясат ұстанды. 1970 жылдарға қарай Бауырластық өз мақсаттарына жету құралы ретінде зорлық-зомбылықтан бас тартты. Соңғы жылдары оның идеяларын ислами экстремистік топтар қабылдап алды, ал «Мұсылман бауырластығы» негізінен орташа исламизмнің ресми өкілі рөлін атқаруда.

Джихадистік қозғалыстарға әсер етуі

2005 жылы британдық автор және дін зерттеушісі Карен Армстронг әл-Қаиданың идеологиялық негіздері туралы айта келе, "Бин Ладен ваххабизмнен емес, 1966 жылы президент Насердің қолынан қаза тапқан египеттік идеолог Сайыд Құтбтың еңбектерінен шабыттанды" деді. Күннің дініндегі барлық фундаменталистік қозғалыстар Құтбтың ықпалында болды, сондықтан оның кейбір ізбасарларының зорлық-зомбылығын "Құтб терроризмі" деп атауға жеткілікті негіз бар. Құтбизмнің қағидаларын қабылдаған жаһандық джихадизмнің көрнекті өкілдеріне Абдул Салам әл-Фараж, Шукри Мустафа, Усама бен Ладен, Мұхаммед Сурр, Мустафа Сетмариам Насар, Айман әл-Завахири, Абдулла Юсуф Аззам, Әбу Мусаб әл-Зарқави, Әбу Бакр әл-Бағдади және т.б. жатады. The Guardian газетінің журналисі Роберт Маннның сөзіне сәйкес, "Ислам мемлекетінің идеологиясы Құтбтың қағидаларына негізделген деген жалпы пікір бар", әсіресе оның "Кезеңдер" және "Құранның көлеңкесінде" атты трактаттарының кейбір бөлімдеріне сүйенген. Дегенмен, Әбу Бакр әл-Бағдади басқарған, Ирак пен Сирияда өзін "Ислам мемлекеті" деп жариялаған ұйымды түрлі сарапшылар "Әл-Қаидадан" гөрі зорлық-зомбылыққа бейім және ваххабизммен, сондай-ақ салафизм мен салафиттік джихадизммен тығыз байланысты деп сипаттады. 2014 жылы ИМ идеологиясы туралы сөйлеген Карен Армстронг "ИМ, әрине, ислами қозғалыс, себебі оның тамыры уахабизмде, Сауд Арабиясында 18 ғасырда ғана дамыған исламның бір түрінде жатыр" деп мәлімдеді.