Кіріспе

Екі цилиндрлі, қарама-қарсы бағыттағы поршенді қозғалтқыш.

Жалпақ екі цилиндрлі қозғалтқыш – цилиндрлері коленвалдың қарама-қарсы жақтарында орналасқан екі цилиндрлі іштен жану қозғалтқышы. Ең көп таралған түрі – боксерлік екі цилиндрлі қозғалтқыш, онда екі поршень бір уақытта ішке және сыртқа қарай қозғалады. Карл Бенц 1896 жылы жалпақ екі цилиндрлі қозғалтқышты патенттеді, ал алғашқы өндірістік жалпақ екі цилиндрлі қозғалтқыш 1900 жылы шыққан Lanchester 8 hp Phaeton көлігінде қолданылды. Бұл қозғалтқыш басқа да бірнеше көліктерде қолданылған, бірақ ең көп қолданылатыны – мотоциклдерде. Алғашқы модельдерде цилиндрлер рамаға параллель орналастырылған, ал кейінгі модельдерде екі цилиндрдің де тиімді салқындатылуын қамтамасыз ету үшін цилиндрлер рамаға перпендикуляр етіп орналастырылды. Жалпақ екі цилиндрлі қозғалтқыштар 1930 жылға дейін бірнеше ұшақтарда, ал 1930 жылдан 1960 жылға дейін түрлі стационарлық қолдануларда пайдаланылды. Австралиялық Victa компаниясы 1975 жылдың тамызынан 1980 жылға дейін Twin 500, кейіннен Supreme деп аталған екі цилиндрлі шабу машиналарын өндірді. Бұл қозғалтқыштар Канадада жасалған. Оларға сұраныс жоғары, себебі олардың саны шектеулі, бұл ерте модельдерде тұтану және отынмен байланысты проблемалардың нәтижесі болуы мүмкін. Supreme (кейінгі модельде) барлық осы мәселелер артқы дөңгелек поршень, картердегі араластырғыш және жетілдірілген тұтану жүйесі арқылы шешілді.

Үлгілі дизайн

Көптеген екі цилиндрлі қозғалтқыштарда коленвал боксерлік конфигурацияда жасалған, сондықтан оларды "боксерлік екі цилиндрлі" қозғалтқыштар деп атайды. Боксерлік екі цилиндрлі қозғалтқышта 180° коленвал поршеньдерді бір-бірімен синхронды түрде қозғайды, нәтижесінде бір поршеньнің тудырған күші екіншісімен өтестіріледі, бұл тамаша біріншілік тепе-теңдікке әкеледі. Тегіс ату реті де дірілді азайтуға көмектеседі. Дегенмен, боксерлік екі цилиндрлі қозғалтқыштағы тең және қарама-қарсы күштер коленвал бойындағы поршеньдер арасындағы қашықтықтан туындаған инерциялық моментті тудырады. Бұл – әрбір айналымда екі тұтандыру катушкасын қолданатын қарапайым тұтандыру жүйесі, яғни қысылу және шығару кезінде екі тұтандыру шамды да қозғайды. Бұл жүйе таратушысыз болып келеді және қозғалтқышқа тек бір контактілік үзіліс және катушка ғана қажет.

Картер корпусының қысымы

Боксерлік қос конфигурациядағы қозғалтқышта әрбір поршень ішке жылғанда картер корпусының қысымы артады, ал әрбір поршень сыртқа жылғанда қысым төмендейді, себебі екі поршень бір уақытта бірдей бағытта – ішке немесе сыртқа қозғалады. Бұл картер корпусының сорғы тәрізді әсері (бір цилиндрлі және 360° параллельді екі цилиндрлі қозғалтқыштарда да кездеседі) көбінесе картерлік желдеткіш арқылы шешіледі. Citroën 2CV боксерлік қос қозғалтқышы осы сорғы тәрізді әсерді пайдаланып, май тығыздағышының істен шығуы кезінде майдың ағуын азайту үшін картер корпусының ішінде жартылай вакуумды сақтады. Бұл бір жақты клапанды (картер корпусының тесігіне орнатылған былғары немесе резеңке қақпақша) қолдану арқылы іске асырылды, ол ауаны картерден шығарады, бірақ оған кіргізбейді.

Автомобильдер

Екі цилиндрлі қозғалтқыштың бастауы 1896 жылы Карл Бенц оған патент алғанда басталды. Бір жылдан кейін оның компаниясы Benz & Cie алғашқы екі цилиндрлі қозғалтқышты, «контра қозғалтқыш» деп аталатын боксерлік конструкцияны ұсынды. 1900 жылы The Lanchester Engine Company 8 ат күші бар Lanchester Phaeton машинасын өндіруді бастады. Бұл қозғалтқыш екі қарсы айналатын коленвалдың ерекше дизайнына ие болды, әрбір поршень оның коленвалына қалың біліктің көмегімен бекітілді. Сондай-ақ 1910 жылдан 1937 жылға дейінгі бірнеше Jowett Cars модельдері болды. 1948 жылдан 1990 жылға дейін өндірілген Citroën 2CV алдыңғы жетектегі автомобильдердің бірі болды және оған ауамен салқындатылатын боксерлік екі цилиндрлі қозғалтқыш орнатылды. 1948 жылы Panhard Dyna X да алдыңғы жетек және ауамен салқындатылатын боксерлік екі цилиндрлі қозғалтқышпен шығарылды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін боксерлік екі цилиндрлі қозғалтқыштарды қолданған басқа автомобильдердің қатарында 1945-1954 жылдарғы Jowett Bradford фургоны болды, сондай-ақ жетек қуатын артқы дөңгелекке беру үшін белдік жетегі немесе тізбекті жетек жүйесін пайдалануға болады. Алайда, кемшіліктері – жылудың теңсіз таралуы (алдыңғы цилиндр артқы цилиндрге қарағанда күштірек салқындатылады). Ол «велосипедтік қозғалтқыш жүйесі» ретінде жобаланған, ол тізбек арқылы артқы дөңгелектің шкитіне қуатты жеткізеді. 1907 жылы Light Motors компаниясы жабылып, «Fairy» өндірісін Light Motors компаниясының жеткізушілерінің бірі – Douglas Engineering Company өз қолына алды. Кейінірек 1907 жылы Douglas тізбекті және шкивті конструкциядан қозғалтқыштан тікелей жететін белдік жетегі жүйесіне өтті. Douglas мотоциклінің кейінгі дамуы цилиндрлердің рамамен бір қатар орналасуымен жүзеге асты, екінші дүниежүзілік соғысқа дейін. Бұл көлденең орналасқан екі цилиндрлі қозғалтқыштарды құрайтын мотоциклдердің дизайны үшін қиындық тудырды. Бұл беріліс қорабы бір цилиндрлі немесе V-тәрізді екі цилиндрлі қозғалтқыштың артына салыстырмалы түрде оңай орналасады, бірақ бұл орналасу тегіс екі цилиндрлі қозғалтқыштар үшін тым ұзын дөңгелек базасын тудырады. Бұл мәселені шешу үшін қозғалтқыштың астында (Douglas Fairy қолданғандай) контршахтаны немесе қозғалтқыштың үстінде орналасқан беріліс қорабын пайдалану қарастырылды, бірақ кейбір жағдайларда цилиндрлер беріліс қорабын қозғалтқыштың артындағы дәстүрлі жерде пайдалануға жеткілікті қысқа болды. 1916 жылы көптеген екі цилиндрлі мотоциклдер әлі де көлденең орналасқан қозғалтқышты қолданды. Осы кездегі еуропалық модельдерге Bradbury, Brough HB, Douglas және модельдері, Humber 3.5 hp және модельдері, Matchless 6 hp, Montgomery 6 hp, Williamson Flat Twin және Bayerische Flugzeugwerke Helios (BMW-нің алғашқы мотоциклінің алдындағысы) кірді. АҚШ-та өндірілген модельдерге Indian Model O және Harley Davidson Model W кірді.

Ұзындық бойынша орнату

Тік қос цилиндрлі қозғалтқышты рамамен бір қатарға орналастырудың (соның салдарынан цилиндрлер рамада бүйірге қарай орналасады) негізгі артықшылығы – ауамен салқындатылатын қозғалтқыштың әрбір цилиндрі бірдей мөлшерде салқындатылады. Қосымша пайдасы – цилиндрлер соқтығысқанда немесе құлағанда мотоцикл жүргізушісін қорғайды, ал суық ауа райында оның аяқтарын жылы ұстайды. Бірақ бұл цилиндрлер мен клапан қақпақтарын соқтығысқанда зақымдану қаупіне ұшыратады. Ұзын бойына орналасқан тік қос цилиндрлі қозғалтқышпен жабдықталған алғашқы мотоциклдердің бірі 1916 жылы Ұлыбританияда жасалған ABC болды, сондай-ақ «Урал» (Ресей) және «Днепр» (Украина) мотоциклдері де.

Әуе қатынасы

1902 жылы Пирс монопланы (кейін қатардағы алғашқы ұшқыштардың бірі болды) хоббиші өнертапқыш шаруа қожалығында жасаған екі цилиндрлі қозғалтқышпен жұмыс істеді. Бұл қозғалтқышта бір ортақ кривошип пальцы және екі бағытта жұмыс істейтін поршеньдер қолданылды. 1908 жылы француз Dutheil Chalmers компаниясы екі қарсы айналатын коленвалды пайдаланған екі цилиндрлі ұшақ қозғалтқыштарын өндіруді бастады. Дютейл Чламерс қозғалтқышы 1907 жылғы Сантос-Дюмон Demoiselle No. 20 эксперименталдық ұшағында қолданылды, ал оның кейінгі нұсқалары Darracq және Clément Bayard компанияларының екі цилиндрлі қозғалтқыштарымен шығарылды. Көптеген поршеньді қозғалтқыштармен жабдықталған ұшақтар екі цилиндрден астамды пайдаланды, бірақ 1920 және 1930 жылдардағы басқа екі цилиндрлі ұшақ қозғалтқыштарының арасында американдық Aeronca E 107 және Aeronca E 113, британдық Bristol Cherub және чехословакиялық Praga B2 болды. HKS 700E – қазіргі уақытта өндірістегі ультражеңіл ұшақтарға арналған маймен салқындатылатын екі цилиндрлі қозғалтқыш. Ірі ұшақтарда екі цилиндрлі қозғалтқыштар қосымша қуат агрегаттарында (APU) қолданылды. 1920-1930 жылдары ABC Motors компаниясы осы салада елеулі үлгі көрсетті. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германиядағы Riedel фирмасы Junkers Jumo 004, BMW 003 және Heinkel HeS 011 реактивті қозғалтқыштарын іске қосу үшін екі тактілі екі цилиндрлі қозғалтқыштарды жобалады және өндірді.

Басқа қолданыстар

1937 жылдан бастап 1952 және 1960 жылдар аралығында өндірілген Maytag "Model 72" жалпақ егіз қозғалтқыштары киім жуу машиналары сияқты әртүрлі қолданыстарда пайдаланылды. Norman Engineering Company 1932 жылдан 1968 жылға дейін, ал Douglas компаниясы Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жалпақ егіз қозғалтқыштарды пайдаланатын электр генераторларын жасады. Enfield Industrial Engines (Royal Enfield компаниясының бөлігі) Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде генераторлар және басқа да әскери мақсаттар үшін қолданылған екі тактілі бензинді қозғалтқыштарды өндірді. 1945 жылдан кейін Enfield фермалық және теңіздік қолданысқа арналған жалпақ егіз дизельді қозғалтқыштарды өндірді. Coventry Victor 1932 жылы өзінің 688 куб.см бензинді жалпақ егіз қозғалтқышының дизельдік нұсқасын ұсынды және 1950 жылдарға дейін әртүрлі өнеркәсіптік және теңіздік мақсаттар үшін жалпақ егіз дизельді және бензинді қозғалтқыштарды өндірді. Екі тактілі жалпақ егіздер көбінесе қайықтарда сыртқы мотор ретінде қолданылды, себебі олар бір цилиндрлі қозғалтқыштардан тегіс жұмыс істеді. 1940 жылдары олардың орнына көбінесе тік егіз екі тактілі қозғалтқыштар келді, оларды іске қосу оңай болды және дірілдің артық мөлшері болмады.