Кіріспе

Уильям Бут (10 сәуір 1829 – 20 тамыз 1912) – ағылшын методист уағыздаушысы және «Құтқару армиясының» негізін қалаушы. Әйелі Кэтринмен бірге ол «Құтқару армиясын» құрды және оның тұңғыш генералы болды (1878–1912). 1865 жылы құрылған, әскери құрылым мен басқару жүйесіне ұқсас христиандық қозғалыс Лондоннан бастап әлемнің көптеген аймақтарына тарады. Ол гуманитарлық көмек көрсетудегі ең ірі ұйымдардың бірі ретінде белгілі.

Ерте өмір

Уильям Бут Снейтон қаласында, Нотингэмде, Сэмюэл Бут пен оның екінші әйелі Мэри Мосс туған бес баланың екіншісі ретінде дүниеге келді. Оның туған жері қазір мұражай. Буттың әкесі Дербиширдегі Белперден келген шеге жасаушы және құрылысшы болған, бірақ Уильямның балалық шағында отбасы кедейлікке түсті. 1842 жылы Сэмюэл Бут ұлының оқу ақысын төлей алмай, 13 жасар Уильямды ломбардқа шәкірттікке берді. Сэмюэл Бут 1842 жылдың 23 қыркүйегінде қайтыс болды. Шәкірттігінің екінші жылында Бут діни сенімге келді. Одан кейін ол көп оқып, жазу және сөйлеу өнерін үйренді, жергілікті методист уағыздаушысы болды. Бутты евангелист болуға ең алдымен жақын досы Уилл Сансом ынталандырды. Сансом да, Бут та 1840 жылдары Нотингэмнің кедейлері мен күнәкарларына уағыз айта бастады, және Сансом туберкулезден қайтыс болмағанда, Бут оның жаңа Миссиялық қызметінде Сансомның серігі болып қалатын еді. 1848 жылы шәкірттігі аяқталғаннан кейін Бут жұмыссыз қалды және бір жыл бойы нәтижесіз жұмыс іздеді. 1849 жылы Бут немересінен айырылып, Лондонға көшіп, онда ломбардта жұмыс тапты. Бут Лондонға барып уағыз айтуға тырысты, бірақ оған уағыз айту мүмкіндігі аз болғандықтан, ол уағыздаушылық қызметтен бас тартып, көшеде және Кеннингтон-Коммон даласында ашық түрде уағыз айта бастады.

Методистік қызмет

1851 жылы Бут 1849 жылы Веслиан методистік шіркеуінен бөлініп шыққан Методистік реформа шіркеуіне қосылды. 1852 жылы 10 сәуірде 23 жасқа толған күні ол ломбардтық қызметтен бас тартып, Клафамдағы Бинфилд шіркеуіндегі штаб-пәтерінде толық уақытты уағыздаушы болды. Уильям уағыздау өнерін американдық Джеймс Когидің үлгісімен үйлестірді, Коги Англияға жиі келіп, Нотингемдегі Брод-стрит шіркеуінде уағыз айтқан, ал Бут сол шіркеудің мүшесі болған. 1852 жылы 15 мамырда толық уақытты уағыздау ісіне кіріскен Уильям Бут Кэтрин Мамфордпен ресми түрде никелесті. Конгрегационалистік бағытқа қызығушылық танытқан Бут Стоквеллдегі Дэвид Томаспен діни қызмет мәселесі бойынша кеңес алды. Томас арқылы ол Джон Кэмпбеллмен, содан кейін Джеймс Уильям Массимен танысты. Оған Джон Фросттың бағдарламасымен оқуға кеңес берілді, бірақ Бут Фрост мектебін ұнатпады және көп ұзамай оны тастап кетті. 1853 жылы қарашада ол Линкольнширдегі Спалдингте реформаторлардың пасторы болып қызмет етуге шақырылды. Ол 17 маусымда 1855 жылы Лондонның Стоквелл Грин қауымдық шіркеуінде Кэтрин Мамфордқа үйленді. 1857 жылдың жазында Бут отбасы Йоркширдің Батыс Райдингіндегі Бригхаузға көшіп келді, онда ол Бетел шіркеуінде уағыздаушы болып тағайындалды. Уильям мен Кэтрин жергілікті фабрикада жеті жасар қыздардың еңбек етуіне қарсы күресті. Бетел көшесіндегі бұрынғы шіркеу ғимаратында, қазір Wetherspoons пабында, Буттың сол жерде қызмет еткенін еске салатын көк тақта орнатылған. 1859 жылы ол әйелімен Гейтсхедке көшіп келді. Бут сол кезде методисттердің белгілі евангелисі болғанымен, шіркеудің жылдық конференциясы оны пасторлыққа тағайындаудан наразы болды, себебі ол жиі сұралатын евангелистік науқандарға қатысу үшін міндеттерін орындамайтын. 1861 жылы Ливерпуль конференциясында Гейтсхедте үш жыл қызмет еткеннен кейін, оның толық уақытты евангелизмге берілу туралы өтініші тағы да қабылданбады, соның салдарынан Бут методисттік Жаңа байланыс шіркеуінен кетіп қалды. Көп ұзамай ол методист қауымдарында уағыз айтуға тыйым салынды, сондықтан ол тәуелсіз евангелист ретінде жұмыс істеді. Оның діни көзқарастары өзгерген жоқ; ол Иса Мәсіхтің Ізгі хабарына сенбегендердің мәңгілік жазаға тартылатынын, күнәдан тәубе етудің қажеттілігін және киелілікке қол жеткізу мүмкіндігін уағыздады. Ол бұл сенімнің Құдайға және адамзатқа деген махаббатқа негізделген өмірмен көрініс табатынын үйретті. Буттың кәсіби іс-әрекеттерінің этикалық жағынан "Аңқы Англиядағы жарық, өрттен қорғау, адал еңбек үшін адал жалақы" деген ұранды таңбалаған Құтқару Армиясының спичка қораптарын жасауынан көрінді. Оның Олд Фордтағы спичка фабрикасы әрбір қорапқа 4 пенс төлесе, ірі фирмалар тек 2 1/2 пенс төлейтін.

Мәсіхшілердің қызметі

Шатыр Уайтчепелдегі Майл-Энд-Уэст деген жерде квакерлердің ескі зиратының орнына орнатылды. 1865 жылы Бут әйелімен бірге Лондонның шығыс бөлігінде «Христиандық қайта жандану қоғамын» ашты. Бұл қоғам тұрақты кешкі жиналыстар өткізіп, Буттың христиандық құтқарылудың кедейлер мен шеттетілгендерге де жеткізілуі мүмкін деген сенімін бөлісті. «Христиандық қайта жандану қоғамы» «Христиандық миссия» деп аталды, кейіннен «Шығыс Лондон Христиандық миссиясы» болды. Бут үшін «Христиандық миссияның» баяу өсуі қиын болды; оның әйелі «ол түндер бойы шаршап, құлпыра отырып үйге оралатын, көбінесе киімдері жыртылып, басына тас тиген жерде қанды таңғышпен оралған» деп жазады. Кешкі жиналыстар ескі қоймада өтті, онда балалар терезеден тас және фейерверк лақтыратын. Қала бойынша бекеттер құрылып, жаңа мүмінгелерді тартты, бірақ «Христиандық миссия» Лондонның шығыс бөлігінде жұмыс істейтін бес жүз қайырымдылық ұйымдарының бірі ғана болып қалды. (Миссияның 1878 жылғы есебінің баспаханалық нұсқасы «Христиандық миссия – еріктілер армиясы» деп жарияланды, бірақ түзетілген нұсқасы «Христиандық миссия – құтқару армиясы» деп оқылды). Құтқару армиясы әскери үлгіде құрылды, өзінің туы (немесе түстері) және өзінің музыкасы болды, көбінесе пабтарда орындалатын халықтық және фольклорлық әуендерге христиандық сөздер қосылды. Бут және «Құдайдың армиясы» деп аталған басқа сарбаздар жиналыстар мен уағызға барар кезде армияның формасын киіп, «қару-жарақтарын киетін». Ол «генерал» атанды, ал оның басқа министрлеріне «әскер шенеуніктері» деген лайықты шендер берілді. Басқа мүшелері «әскерлер» болды. Алғашқы жылдар қиын болды, мұқтаждарға көмектесу үшін ақшаның қажеттілігі үнемі өсіп отырды, бірақ Бут және Құтқару армиясы табандылық танытты. 1880-ші жылдардың басында қызмет АҚШ, Франция, Швейцария, Швеция және Британ империясының көптеген елдері: Австралия, Канада, Үндістан, Кейп колониясы, Жаңа Зеландия, Ямайка және т.б. сияқты басқа елдерге кеңейтілді. Көбінесе басқа елдердегі бастаулар эмигрант болған офицерлер емес, «құтқарушылардың» әрекеттері арқылы болды. Алғашқы табысқа ие болғаннан кейін олар Лондонға хабарласып, «әскерлерді жіберуді» сұрады. Басқа жағдайларда, мысалы Аргентинада, құтқарушы емес адам Бутқа құтқарылуға мұқтаж мыңдаған британдықтар бар екенін айтты. 1890 жылы жіберілген төрт офицер сол британдықтардың Пампас даласына шашырап кеткенін анықтады. Бірақ миссионерлер испан тілінде уағызды бастады және жұмыс бүкіл елге тарады – бастапқыда теміржол құрылысымен байланысты, өйткені теміржолдарды салуға жауапты британдықтар әдетте қозғалысқа жақсы көзбен қарады. Өмірі бойы Уильям Бут 58 елде және отарларда Армия жұмысын құрды, көп саяхат жасап, «құтқару жиналыстарын» өткізді. Бут тұрақты түрде журнал шығарып, бірнеше кітаптың авторы болды; ол сонымен қатар бірнеше ән жазды. Оның 1890 жылы жарық көрген «Англияның ең қараңғы жері және одан шығу жолы» атты кітабы бестселлерге айналды ғана емес, Армияның қазіргі заманғы әлеуметтік көмек көрсету тәсілінің негізін қалады. Ол «цивилизацияланған» Англияны сол кезде кедей және артта қалған деп саналған «Қараңғы Африкамен» салыстырды. Буттың айтуынша, өнеркәсіптік революциядан кейін Лондон мен Англияның көп бөлігіндегі өмір сапасы дамымаған елдердегілерден нашар емес еді. Ол христиандық Ізгі хабар мен еңбек этикасын проблемаларды шешу үшін қолдану стратегиясын ұсынды. Кітапта үйсіздерге арналған үйлер, қаладағы кедейлерді ауыл шаруашылығына оқытуға арналған Хэдли фермасы сияқты ауыл шаруашылығы қауымдастықтары, болашақ эмигранттар үшін оқу орталықтары, құлаған әйелдер мен босатылған тұтқындарға арналған үйлер, кедейлерге көмек және маскүнемдерге көмек көрсету арқылы жамандық пен кедейлікті жою туралы айтылады. Сонымен қатар, ол кедейлердің адвокаттары, банктер, емханалар, өндірістік мектептер және тіпті теңіз жағалауындағы курорттар үшін жоспарлар жасады.

Қарсылық

Құтқарылу Армиясы алғашқы жылдары қарсылыққа ұшырады, әсіресе алкоголь сатумен айналысатын адамдар Бут пен оның ізбасарларының қызметі кедей топтарды ішімдік ішуден бас тартуға көндіретініне қатысты алаңдады. Бут пен Құтқарылу Армиясына қарсы шыққан бір топ – Скелет Армиясы, әсіресе Оңтүстік Англияда, 1880-ші жылдардың басынан шамамен 1892 жылға дейін Құтқарылу Армиясының алкогольге қарсы науқандарына қарсылық көрсетіп, кедергі келтірді. Екі топ арасындағы қақтығыстар бірнеше құтқарылушының қаза болуына және көптеген адамдардың жарақаттануына әкелді. Тек 1882 жылы ғана Құтқарылу Армиясының 662 сарбазына шабуыл жасалды: олардың 251-і әйел, ал 23-і он бес жасқа толмағандар еді. Басқа айыптаулар Буттың басқаларға қарағанда біліктісіз балаларын жоғары лауазымдарға тағайындауына қатысты, бұл Құтқарылу Армиясының Бут отбасының бизнесі екенін көрсетеді. Мысалы, ол 19 жасында ғана Құтқарылу Армиясының әйелдерге арналған алғашқы оқу мектебінің директоры – офицерлер үйінің директоры қызы Эмма Бутты тағайындады. Уильям Бут бір кезде балаларына «Құтқарылу Армиясы сендерге немесе маған тиесілі емес, ол әлемге тиесілі» деген, және армия басшылығы әулеттік басқаруға айналуынан қатты сақтанған. Бірақ, басқалар Бут әулет құрып жатқанына сенді, себебі ол күйеу балаларына өздерінің есімдеріне «Бут» қосуын талап етті (Фредерик Бут Таккер және Артур Бут Клибборн). Бұл Буттың өсиетімен ұлы Брамвелл Бутты өзінің орнын басатын генерал етіп тағайындауымен расталды. Баспасөз көбінесе Бут пен Құтқарылу Армиясына қарсы болды, өйткені олардың әдістері мен хабары дұрыс түсінілмеді. Армияның «Қан мен От» деген ұраны, «Исаның құтқаратын қаны» мен «Киелі Рухтың» қасиетті «оты» деген теологиялық мағынаны білдіргенімен, күнәкарлардың қаны мен тозақ оты деп қате түсіндірілді. Сондай-ақ, армияның ниетіне күдік туды, Бут көбінесе ақша табуға тырысқан шарлатан ретінде бейнеленді. Англия шіркеуі бастапқыда Бут пен Құтқарылу Армиясының қызметіне қарсы болды. Филантроп, саясаткер және уағызшы Лорд Шафтсбери Бутты тіпті «Антихрист» деп атады. Бутқа қарсы басты шағымдардың бірі – оның «әйелдерді еркектермен тең дәрежеге көтеруі» болды. Көптеген адамдар оны диктаторлық санады және онымен жұмыс істеу қиын болды. Оның кейбір балалары оны өздерінің басшысы ретінде айыптады және Құтқарылу Армиясынан бас тартты, соның ішінде қызы Кейт Бут және ұлдары Герберт пен Баллингтон Бут, соңғысы Американың еріктілері деген жеке ұйымды құрып, өзін «генерал» деп атады. Уағызшы Родни «Gipsy» Смит оның қаталдығына байланысты оны тастап кетті, ал Дуайт Л. Муди оны қолдамады, себебі ол жергілікті шіркеуге қауіп төндіреді деп сезінді.

Кейінгі жылдар

Ақырында "Құтқарылу Армиясы" мен Уильям Буттың көзқарасы өзгеріп, қолдауға айналды. Кейінгі жылдары ол патшалар, императорлар және президенттермен кездесті. Бұқаралық ақпарат құралдары оның "генерал" атағын құрметпен қолдана бастады. 1899 жылы Бут екі көзінен де соқыр болды, бірақ қысқа демалыстан кейін көру қабілетін қалпына келтірді. 1904 жылы ол моторлық турға қатысты, онда Ұлыбританияны аралап, қалалар, қалашықтар мен ауылдарда тоқтап, ашық шатырлы машинасынан көпшілікке уағыз айтты. 1906 жылы Бут Лондон қаласының құрметті азаматы атанды және Оксфорд университетінен құрметті диплом алды. 1902 жылы ол Эдуард VII мен Александраның тәж кию рәсіміне шақырылды. 1907 жылы ол Солтүстік Америкаға соңғы рет сапар жасады, ал 1909 жылы Ұлыбритания бойынша алты айлық моторлық турға шықты. Осы тур барысында ол оң көзінің соқыр болғанын және сол көзінің көру қабілетінің катаракта салдарынан нашарлағанын анықтады. Турдың қалған бөлігін тоқтатуға тура келді. 1909 жылдың 21 тамызында Гай ауруханасының хирургі оның оң көзін алып тастады. Осы қиындыққа қарамастан, 1910 жылы Бут Нидерланды, Дания, Германия, Швейцария және Италияда науқан жүргізді. Англияға оралғаннан кейін ол жетінші және соңғы моторлық турына аттанды. Уильям Бут 1912 жылдың 20 тамызында 83 жасында (немесе Құтқарылу Армиясының терминологиясында "Даңққа шақырылды") Лондонның Хэдли Вуд қаласындағы үйінде қайтыс болды. Оның денесі үш күн бойы Клэптон Конгресс-холында жатты, оның табынынан 150 000 адам өтті. 1912 жылдың 27 тамызында Буттың жерлеу рәсімі Олимпиа Лондонда өтті, онда 40 000 адам қатысты, оның ішінде Ұлы залдың арт жағында көріне бермей отырған Мэри патшайымы да болды. Джордж V патша Брамвелл Бутқа жазған хатында: "Ұлт ұлы ұйымдастырушысынан, ал кедейлер шын жүректен қызмет еткен адал досынан айырылды", - деп жазды. АҚШ президенті Уильям Тафт: "[Буттың] ұзақ өмірі мен зор қабілеттері кедейлер мен әлсіздерге көмектесу және оларға табысқа және бақытқа жету үшін тағы бір мүмкіндік беру үшін арналды", - деп жазды. Буттың өлімі туралы әлемнің көптеген ақпарат құралдары хабарлады, оның ішінде Ұлыбританияның Daily Express, Оңтүстік Африканың The South African, Канаданың Globe and Mail және АҚШ-тың New York Times газеттері. Буттың жерлеу процессиясы Құтқарылу Армиясының халықаралық штабынан басталды, онда 10 000 форма киген құтқарылушылар қатарына тұрды. Қырқ Құтқарылу Армиясының мыс оркестрі Гандлдің "Саул" операсынан "Қайғылы марш" әнін орындады, ал алып процессия жолға шықты. Ол әйелі Кэтринмен (1890 жылы қайтыс болған) бірге 19 ғасырдағы конформист еместердің негізгі Лондон зираты болған Абни Парк зиратына жерленді. Бут қайтыс болғаннан кейін оның ұлы Брамвелл Бут Құтқарылу Армиясының екінші генералы болды. Уильям Буттың ниеті әр генерал өзінің ізбасарын таңдауы еді. Алайда, Құтқарылу Армиясының генералдарын қазір Құтқарылу Армиясының Жоғарғы Кеңесі сайлайды.

Мұра

Буттың құрметіне Вашел Линдсей «Генерал Уильям Бут жұмаққа кіреді» атты өлең жазды. Эванжелин Буттың көршісі болған Чарльз Айвс, өлеңге музыка жазды. 1990 жылы Британ темір жолының дизель локомотивтерінің біріне «Уильям Бут» деген ат берілді. Канаданың Ауыл шаруашылығы және агроөнімдік министрлігі шығарған «Уильям Бут» гүлі оның құрметіне аталды. Ұлыбританиядағы Құтқару армиясының офицерлерді даярлау колледжі – Дания Хиллдегі Уильям Бут мемориалдық оқу колледжі оның есімімен аталады, сондай-ақ оның туған қаласы Ноттингемдегі Уильям Бут бастауыш мектебі және Орталық Бирмингемдегі Уильям Бут көшесі де оның есімін иеленген. Әлем бойынша Құтқару армиясының көптеген оқу орындары, мектептері, жетімдер үйлері, ауруханалары және басқа да мекемелері оның атымен аталады. Джордж Эдвард Уэйд жасаған Буттардың мүсіндері 1929 жылы Лондондағы Құтқару армиясының оқу колледжіне жақын, Чемпион Хиллде орнатылды. Бұл мүсіндердің көшірмелері Майл Энд көшесінде, Құтқару армиясының алғашқы жиыны өткен жерге жақын тұр: Уильямның мүсіні 1979 жылы, ал Кэтриннің мүсіні 2015 жылы ашылды. Канаданың Альберта провинциясындағы Уильям Бут тауы оның құрметіне аталды. Уильям (Кэтринмен бірге) Англия шіркеуінде 20 тамызда еске алынады.