Кіріспе

Жапон тарихының 1568 - 1600 жылдар аралығындағы кезеңі Адзучи Момояма кезеңі (安土桃山時代) – 1568 - 1600 жылдар аралығындағы Жапон тарихындағы Сенгоку кезеңінің (戦国時代) соңғы фазасы. 1467 жылы Онин соғысы басталганнан кейін Ашикага шогунатының билігі күйреп, хаотикалық Сенгоку дәуірі басталды. 1568 жылы Ода Нобунага Киотоға кіріп, Ашикага Йошиакиді 15-ші және соңғы Ашикага сёгуны етіп тағайындады. Бұл кіру Адзучи Момояма дәуірінің басталуын белгіледі. Нобунага 1573 жылы Ёшиакиді құлатып, Асикага шогунатын таратып, Жапонияны саяси тұрғыдан біріктіру үшін Азучидегі базасынан күш қолданып жаулап алу соғысын бастады. Нобунага 1582 жылы Хонно-дзи оқиғасында өзін-өзі өлтіруге мәжбүр болды. Оның ізбасары Тоётоми Хидэёси Нобунаганың біріктіру науқанын аяқтады және өзінің билігін нығайту үшін реформалар жүргізді, бұл Сенгоку кезеңінің аяқталуын білдірді. Хидэёси 1592 жылы Кореяға жапон шабуылын ұйымдастырды, бірақ шабуылдың сәтсіздігі оның беделін түсірді, ал оның жас ұлы және мұрагері Тоётоми Хидэёриге 1598 жылы Хидэёсидің қайтысынан кейін Токугава Иэясу қарсылық көрсетті. Адзучи-Момояма дәуірі 1600 жылы Секигахара шайқасында Токугаваның жеңісімен аяқталды – бұл Токугава шогунатын бейресми түрде құрып, Эдо дәуірін бастады. Адзучи-Момояма кезеңі жапон қоғамының алдымен заманауи кезеңнен ерте заманауи кезеңге өтуін қамтиды. Адзучи-Момояма кезеңі Нобунаганың Азучи және Хидэёсидің Момояма қамалының атымен аталады, сондай-ақ кейбір жапон мәтіндерінде Шокухо кезеңі (織豊時代) деп те аталады. Бұл кезеңнің екі басшысының тегінен алынған: 織; Ода үшін Шоку (織田) және 豊; Тоётоми үшін Хо (豊臣). Жапониядағы еуропалық саудагерлер мен католик миссионерлерінің (Алессандро Валиньяно, Луис Фруа, Гнекки Солдо Органтино) қызметі аймаққа еуропалықтардың салыстырмалы түрде көптеп келуіне себеп болды. 1576 - 1579 жылдар аралығында Нобунага Азучидегі Бива көлінің жағалауында Азучи қамалын салды, бұл жеті қабаттан тұратын әсем құрылыс болды. Ол тек қол сұғылмайтын әскери бекініс ретінде ғана емес, сонымен қатар біріктірудің символы ретінде тұра алатын сәнді резиденция ретінде де қызмет етуі тиіс болды. Нобунага Кинай аймағын бақылауға алғаннан кейін, өзінің генералдарына алыс провинцияларды бағындыру міндетін тапсыра алды. Шибата Кацуиге Этчудағы Уэсуги кланын бағындыру міндеті берілді, Такигава Казумасу Шингеннің ұлы Такеда Кацуйори басқарған Шинано провинциясына қарсы тұрды, ал Хасиба Хидэёшиге батыс Хоншудағы Чугоку аймағындағы Мори кланына қарсы тұру міндеті берілді. 1575 жылы Нобунага Нагасино шайқасында Такеда кланына қарсы маңызды жеңіске жетті. Такеданың самурайлық атты әскерінің күшті репутациясына қарамастан, Ода Нобунага аркабус технологиясын пайдаланды және күйреуге ұшыратты. Бұл шайқастың салдарынан жапондықтардың дәстүрлі соғыс жүргізу әдістері түбегейлі өзгерді. 1582 жылы ұзаққа созылған науқаннан кейін Хидэёси Нобунагадан қарсылықты жеңуге көмек сұрады. Нобунага батысқа қарай жол жүргенде Киотода шағын күзетші жасағымен тоқтады, сол кезде оның наразы болған генералдарының бірі Акечи Мицухиде шабуыл жасады және Нобунага өзін-өзі өлтірді.

Хидэёси біріктіруді аяқтады

Одан кейін Нобунаганың ең күшті феодалдары олардың әміршісінің өлімі үшін кек алуға және Ода кланының болашақтағы қайта құрылуы туралы келіссөздерде үстемдік құру үшін күреске түсті. Жағдай одан да шиеленісті болды, Ода кланының ең үлкен ұлы және мұрагері Нобутаданың өз-өзіне қол жұмсағаны хабарланғанда, кланда нақты мұрагер қалмады. Хидэёси Мори кланымен бітімге келісіп, олар Нобунаганың өлімі туралы білгенге дейін әскерін қарсыласына қарсы жылдам маршқа шығарды және екі аптадан кейін Ямазаки шайқасында жеңіске жетті. Бұрынғы қарапайым сарбаз болса да, Хидэёси енді Ода кланының ең тәжірибелі феодалдарына қарсы тұруға лайық болды және Нобутаданың кішкентай ұлы Санпошиді (кейін Ода Хиденобу атанған) Нобунаганың үлкен үшінші ұлы Нобутаканың орнына мұрагер деп жариялауды ұсынды, оның кандидатурасын Шибата Кацуие қолдаған еді. Нива Нагахиде және Икеда Цунеоки сияқты басқа да тәжірибелі феодалдардың қолдауын алғаннан кейін Санпоши мұрагер болып тағайындалды, ал Хидэёси оның қамқоршысы болып бекітілді. Бірақ, саяси айқай-шу одан әрі ашық қақтығысқа әкелді. 1583 жылы Шидзугатакэ шайқасында Шибата Кацуиені жеңгеннен кейін және 1584 жылы Комаки мен Нагакуте шайқасында Токугава Иэясумен қымбатқа түскен, бірақ тиімді тепе-теңдікке қол жеткізгеннен кейін, Хидэёси мұрагерлік мәселесін түпкілікті шешіп, Киото қаласын толық бақылауға алып, бұрынғы Ода иеліктерінің сөзсіз билеушісіне айналды. 1585 жылдың шілде айында Шикоку Чосокабе кланының даймиосы Хидэёсиге бағынды, ал екі жылдан кейін Кюсю Шимадзу кланының даймиосы да бағынды. Ол Фудзивара кланының асырауына алынып, Тойотоми тегі берілді және бүкіл Жапонияның азаматтық және әскери билігін көрсететін канпаку атағы берілді. Келесі жылға қарай ол тоғыз ірі даймио коалициясының үшеуімен одақ құрып, біріктіру соғысын Шикоку және Кюсюға жеткізді. 1590 жылы 200 мыңдық армияның басында Хидэёси Шығыс Хонсюдағы соңғы күшті қарсыласы – Кейінгі Ходжо кланын Одавара қоршауында жеңді. Қалған даймиолар жақын арада бағынып берді, соның нәтижесінде Жапонияның әскери бірігуі аяқталды.

Жерді зерттеу

Бүкіл Жапония Хидэёшидің бақылауына өткен соң, ұлттық үкімет құрылымы жаңадан құрылды. Ел бір жетекшінің басшылығымен біріктірілді, бірақ күнделікті басқару әкімшілік тұрғысынан орталықтанбады. Биліктің негізі – күріш өндірісімен өлшенген жерлердің бөлінуі, көку бірлігімен есептелді. 1598 жылдан бастап ұлттық санақ жүргізілді, нәтижесінде елдің күріш өндірісі 18,5 миллион көкуға жететіні анықталды, оның 2 миллионы Хидэёшидің тікелей бақылауында болды. Ал Хидэёши Канто аймағына жіберген Иэясу Токугава 2,5 миллион көку жерге ие болды. Хидэёши тайко атағын алғанға дейін және кейін жүргізген санақтар "Тайко санақтары" (Тайко кэнчи) деп белгілі болды.

Бақылау шаралары

Сауда-саттықты дамыту және қоғамды тұрақтандыру мақсатында бірқатар басқа да әкімшілік жаңалықтар енгізілді. Көлікті жеңілдету үшін жолдардағы төлемақы кассалары мен басқа да бақылау-тексеру пункттері, сондай-ақ қажетсіз әскери бекіністер жойылды. Әртүрлі топтардың арасындағы айырмашылықтарды күшпен сақтап тұратын шаралар қабылданды, оның ішінде әртүрлі топтардың қаланың әртүрлі аудандарында бөлек тұруы талап етілді және шаруаларға қару алып жүруге немесе қару ұстауға тыйым салынды. Хидэёси қару-жарақтарды жинауға, үлкен "қылыш іздеу" (катанагари) акциясын ұйымдастыруға бұйрық берді.

Мәсіхшілерді қудалау

1586 жылы Хидэёси Шимазу кланынан Кюсюді (1586-1587) жаулап алды. 1587 жылы Хидэёси христиан миссионерлерін Кюсюден қуу арқылы Киришитан даймиоларына қатысты бақылауын күшейтті. 1597 жылдың қаңтарында Хидэёси христиан дініне өтуді ойлаған жапондықтарды ескерту мақсатында жиырма алты христианды тұтқындауға бұйрық берді. Олар азапталды, мүшелері кесілді, қалалармен шеру тартты және Нагасакиде айқышқа малып өлтірілді. Бұл Жапонияның 26 шейіті ретінде танылды. Бұл шаралар Жапониядағы христиандық пен шетелдік әсерді күрт шектеді.

Біріктіру

Хидэёси өзінің билігін нығайту үшін даймёлардың жер иеліктерін өзіне тиімді етіп қайта бөлуге тырысты. Атап айтқанда, ол Токугава әулетін астанадан алыс, Канто аймағына көшіріп, олардың жаңа аумағын өзіне адал вассалдармен қоршады. Ол сондай-ақ кепілдік жүйесін енгізді, онда даймёлардың әйелдері мен мұрагерлері Осакадағы оның қаласында тұрды. Хидэёси 1591 жылы тайко, яки "зейнеткер Канпаку (императорлық регент)" атағын алып, регенттік қызметін өзінің немере інісі және асырап алған ұлы Тоётоми Хидецугуға жүктеді. Тек кейін ол әкімшілік органдар құру арқылы билік тепе-теңдігін заңдастыруға тырысты. Олардың ішінде Тоётоми әулетін қолдауға және бейбітшілікті сақтауға ант берген Бес қария кеңесі, күнделікті саясат және әкімшілік мәселелермен айналысқан үй басқарушыларының бес мүшесінен тұратын кеңес, сондай-ақ алғашқы екі кеңес арасындағы бейбітшілікті сақтаумен жүктелген үш мүшелі делдалдар кеңесі болды.

Кореялық науқандар

Хидэёшидің соңғы үлкен мақсаты Қытайдың Мин әулетін басып алу болды. 1592 жылдың сәуір айында, Кореядан қауіпсіз өтуге рұқсат ала алмағаннан кейін, Хидэёши Кореяны күшпен басып алып өту үшін 200 000 сарбаздық әскер жіберді. Кореяға жасалған жапон шабуылдары (1592–1598) кезінде япондар 1592 жылдың мамыр айына дейін Сеулді басып алды, ал шабуылдан кейін үш ай ішінде Пхеньянға жетті. Жосон патшасы Сонджо қашып кетті, ал Като Киёмаса екі корей принцін тұтқынға алды. Сонджо Мин сарайына елші жіберіп, шұғыл түрде әскери көмек сұрады. Қытай императоры корейлерге көмектесу үшін адмирал Чэнь Лин мен қолбасшы Ли Русонды жіберді. Ли Русон қолбасшылығымен жапондықтар Корея түбегінің солтүстік бөлігінен ығыстырылды. 1593 жылдың қаңтарына қарай япондар Корея түбегінің оңтүстік бөлігіне дейін шегінуге мәжбүр болды және Ли Русонға қарсы шабуыл жасады. Бұл шайқас тоқтап, Жапония мен Қытай ақырында бейбіт келіссөздерге кірісті. 1593 және 1597 жылдар аралығындағы бейбіт келіссөздер барысында Хидэёши Жапонияны Мин Қытаймен тең дәрежеде санайтын, Кореяны бөлісуді, еркін сауда құқығын және императордың әйелі ретінде қытай ханшайымын талап етті. Жосон және қытай басшылары мұндай талаптарға келісуге немесе Мин сауда жүйесінде басқыншыларды тең дәрежеде қарастыруға ешқандай себеп көрмеді. Сондықтан Жапонияның талаптары қабылданбады және бейбітшілікке жету әрекеттері сәтсіз аяқталды. 1597 жылы Кореяға екінші шабуыл басталды, бірақ ол да сәтсіз болды, себебі жапондық әскерлер жақсы ұйымдастырылған корей қорғанысына, әсіресе корей флотының адмиралы И Сунсинге және қақтығысқа қытайлықтардың араласуына тап болды. 1598 жылы Хидэёши қайтыс болғаннан кейін, оның тағайындалған мұрагері Тоётоми Хидэёри 5 жасқа ғана толыпты. Осылайша, Жапониядағы ішкі саяси жағдай тұрақсыз болды, соғысты жалғастыру қиынға соқты және япондарды Кореядан кетуге мәжбүр етті. Осы кезде қалған жапон қолбасшыларының көпшілігі ішкі шайқастар мен шогунатты бақылау үшін болатын күрес туралы көбірек алаңдады.

Токугава сёгунатының құрылуы

Хидэёси өлім төсегінде Жапонияның ең күшті феодалдары – Токугава, Маэда, Укита, Уэсуги және Мориден тұратын топты, өзінің кішкентай ұлы Хидэёри есейгенге дейін Бес ақсақал кеңесі ретінде билік етуге тағайындады. 1599 жылы Маэда Тошие қайтыс болғанға дейін шайқассыз бейбітшілік сақталды. Содан кейін Ишида Мицунари Иэясуды Тойотоми әулетіне сатқындық жасады деп айыптады, бұл Секигахара шайқасына әкеп соққан дағдарысты тудырды. Адзучи-Момояма және Сенгоку дәуірлерінің соңғы маңызды қақтығысы саналатын Секигахара шайқасындағы Иэясудың жеңісі Тойотоми билігінің аяқталуын білдірді. Үш жыл өткен соң Иэясу Сей-и Тай сёгун титулын алды және 1868 жылғы Мейдзи реставрациясына дейін жалғасқан Эдо сёгунатын құрды.

Әлеуметтік және коммерциялық даму

Бұл кезеңде ірі қалалық орталықтар дамыды және саудагерлер класының қалыптасуы болды. Алтын жапырақпен әшекейленген суреттермен безендірілген сәнді сарай архитектурасы мен интерьері даймионың күшін көрсететін болса, Муромачи кезеңінде бағаланған қараңғы түстерден мүлдем өзгеше, жаңа эстетикалық сезімді де таныстырды. Осы тұста Нанбан стилі деп аталатын жанр пайда болды – еуропалық дін қызметкерлері, саудагерлер және басқа да "оңтүстік варварлардың" ерекше бейнелері. Шай ішу рәсімі де осы кезеңде гүлденді, Нобунага мен Хидэёси бұл әуесқойлыққа көп уақыт пен қаржы жұмсады, шайға арналған ыдыстар, қораптар және басқа да құралдар жинады, әсем кештері ұйымдастырды және Сен но Рикю сияқты шеберлерді қолдады. Хидэёси 1587 жылы Нагасакиді басып алып, содан кейін халықаралық сауданы бақылауға және осы порт арқылы сыртқы әлеммен байланысқан сауда ұйымдарын реттеуге тырысты. Хидэёсидің сауда жасауға бағытталған әрекеттері Қытайдан қолдау таппаса да, оның саудалық миссиялары қазіргі Малайзия, Филиппин және Таиландқа қызыл мөрмен белгіленген кемелермен сәтті сапар жасады. Ол сондай-ақ Жапониядағы христиан дініне күдікпен қарады, оны қауіпті деп санады және оның үкіметі кейбір миссионерлерді айыптап өлімге кесті.