Кіріспе
Ұлыбританиядағы қорғалатын тарихи құрылыс Ұлыбританиядағы заң
the law in the United Kingdom
Ұлыбританияда тізімделген ғимарат – ерекше архитектуралық және/немесе тарихи маңызы бар, арнайы қорғауға лайық құрылыс болып табылады. Мұндай құрылыстар Англиядағы Historic England, Шотландиядағы Historic Environment Scotland, Уэльстегі Cadw және Солтүстік Ирландиядағы Northern Ireland Environment Agency ұстап тұратын төрт заңдық тізімнің біріне енгізіледі. Англия мен Уэльс, Шотландия және Солтүстік Ирландия арасындағы жіктеу жүйелері әртүрлі (төмендегі бөлімдерді қараңыз). Бұл термин Ирландия Республикасында да қолданылады, онда ғимараттар 2000 жылғы Жоспарлау және даму заңы бойынша қорғалады, бірақ Ирландиядағы заңдық термин – «қорғалатын құрылым». Тізімделген ғимаратты жергілікті жоспарлау органының арнайы рұқсатысыз бұзуға, кеңейтуге немесе өзгертуге болмайды, ол әдетте тиісті орталық мемлекеттік агенттікпен кеңеседі. Англия мен Уэльсте, бұзу элементтерін қамтитын жұмыстар туралы ұлттық эстетикалық қоғамға хабарлау міндетті. Қазіргі уақытта құлшылық ету үшін қолданылатын кейбір ғимараттарға тізімделген ғимараттарды бақылаудан босату қарастырылған, бірақ тек тиісті діни ұйым өзінің рұқсат беру рәсімін жүргізген жағдайларда ғана. Кейбір жағдайларда тізімделген ғимараттардың иелері оларды жөндеуге және күтіп ұстауға міндетті, және олай етпесе немесе рұқсатсыз өзгерістер жасаса қылмыстық жауапкершілікке тартылуы мүмкін. Өзгерістерге рұқсат берілген кезде немесе тізімделген ғимараттар жөнделгенде немесе күтіп ұсталғанда, иелерінен көбінесе нақты материалдарды немесе техникаларды пайдалану талап етіледі. Тізімдегі нысандардың көпшілігі ғимараттар болғанымен, көпірлер, ескерткіштер, мүсіндер, соғыс ескерткіштері, шақырым тастары, сондай-ақ Битлз тобының танымал болған Абби Роуд зебра өткелі сияқты басқа да құрылыстар да тізімде бар. Ескі, әскери және адам тұрмайтын құрылыстар, мысалы Стоунхендж кейде жоспарланған ескерткіштер ретінде жіктеледі және бөлек заңнамамен қорғалады. Парктер мен бақтар сияқты мәдени ландшафттар қазіргі уақытта заңмен бекітілмеген негізде «тізімделеді».
Өмірбаян
1882 жылғы "Ежелгі ескерткіштерді қорғау туралы" заң бойынша "көне ескерткіштердің" шектеулі саны ғана қорғауға алынса да, иеленушілердің меншігіндегі ғимараттарға қатысты әрекеттерін шектеуге құлық болмады. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс бомбалау салдарынан ғимараттарға келген ауқымды зиян, ерекше сәулеттік құндылығы бар деп танылған ғимараттарды тізімге енгізу және қорғау жұмыстарын күшейтті. Британдық сәулетшілер институты мен Көне ғимараттарды қорғау қоғамының 300 мүшесі Қаржы министрлігінен қаржыландырылып, Ежелгі ескерткіштерді тексеру инспекциясының бақылауымен тізімді дайындау үшін жіберілді. Бұл тізімдер, егер ғимарат бомбалаудан зақымданса, оны қайта жаңарту қажеттігін анықтау үшін пайдаланылды.
Қазіргі кездегі толыққанды тізімдеу процесінің негізі соғыс жылдарындағы жүйеден қалыптасты. Ол 1947 жылғы Англия мен Уэльс үшін жасалған қала және елді мекендерді жоспарлау заңы және Шотландия үшін 1947 жылғы қала және елді мекендерді жоспарлау (Шотландия) заңы арқылы бекітілді. Тізімдеу алғаш рет Солтүстік Ирландияда 1972 жылғы жоспарлау (Солтүстік Ирландия) жарлығымен енгізілді. Содан бері тізімдеу процесі Ұлыбританияның әр аймағында біршама өзгеше дамыды.
Мұраны қорғау
Тарихи құрылыс ортасын қорғау (яғни мұралық нысанды заңмен қорғау) процесі "белгілеу" деп аталады. Бұл процестерде жеке заңнамалар қолданылатындықтан, бірнеше түрлі терминдер пайдаланылады: ғимараттар "тізімге" енгізіледі, көне ескерткіштер "қорғауға" алынады, кемелердің қираған қалдықтары "қорғалады", ал шайқас алаңдары, бақтар мен саябақтар "тіркеледі". Мұралық нысан – тарихи, археологиялық, сәулеттік немесе көркемдік құндылығы бар тарихи ортаның бір бөлігі. Олардың ішінде тек кейбіреулері ғана белгілеу арқылы қосымша заңдық қорғауға лайық деп танылады. Формалды түрде тізімге енгізілмеген, бірақ мұралық құндылығы бар деп саналатын ғимараттар жоспарлау процесінде де ескеріле алады. Тізімге енгізілген ғимараттар – ерекше сәулеттік және тарихи маңызы бар құрылыстар. Көне ескерткіштер "ұлттық маңызы бар" және нақты дәлелдерді қамтиды, сонымен қатар олар көп жағдайда жер астындағы немесе пайдаланылмаған нысандар мен ғимараттарға да қатысты болуы мүмкін.
Құқықтық негіздеме
Кез келген нәрсені тізімге қоюға болады. Ерекше тарихи қызығушылық тудыратын ғимараттар мен құрылыстар телефон будкалары мен жол белгілерінен бастап, қамалдарға дейін алуан түрлі формада және типте болады. Historic England құрылыстардың жиырма кең санатын жасады және ғимараттар мен құрылыстарды бағалауға көмектесетін әрқайсысы үшін іріктеу нұсқаулықтарын жариялады. Олар тарихи шолуларды қамтиды және әрбір санатты тізімге енгізу үшін ерекше талаптарды сипаттайды. Дегенмен, 2020 жылы Жоғарғы Сот Dill v Secretary of State for Housing, Communities and Local Government және басқа да іс бойынша бұл схемадағы ғимараттар белгілі бір критерийлерге сай болуы керек деген шешім қабылдады – "өлшем, тұрақтылық және физикалық байланыс деңгейін қарастыратын үш талап" – бұл Англиядағы бұрынғы сот ісіне сілтеме жасай отырып, Skerritts сынағы деп аталады. Historic Environment Scotland және Cadw иелеріне арналған нұсқаулар жасайды.
Тізімге енгізу және одан алып тастау тәртібі
Англияда ғимаратты тізімге енгізу немесе алып тастау үшін мемлекеттік хатшыға өтініш беру қажет; бұл өтінішті онлайн форма арқылы тапсыру арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Өтініш беруші ғимараттың иесі болуы міндетті емес, тізімге енгізуді талап етуге құқылы. Осыған байланысты үкімет, мұндай бұзушылықтардан қорғау үшін ғимараттарды тізімге енгізу шараларын қайта қарауға кірісті. Firestone-ның қиратылуынан кейін, Қоршаған орта жөніндегі мемлекеттік хатшы Майкл Хесселтин де сақталуға лайық барлық нысандар тізімде болуын қамтамасыз ету үшін ғимараттарды толық қайта тексеруді бастады. Англияда Мәдениет, БАҚ және спорт министрлігі (DCMS) Тарихи Англиямен (DCMS агенттігі) және басқа мемлекеттік ведомстволармен, мысалы, Тұрғын үйді жаңарту, Тұрғын үй және Қоғамдық қатынастар министрлігі (DLUHC) және Қоршаған орта, тағам және ауылдық істер министрлігімен (DEFRA) бірлесіп, тарихи ғимараттар мен басқа да мұралық нысандарды қорғау жөніндегі үкімет саясатын іске асырады. Ғимаратты тізімге енгізу туралы шешімді Мемлекеттік хатшы қабылдайды, бірақ бұл процесті Англияда Тарихи Англия басқарады. Уэльсте (бұл мәселе шешілетін сала) Cadw Уэльс Парламентінің атынан басқарады. Шотландияда бұл процесті Шотландия Министрлерінің атынан Шотландияның тарихи ортасы басқарады. 2021 жылға қарай көп өзгеріс енгізілмеді. Бұл қарастыру процесі 2000 жылы Мәдениет, БАҚ және спорт министрлігінің (DCMS) министрі Алан Ховарт бастады. Нәтижесінде 2000 жылы «Жердің күші» атты құжат жарық көрді, одан кейін 2001 жылдың желтоқсанында DCMS және Қоршаған орта, көлік және аймақтар министрлігі (DTLR) жариялаған «Тарихи орта: болашағымызға күш» атты саяси құжат жарық көрді. 2003 жылдың шілдесінде DCMS «Мұраны қорғау реформасы» (HPR) туралы «Біздің тарихи ортамызды қорғау: жүйені жақсы жұмыс істеуіне қол жеткізу» атты есепті жариялады. HPR шешімінің «Мұраны қорғауды қарастыру: алға қарай жол» атты жасыл құжаты 2004 жылдың маусымында DCMS жариялады, ол Ұлыбритания үкіметі мен Англия мұрасын реформалау процесіне, соның ішінде ғимараттарды тізімге енгізу үшін қолданылатын критерийлерді қарауға міндеттендірді. 2006 жылғы мұра саясатын қарастыру сынға ұшырады және Ұлыбритания Парламенті арқылы қабылдануына дейін заң шығару алдындағы қарастыруға түсті. Заңнамаға күшті партиялық қолдау көрсетілгеніне қарамастан, несиелік дағдарысқа қарсы шараларға орын ашу үшін заң шығарудан бас тартылды, бірақ болашақта қайта қарастырылуы мүмкін. Ұсыныс бойынша, ғимараттар, саябақтар, бақшалар, археологиялық ескерткіштер, шайқас алаңдары, теңіз кемелерінің құлау орындары және Дүниежүзілік мұра нысандарының тізімдері «не ерекше және неліктен ерекше» екенін түсіндіретін біртұтас онлайн тізімге біріктірілуі керек еді. English Heritage Англиядағы тарихи нысандарды анықтауға тікелей жауапты болады, сондай-ақ жұртшылық пен мүліктің иелерімен кеңірек кеңесу және шағымдану құқығы болады. Тарихи нысандарға жұмыс жүргізуге рұқсат берудің оңайлатылған жүйесі де болжалды. Мұра топтарымен, қайырымдылық ұйымдарымен, жергілікті жоспарлау органдарымен және English Heritage-пен бірнеше жыл кеңескеннен кейін, 2010 жылдың наурызында DCLG «Тарихи ортаны жоспарлау» атты 5-жоспарлау саясатын жариялады. Бұл PPG15-тің орнына келді және Англиядағы тарихи ортаны сақтау жөніндегі үкіметтің ұлттық саясатын белгіледі. Бұрын міндетті емес III дәреже болған, ол 1970 жылы жойылды. Сонымен қатар, А, В және С дәрежелері негізінен қолданылып жүрген Англикан шіркеулері үшін қолданылды – бұл шамамен I, II* және II дәрежелерімен сәйкес келеді. Бұл дәрежелер негізінен 1977 жылға дейін қолданылды, бірақ кейбір ғимараттар әлі де осы дәрежелер бойынша тізімделген. 2010 жылы тізімге енгізілген ғимараттар Англиядағы ғимараттардың шамамен 2% құрады. 2010 жылдың наурызында 374 000 тізімге енгізілген нысан болды. Құдайға сиынатын орындар Ұлыбританияның сәулеттік мұрасының маңызды бөлігі болып табылады. Англияда ғана 14 500 құдайға сиынатын орын бар (4000 - I дәрежелі, 4500 - II* және 6000 - II дәрежелі), ал барлық I дәрежелі ғимараттардың 45% құдайға сиынатын орындар болып табылады. Тізімделген шіркеулердің кейбіреулері енді белсенді қолданылмайды; 1969 және 2010 жылдар аралығында Англия шіркеуі 1795 шіркеуді жапты, бұл қордың шамамен 11% құрайды, олардың шамамен үштен бірі I немесе II дәрежеде тізімделген.
Заң бойынша қойылатын талаптар
Тізімге енгізу критерийлеріне архитектуралық маңызы, тарихи маңызы және маңызды тұлғалармен немесе оқиғалармен тығыз тарихи байланыстар жатады. Жеке тұрғысынан ерекше атаулы емес ғимараттар, егер олар бір топтың құрамына кірсе, тізімге енгізілуі мүмкін, мысалы, бір алаңдағы барлық ғимараттар сияқты. Бұл "топтық құндылығы" деп аталады. Кейде көптеген ғимараттарды қамтитын үлкен аумақтар тізімге енгізуге лайық болмауы мүмкін, бірақ консервациялық аймақ ретінде тағайындалу арқылы жеңілірек қорғауға ие болады. Жоспарланған құрылыстың тізімдегі ғимараттың айналасына тигізетін әсері, жоспарлау өтінімін қарастырғанда маңызды мәселе болып табылады. Айнала – "мұраны қабылдау ортасы" деп анықталады. Тізімнен шығару мүмкін, бірақ сирек кездеседі. Мысалы, Норфолк округіндегі Анмер Холл 1984 жылы тізімге енгізілген, ал 1988 жылы тізімнен шығарылған.
Төтенше шара
Төтенше жағдай туғанда, жергілікті жоспарлау органы ғимараттың тарихи ерекшеліктеріне нұқсан келтіретіндей бұзылу немесе өзгерту қаупі болса, уақытша "ғимаратты сақтау туралы хабарлама" (BPN) беруге құқылы.
Иммунитет сертификаттары
2013 жылғы Кәсіпорын және Регламенттік реформа туралы заң қабылданғанға дейін, Англияда құрылыс рұқсаты ізделіп жатқан немесе алынған жағдайда ғана, тізімге енгізуден иммунитет сертификатына (CoI) өтініш беруге болады еді. Бірақ, заңның нәтижесінде енгізілген өзгерістерге сәйкес, енді кез келген адам Мемлекеттік хатшыдан нақты ғимаратқа қатысты иммунитет сертификатын беруді кез келген уақытта сұрай алады.
Өзгерістер
Англия мен Уэльсте тізімге енгізілген ғимараттарды басқару жергілікті жоспарлау органдарының және Қоғамдық және жергілікті басқару департаментінің (яғни, бастапқыда ғимаратты тізімге енгізген DCMS емес) жауапкершілігінде болады. Жалпы принцип бойынша, тізімге енгізілген ғимараттар "тиісті және пайдалы мақсатта" қолданылуы керек, сондай-ақ оның қайта пайдаланылуы және өзгертілуі мүмкін екені ескеріледі. Уэльсте өтініштер тиісті жергілікті билік органынан алынған нысан арқылы беріледі. Шартты келісім беру мүмкіндігі қарастырылмаған. Жергілікті билік органы тізімге енгізілген ғимаратқа рұқсат беруге бейім болған жағдайда, алдымен Уэльс Парламентіне (яғни Cadw) өтініш туралы хабарлауы тиіс. Егер жоспарлау органы келісім беруден бас тартса, ол Cadw-ға ешқандай сілтеме жасамастан оны жасай алады. Шотландияда өтініштер Historic Environment Scotland ұйымынан алынған нысан бойынша беріледі. Жергілікті жоспарлау органымен, мүмкін болған жағдайда меншік иесімен және тәуелсіз үшінші тараппен кеңескеннен кейін, Historic Environment Scotland Шотландия Министрлерінің атынан ұсыныс жасайды. Тізімге енгізілген ғимаратқа рұқсатсыз жұмыстар жүргізу қылмыстық құқық бұзушылық болып табылады және меншік иелері қылмыстық жауапкершілікке тартылуы мүмкін. Сондай-ақ, жоспарлау органы келісімсіз жүргізілген барлық жұмыстарды меншік иесінің есебінен қайтаруды талап ете алады.
Аралас атаулар
Тарихи орындар, әсіресе ірі нысандар, бірнеше, кейде өзгеше статустарға ие ғимараттарды қамтуы мүмкін. Мысалы, Әлемдік мұра тізіміне енген Дервент аңғарындағы диірмендерінде 838 тізімделген ғимарат бар, олардың ішінде I санаттағы 16, II* санаттағы 42 және II санаттағы 780 ғимарат бар. Тағы тоғыз нысан ғылыми ескерткіштер тізіміне енген.
Жергілікті деңгейдегі мұражайлар
Көптеген кеңестер, мысалы, Бирмингем қалалық кеңесі және Кроули кенті кеңесі, заңдық тізімге қосымша, жергілікті тізімделген ғимараттардың дербес тізімін жүргізеді. Жергілікті тізімдегі ғимараттар мен заттар заңмен қорғалмайды, бірақ олардың көпшілігі ескеру аймағына кіруі немесе қала құрылысы саясаты арқылы жоғалудан қорғалады. Кеңестер мүлік иелері өз мүліктерінің құндылығын мойындап, мүмкіндігі болғанда оларды өзгеріссіз сақтайды деп үміттенеді.
Англия
2008 жылғы заң жобасы тасталғанымен, 2011 жылы Historic England (бұрынғы English Heritage бөлігі) Англиядағы барлық тағайындалған мұра активтерінің бірыңғай тізімін жариялады. Англияның Ұлттық мұра тізімі – 400 000 ағылшын тізімі бар онлайн іздеу дерекқоры. Ол жеке тізімделген ғимараттарды, бір тізім нөмірін бөлісетін бірнеше тізімделген ғимараттардың топтарын, жоспарланған ескерткіштерді, тіркелген саябақтар мен бақтарды, қорғалған тарихи кемелерді, тіркелген шайқас алаңдарын және Дүниежүзілік мұра орындарын бір жерде қамтиды. Тізімдегі 400 000 саны тізімделген ғимараттардың нақты санымен шатастырылмауы керек, себебі бір тізімде бірнеше ғимарат болуы мүмкін. Тарихи активтердің әр түрі үшін заңнамалық база өзгеріссіз қалды. 1999 жылы мыңжылдық ауысында тізімделген ғимараттардың фотосуреттер кітапханасы құрылды, ол сол кездегі ғимараттардың көрінісін сақтау мақсатында жасалған. Бұл Англиядағы барлық тізімделген ғимараттардың толық және жаңартылған тізімі емес – мәртебесі мен сипаттамалары 2001 жылғы ақпан айындағы жағдай бойынша ғана дұрыс. Фотосуреттер 1999 мен 2008 жылдар аралығында түсірілген. Ол Historic England архивінде «Англияның бейнелері» жобасының веб-сайтында сақталады. Англияның Ұлттық мұра тізімінде тізімделген ғимараттардың жаңартылған тізімі бар. Англияда зақымдану немесе тозу қаупі бар тізімделген ғимараттарды есепке алу 1991 жылы басталды. 1998 жылы бұл жұмыс Historic England-тың «Қатердегі ғимараттар тізілімі» басылымымен кеңейтілді, ол I және II* санаттағы ғимараттарды қамтыды. 2008 жылы бұл есеп «Heritage at Risk» деп қайта аталды және барлық тізімделген ғимараттарды, жоспарланған ескерткіштерді, тіркелген саябақтар мен бақтарды, тіркелген шайқас алаңдарын, қорғалған кемелердің орналасқан жерлерін және ескерткіштерді қамту үшін кеңейтілді. Тізілім жергілікті билік органдары, ресми және ерікті мұрагерлік ұйымдар мен халықтан алынған ақпарат негізінде зерттеулер арқылы жасалады. Бұл тізімді онлайн режимінде іздеуге болады.
Шотландия
Шотландияда ұлттық тізілген ғимараттар мен басқа да мұралық активтер туралы мәліметтер жиынтығын Historic Environment Scotland арқылы немесе Pastmap карталық базасы арқылы онлайн іздеуге болады. 1990 жылы Historic Scotland бос тұрған және құлауға айналған тізілген ғимараттардың санына байланысты туған алаңдаушылықтарға жауап ретінде Шотландиядағы қауіп төндіретін ғимараттар тізілімін құрды. RCAHMS Historic Scotland атынан тізілімді жүргізіп, ел бойынша архитектуралық немесе тарихи құндылығы бар және қауіп төндіріп отырған мүліктер туралы ақпарат ұсынды. Бұл екі ұйым біріккеннен кейін, аталған жұмысты қазір Historic Environment Scotland жүзеге асыруда.
Уэльс
Cadw Уэльсте санаттағы ғимараттардың іздестірілетін карта деректер базасын жариялайды және қолдайды. Уэльсте санаттағы ғимараттардың қатер астындағы тізілімдерін жергілікті жоспарлау органдары жүргізеді, ал Cadw 2009 жылы осы мәселе бойынша есеп дайындады. Уэльстің ежелгі және тарихи ескерткіштер жөніндегі корольдік комиссиясының (RCAHMW) шұғыл ғимараттарды тіркеу тобы, жойылу, маңызды өзгерістер немесе күрделі бұзылу қаупі төнген тарихи ғимараттарды зерттеуге жауапты.
Солтүстік Ирландия
Солтүстік Ирландия ғимараттар тізілімінде Солтүстік Ирландиядағы барлық тізімделген ғимараттар туралы мәліметтер қамтылған.
Басқа
British Listed Buildings Online (веб-сайт) Англия, Уэльс және Шотландия аймақтары бойынша бөлімдерге ие. Оны ел, графтық және аудан/жергілікті орналасқан жер бойынша шолу арқылы, немесе кілт сөздермен немесе онлайн карта арқылы іздеуге болады. Барлық ғимараттардың суреттері бар емес, себебі сайт волонтерлер күшімен жұмыс істейді.
Біріккен Корольдіктен тыс жердегі теңдестірілген мәртебелер
Басқа елдердегі ұқсас тізімдер үшін мұра тізілімдерінің тізімін қараңыз.