Кіріспе

Біріккен Корольдікте заңмен қорғалатын археологиялық орындар немесе тарихи ғимараттар.

Біріккен Корольдікте "белгіленген ескерткіш" – ұлттық маңызы бар археологиялық орын немесе тарихи ғимарат, оларға рұқсатсыз өзгерістер енгізуге қарсы қорғау берілген. Мұраны зақымданудан және жоюдан заңмен қорғайтын әртүрлі заңдар "белгілеу" деген терминде біріктірілген. Белгіленген ескерткіштерге 1979 жылғы Ежелгі ескерткіштер және археологиялық аумақтар туралы заң бойынша қорғау беріледі, бұл заң тізімге енгізілген ғимараттарға қолданылатын қала және елді мекендерді жоспарлау жүйесінен өзгеше. Олардың ішіндегі тек кейбіреулері ғана белгілеу арқылы қосымша заңдық қорғауға лайық деп танылады. Англияда шамамен 20 000 белгіленген ескерткіш бар, олар шамамен 37 000 мұралық құндылықты білдіреді. Ұлыбританиядағы ондаған мың белгіленген ескерткіштердің көпшілігі көзге түспейтін археологиялық орындар, бірақ кейбіреулері ірі қираған ғимараттар болып табылады. 1979 жылғы заңға сәйкес, ескерткіш тұрғын үй ретінде пайдаланылатын, құлшылық ететін орын ретінде немесе қорғалатын кеме апаты болып табылатын құрылыс болмауы тиіс.

Тізімге енгізілген ескерткіштерге қатысты заңнама

Жоспарланған ескерткіштер 1979 жылғы Ежелгі ескерткіштер және археологиялық аймақтар туралы заңда белгіленеді. Бұл Уильям Моррис пен 1877 жылы құрылған Ежелгі ғимараттарды қорғау қоғамының талмай шаруашылықтарының нәтижесі болды. Алдыңғы әрекеттердің бірнешесінен кейін, 1882 жылғы заңнаманы Джон Любок Парламент арқылы өткізді, ол 1871 жылы тас шеңберінің сақталуын қамтамасыз ету үшін Уилтширдегі Авебериді сатып алған еді. Заңмен құрылған Ежелгі ескерткіштердің алғашқы инспекторы Август Питт Риверс болды. Осы кезде тек инспектор ғана, тікелей Бірінші жұмыс комиссарына бағынышты, жоспарланған нысандарды зерттеуге және жер иелерін мемлекетке нысандарды беруге көндіруге қатысты. Заң сондай-ақ қорғаншылық концепциясын орнатып, онда нысан жеке меншікте қалуы мүмкін, бірақ ескерткіштің өзі мемлекеттің қорғаншы ретінде жауапкершілігіне өтеді. "Жоспарлау" термині қазіргі мағынасында 1913 жылғы Ежелгі ескерткіштерді консолидациялау және толықтыру туралы заң қабылданғаннан кейін ғана мүмкін болды. Питт Риверс 1900 жылы қайтыс болғаннан кейін оның орнына дереу инспектор тағайындалған жоқ. Чарльз Пирс, кәсіби архитектор, 1910 жылы Жұмыс кеңсесінде Инспектор болып тағайындалды және 1913 жылы Бас инспектор болды. "Инспектор" лауазымы әлі де қолданыста.

Тізімге енгізілген ескерткішті белгілеу процесі

Жоспарлау қорғауды қамтамасыз етеді, себебі ол белгіленген аумақта алдымен «жоспарланған ескерткіш келісімін» алмастан, көптеген «жұмыстарды» жүргізуді заңсыз етеді. Алайда, бұл жер иесінің меншік құқығына немесе жерге қатысты басқа да заңды мүдделеріне әсер етпейді, сондай-ақ халыққа жаңа қоғамдық қолжетімділік құқықтарын бермейді. Жоспарлау процесі ескерткіштің нашар басқарылып жатқанын немесе оған қауіп төндіріп тұрғанын автоматты түрде білдірмейді, сонымен қатар ескерткішті қосымша басқаруға заңдық міндеттемелерді жүктемейді. Англия мен Уэльсте жоспарланған ескерткіштерді тағайындау, қайта тағайындау және тағайындаудан шығару өкілеттігі Мәдениет, БАҚ және спорт министрлігіне (DCMS) тиесілі. Министр осы сайттардың тізімін немесе кестесін сақтайды, ал Шотландияда – Шотландия Министрлерінің атынан Historic Environment Scotland. Солтүстік Ирландияда «Жоспарланған тарихи ескерткіш» термині қолданылады. Бұл сайттар 1995 жылғы «Тарихи ескерткіштер және археологиялық заттар (Солтүстік Ирландия) туралы» жарлықтың 3-бабына сәйкес қорғалады. Тізімде 1900-нен астам нысан бар, және оны Қоғамдық істер министрлігі жүргізеді.

Тізімге енгізілген ескерткіштерді қорғау туралы заңнама

Мұралық нысандарды тіркеудің бірыңғай әдісі әліге дейін жоқ. Заңдық мәселелердің ұзақ тарихы соңғы 130 жылда бірыңғай тізілімге немесе осы мәселемен айналысатын бір ғана органға әкелген жоқ. Ұлыбритания Еуропа Кеңесінің Валетта шартына қол қойған, ол елді құрлықта және судағы археологиялық мұраны қорғауға арналған заң жүйесіне ие болуға міндеттейді. Одан бері көптеген түзетулер енгізілді, және Ұлыбритания үкіметі мұраны қорғау заңнамасын реформалауға бейілді екенін мәлімдеді, бірақ 2008 жылғы Мұраны қорғау туралы заң жобасы, онда белгіленген ескерткіштер мен тізімделген ғимараттарды қамтитын бірыңғай "тізілім" көзделген, парламенттік заңнамалық бағдарламада несие дағдарысын шешуге арналған шараларға орын беру үшін тоқтатылды. Кейбір тараптар кестелеу жүйесін қиындық тудыратындықтан сынға алды. Заңнаманың кең ауқымы тарихи орындарды қорғау тәсілдерін сипаттайтын терминологияның мұралық активтің түріне қарай өзгеретінін білдіреді. Ескерткіштер "белгіленеді", ғимараттар "тізімделеді", ал шайқас алаңдары, саябақтар мен бақшалар "тіркеледі", ал тарихи кемелер "қорғалады". Тарихи қалалық кеңістіктер "қорғау аймақтары" деп белгілену арқылы қорғалады, ал тарихи ландшафттар ұлттық парктері мен ерекше табиғи сұлулық аймақтары (AONB) арқылы белгіленеді. Сонымен қатар, Ұлыбританияда Дүниежүзілік мұра тізіміне енген орындар бар. Күңкіреуге орай, кейбір мұралық активтер бір мезгілде тізімделген ғимараттар мен белгіленген ескерткіштер бола алады (мысалы, Данблан соборы). Дүниежүзілік мұра орындарында, қорғау аймақтарында және қорғалған ландшафттарда да белгіленген ескерткіштер мен тізімделген ғимараттар кездеседі. Дегенмен, үш теңіз орны белгіленген ескерткіштер ретінде тағайындалған. Шотландияда 2010 жылғы Теңіз (Шотландия) заңы арқылы теңіз мұрасын қорғауға жаңа өкілеттіктер берілді, олар басқа теңізді қорғау өкілеттіктерімен жақсы үйлесімді. Осы жаңа заңмен теңіз жағалауындағы ескерткіштерді қорғау жоспарлануда. 1979 жылғы заңға өзгеріс енгізген Тарихи ортаны (өзгерту) (Шотландия) заңы 2011 жылы қабылданды. Сонымен қатар, 1979 жылғы Ежелгі ескерткіштер және археологиялық аймақтар туралы заңға сәйкес, олардың орналасқан жерлерін Археологиялық маңызы бар аймақтар (АМА) деп белгілеу арқылы кеңірек аумақтарды қорғауға болады. Бірақ 1979 жылғы заңның осы бөлігі Шотландияда күшіне енген жоқ.

Жоспарлар

Ескерткіштердің тізімін сақтау заң талабы болып табылады. Англияда Мәдениет, медиа және спорт министрлігі ұлттық маңызы бар және мемлекеттік қорғауға ие нысандардың тізімін немесе тізімін жүргізеді. Англияның Ұлттық мұра тізімі қазіргі кезде 400 000-ға жуық мұра нысандарын, оның ішінде тізімге енгізілген ескерткіштерді қамтиды. Бұл онлайн іздеу тізімін Historic England веб-сайтында табуға болады. Шотландияның ескерткіштерінің тізімін Historic Environment Scotland веб-сайтында немесе Pastmap арқылы іздеуге болады. Уэльс үшін Уэльстің ұлттық ескерткіштерінің тіркелімі (NMRW) "Coflein" деп аталатын онлайн деректер базасын ұсынады, онда Уэльстің тарихи ортасы туралы ұлттық ақпарат жинағы сақталған.