Кіріспе

Граф Густав Маврикий Максимович Армфельт (Граф Густав Маврикий Максимович Армфельт, tr, Gustav Mavrikiy Maksimovich Armfel't; 31 наурыз 1757 – 19 тамыз 1814) – фин-шведтік орыс сарай адамы және дипломат. Финляндияда ол ең ұлы фин мемлекет қайраткерлерінің бірі саналады. Оның Ресей императоры Александр I-ге берген кеңесі Финляндияның автономиясын қамтамасыз ету үшін ең маңызды болды.

Мансап

Финляндияның Тарвашоки қаласында туған ол Швецияның генерал Карл Густав Армфельдт Карл XII-нің шөбересі болды. 1774 жылы Армфельд гвардияның прапорщигі болды, бірақ оның дуэльге қатысқан бейшаралық мінез-құлқы Швецияның Густав III-нің наразылығын тудырды. Осының салдарынан, ол 1778 жылы шетелге шығуды жөн көрді. Бірақ 1780 жылы Армфельд Австрияның Нидерландындағы Спа қаласында патшамен қайта кездесіп, бұрынғы ашулы монархты өзінің табиғи сүйкімділігімен, зиялылығымен және әлеуметтік қабілеттерімен толыққанды баурап алды. Осыдан кейін оның бағы жарылқазылды. Алғашқыда оған швед сарайының ойын-сауық шебері лауазымы берілді, бірақ көп ұзамай оған маңыздырақ мәселелер сеніп тапсырылды. Ол 1783 жылы Ресейдің Екатерина II-сімен келіссөздерге қатысты, ал 1788–1790 жылдардағы орыс-швед соғысы кезінде патшаның ең сенімді және белсенді кеңесшілерінің бірі болды. Ол осы уақытта жауынгерлік далада үлкен батырлық көрсетті. 1788 жылы даниялықтар күтпеген жерден Швецияға шабуыл жасап, Гётеборгқа қауіп төндіргенде, Армфельд патшаның басшылығымен Далекарлия жасақтарын ұйымдастырып, жеңіске жеткізді. Швеция аристократиясының көп бөлігі патша Густавтан бас тартқан кезде де ол патшаға толық адал болды. Армфельд орыс-швед соғысының кейінгі кезеңдерінде өзін танытты және 1790 жылдың тамызында Верала шарты арқылы соғысты аяқтау бойынша келісім жүргізген Швецияның толық өкілдігіне ие болды. Армфельд 1790 жылдың маусымында Савитайпале шайқасында ауыр жарақат алды. Густав III билік еткен кезеңде оның Швециядағы ықпалы зор болды, бірақ Армфельд өзінің басшысының Бурбондарды қолдауын сынады.

Дипломатиялық

1792 жылы өлім төсегінде король Густав III ұлын Армфельтке сеніп тапсырды және жаңа регент, корольдің кіші інісі Карлға кеңес беру үшін оны құпия кеңеске мүше етіп тағайындады. Армфельд Стокгольм губернаторы болып тағайындалды, бірақ жаңа регент Густавшылдарға қарсы болды және одан құтылу үшін Армфельдті Неапольдегі швед елшісі қызметіне жіберді. Неапольден Армфельд Екатерина II-мен құпия хабарласып, әскери араласу арқылы швед үкіметін Густавшылдардың пайдасына өзгерту қажет екенін жеткізді. Бірақ Армфельдтің құпия жоспары регенттің тыңшыларына ашылды, ол дереу Армфельдті ұстау үшін Неапольге швед соғыс кемесін жіберді. Көшіп кеткен британ королевасы Каролинаның көмегімен ол мүшкелмен қашып құтыла алды. Ол Ресейге қашып, 1794–1797 жылдары Калугада тұтқынға алынды. Отанында оны сатқын деп айыптап, мүлкін тәркіледі. Оның сүйіктісі Магдалена Руденшельд оған көмектескені үшін сотталып, Риддархус алаңында жазаланды, содан кейін екі жылға Стокгольм түрмесіне қамалды.

Әскери қызмет

Швецияның Густав IV толыққанды билікке ие болғанда, Армфельд толығымен ақталып, 1802 жылы Венаға Швеция елшісі болып жіберілді, бірақ екі жылдан кейін Наполеон Бонапартқа қатысты Австрия үкіметінің саясатын қатты сынағаны үшін қызметінен кетуге мәжбүр болды. 1805 жылдан 1807 жылға дейін ол Помераниядағы швед әскерлерінің бас қолбасшысы болды, онда өте қабілетті екенін көрсетті және герцогтікті басып алуды мүмкіндігінше тоқтатты; Стральзундтың ұлы шабуылы ерекше табысқа жетті. Отанға оралғаннан кейін Норвегия шекарасының бас қолбасшысы болып тағайындалды, бірақ шектен тыс нұсқаулар, қайта нұсқаулар және тәртіпсіздік салдарынан қызметін тиісінше атқара алмады.

Ресейдің әскери қызметінде

Армфельд Густав IV-ті құлатып, 1809 жылғы төңкеріс кезінде оның отбасын жер аударыған революционерлерге қатаң қарсы болды. Ол биліктен шеттетілген патшаның ең батыл қолдаушысы болды және кейін Ресейге берілген Финляндияға кетуге шешім қабылдады. Швед үкіметінде жоғары лауазымдарға тағайындалған оның кетуі, оның жаулары жиналып, 1811 жылы Армфелтті заговоршы ретінде жариялап, қуғынға салу туралы жарлық шығарғанға дейін әдейі кешіктірілді. 31 наурызда ол Стокгольмдегі Ресей елшісіне барып, оған адалдық серт берді. Келесі күні ол Швециядан депортацияланды. Армфельдтің Ресейдегі жағдайы жақсарып, Сперанскийді биліктен қуғаннан кейін, ол Александр I-ге Адам Чарторыскидей ықпал етті. Ол Финляндияның Ұлы Герцогтігін Ресей империясының құрамындағы дербес мемлекетке айналдыру жоспары арқылы Финляндияның тәуелсіздігіне ең көп үлес қосты. Сондай-ақ, ол Александрды Норвегия мен Швецияны біріктіру идеясына көндірді. 1791 жылдан 1792 жылға дейін Түрку Корольдік академиясының канцлері болған Армфельд 1812 жылы Түркудің жаңа Императорлық академиясының канцлері тағайындалды. Ол бұл лауазымды екі жыл бойы атқарды. 1812 жылы алғыс айтқан император оны граф титулына көтерді. Ол 1812–14 жылдары Санкт-Петербургте Финляндияның Мемлекеттік хатшысы, Ұлы Герцогтіктің жоғары өкілі қызметін атқарды. 1813 жылы ол қысқа мерзімге Финляндияның генерал-губернаторы болды. Санкт-Петербургтегі фин істері жөніндегі комитеттің төрағасы болды. Ол 1814 жылдың 19 тамызында Санкт-Петербург маңындағы Царское Селода қайтыс болды.

Мұра

Гёран Магнус Спренгпортпен бірге Армфелт Финляндияның тәуелсіздігінің негізін қалаушылардың бірі саналады. Густавтарға қарсы швед аристократиясы арасында оның танымалдылығы төмен болғандықтан және "орысқа кеткені" үшін Армфельд швед тарихында біршама құпиялы және көбіне белгісіз тұлға болып қалып келді. Швецияда Армфельд пен оның еңбектері туралы білімсіздік бір ғасырдан астам уақыт бойы сақталды және тек соңғы кезде ғана оған қатысты тереңірек, жағымды көзқарас пайда болды. Финляндияда ол әрқашан ұлы патриот және мемлекет қайраткері ретінде жоғары бағаланды. Армфельд бұрынғы билеушіге емес, Финляндия мен оның халқына адал болғандықтан, Швецияда ол сатқын деп айыпталды және мемлекетке қарсы қылмыс жасағаны үшін өлім жазасына кесілді. Швеция халқы 600 жылдан астам уақыт бойы мемлекет құрамында болған Финляндияны жоғалтуға көнбеді. Олардың қайғысы одан да күшейді, себебі бұл провинция Швецияның өміріндегі басты жауы – Ресейге қарады. Бірақ Армфельдке берілген өлім жазасы Швециядан тыс жерде ешқандай мағынаға ие болмады, өйткені Швеция Финляндияны қайтарып алуға ешқашан нақты әрекет жасаған жоқ. Саясаткерлер көбінесе ақсүйектер мен халықтың құрметіне бөлену үшін іс-қимылмен қорқытуға тырысты. 1812 жылы Швеция Ресеймен одақтасып, сот шешімі жойылды.