1991-2003 жылдар аралығындағы Ирактағы «ұшуға тыйым салынған аймақтар» қақтығысы

Кіріспе

1991–2003 жылдар аралығында АҚШ, Ұлыбритания және Франция жариялаған Ирактың ұшуға тыйым салынған аймақтары 1991 жылғы Перс шығанағы соғысынан кейін АҚШ, Ұлыбритания және Франция жариялаған Ирактағы екі ұшуға тыйым салынған аймақта (NFZ) жүрген төмен деңгейдегі қақтығыс болды. АҚШ мәлімдемесіне сәйкес, бұл аймақтар Ирактың солтүстігіндегі этникалық күрд халқының азшылықтарын және оңтүстігіндегі шиит мұсылмандарын қорғау мақсатында құрылған. Ирактың әуе күштеріне аймақтарда ұшуға тыйым салынды. Бұл саясат 2003 жылға дейін АҚШ және Ұлыбритания тарапынан сақталды, бірақ 2003 жылғы Иракқа басып кіруден кейін мәнсіз болды. Францияның әуе патрульдері де 1996 жылы Франция шығып кеткенге дейін қатысты. Ирак үкіметі NFZ кезінде коалицияның бомбалауынан 1400 азамат қаза тапқанын мәлімдеді. Күрдтер басымдығындағы солтүстік тиімді тәуелсіздікке ие болды және 1988 жылғы Анфал геноцидінің қайталану қаупінен қорғалды, сол геноцидте ондаған мың азамат қаза тапқан. NFZ-ның алғашқы 9 жылында 280 000-нан астам ұшу миссиясы орындалды. Бұл әскери операция БҰҰ-ның санкциясын алмады. БҰҰ Бас хатшысы Бутрос Бутрос-Гали бұл аймақтарды Джон Пилгермен сұхбатында "заңсыз" деп атады.

Заңдық

Америка, Ұлыбритания және Франция үкіметтері ұшуға тыйым салынған аймақтарды БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 688 қарарымен негіздеді, бірақ бұл қарарда ұшуға тыйым салынған аймақтар туралы тікелей мәлімдеме жоқ еді. Бұл "ұшуға тыйым салынған аймақ елдің әуе қорғаныс жүйесін толыққанды шабуылға дайындалып, жою мақсатында қолданылып жатыр деген нақты көрсеткіш" деп мойындалды.

Азаматтық өлім-жітім

Біріккен Ұлттар Ұйымы 1999 жылы бір ғана жылда Коалицияның бомбалау шабуылдары кезінде 144 азамат өлтірілгенін хабарлады. Ал Ирак NFZ кезінде бомбалау салдарынан 1400 азамат қаза тапқанын мәлімдеді. АҚШ және коалициялық елдер бұл айыптауларды жоққа шығарды, сонымен қатар Саддам Хусейнге қарсы қорғану үшін, бірнеше жыл бұрын көптеген қылмыстар жасаған ол, 1988 жылғы 50 000-нан 182 000-ға дейін күрд азаматтарын өлтірген Anfal геноциді сияқты, ұшуға тыйым салынған аймақтарды құру қажеттігін көрсетті. Ұшуға тыйым салынған аймақтарды құру Саддам Хусейннің солтүстік бөлігіне қол жеткізуін шектеді және күрд халқының қауіпсіздігін қамтамасыз етті, олар араласудан кейін дереу автономияға ие болды. Бұл автономия дами берді және тіпті 2003 жылғы Ирак соғысы кезінде Ирактың қалған бөлігін шарпыған хаос пен қан төгістерден сақтады.

Тарих

1992 жылдан бастап 2003 жылы АҚШ бастаған коалицияның Иракқа басып кіргенге дейін Иракта екі NFZ болды. Ирактың солтүстігіндегі NFZ, Персы шығанағындағы соғыстан кейін жақын арада құрылып, 36-шы параллельден солтүстікке қарай созылды. 1992 жылдың тамызында 32-ші параллельге дейін оңтүстіктегі NFZ құрылды, бірақ 1996 жылы ол 33-ші параллельге дейін кеңейтілді. Солтүстік NFZ бастапқыда Иракта қудалауға ұшыраған күрд халқына көмек көрсету операциясының бөлігі болды, одан кейін «Солтүстік күзет» операциясы жүргізілді. Оңтүстік NFZ-ді «Оңтүстік күзет» операциясы қамтамасыз етті. 1991 жылы «Шөл дауылы» операциясы аяқталғаннан кейін, көтеріліс кезінде ирактық қудалаудан қашқан күрдтердің қауіпсіздігі мәселесі туындады және «Жұбаныш беру» операциясы басталды. Бұл операция, негізінен, Ирак әскери ұшақтарына қатысты Солтүстік NFZ құрды. Операция күрд халқына гуманитарлық көмек пен қауіпсіз аспан қамтамасыз етті. 1993 жылдың 26 маусымында АҚШ Ирактың барлау қызметінің (IIS) Бағдадтағы басты басқару және бақылау орталығына зымыранмен шабуыл жасады, бұл шабуыл ИИС-тің бұрынғы президент Джордж Бушқа жасаған қастандық әрекетіне жауап ретінде жарияланды. Буш сол жылдың сәуірінде Кувейтке сапар шегіп, Персы шығанағындағы соғыста Иракқа қарсы коалицияның жеңісін еске алуға келген болатын. 14 зымыран Питерсоннан, ал 9-ы Чанселлзвиллден ұшырылды. 16 зымыран нысанаға тиді, ал 3 зымыран тұрғын үй ауданына тиіп, 9 бейбіт тұрғынды өлтірді және 12 адамды жарақаттады. Төрт зымыранның тағдыры белгісіз қалды. 1994 жылдың қазанында Бағдад тағы да Кувейт шекарасына жақын 64 000 ирактық әскерін жұмылдыра бастады, себебі олар Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің (БҰҰҚ) Иракқа қатысты экономикалық санкцияларына наразылық білдірді. Жауап ретінде АҚШ Кувейтке қарсы ирактық агрессияны болдырмау үшін Парсы шығанағына әскерлерді орналастыра бастады. «Құпия сақшы» операциясы аясында Форт Стюарт штатындағы 1-ші бригада, Джорджия штатындағы 24-ші жаяу әскер дивизиясы (механикаландырылған) Кувейтке алдын ала орналастырылған техниканы жеткізді. 23-ші қанаттың («Ұшқыш жолбарыстар») 75-ші ұрыс эскадрильясы («Тайгершарктар») және оның толық A-10 ұшақтары бастапқыда Солтүстік Каролина штатындағы Pope AFB-ден Сауд Арабиясының Дахран әуе базасына орналастырылды, содан кейін бірінші рет Ахмад әл-Жабер әуе базасына, Кувейтке жеткізілді. Бұл Доха лагерінде, Кувейтте және солтүстікке қарай орналасқан тактикалық әуе бақылау тобымен (TACP) жақсы үйлестіруге мүмкіндік берді. Кейін Ирак Кувейт шекарасына жақын орналасқан әскерлерін АҚШ-тың әскери күштерін жинап алуына жауап ретінде қайтарып алды. Алайда, 1994 жылдың 14 сәуірінде екі АҚШ Әскери-әуе күштерінің F-15 Eagle ұшағы екі АҚШ Армиясының Blackhawk тікұшағын қателікпен атып түсіріп, 26 коалициялық әскери және азаматтық қызметкерді қаза қылды. 1996 жылдың қыркүйегінде АҚШ «Шөл шабуылы» операциясын жүргізді, Карл Винсон ұрыс тобының кемелері, соның ішінде Лабоон және Шило, USS Carl Vinson-нан F-14D Tomcats ертіп келген B-52 бомбалаушыларымен бірлесіп, оңтүстік Ирактағы ирактық әуе қорғанысы нысаналарына қарсы 27 зымыранды ұшырды. Сол күні 17 зымыранның екінші толқыны ұшырылды. Зымырандар Кут, Искәндәрия, Насирия және Таллиль қалаларындағы және олардың маңындағы нысаналарға тиді. Бұл Ирактың диктаторы Саддам Хусейннің Ирак Курдистанының Арбиль қаласына Ирактың әскери шабуыл жасау әрекетіне жауап ретінде жасалды. «Жұбаныш беру» операциясы 1996 жылдың 31 желтоқсанында ресми түрде аяқталды. «Жұбаныш беру» операциясынан кейін АҚШ 1997 жылдың 1 қаңтарында «Солтүстік күзет» операциясын іске қосып, солтүстік аспанды бақылауын жалғастырды. «Солтүстік күзет» операциясы солтүстіктегі күрд халқына әуеден қауіпсіздікті қамтамасыз етуді жалғастырды. 1999 жылы Қорғаныс министрлігі Ирак үстінен 200 мыңнан астам рет ұшып өтті. Американдық және британдық ұшақтары NFZ-ді үнемі күзеді, ирактық күштерінен күнделікті әуеге қарсы оқтарды қабылдады. Операция 2003 жылдың 1 мамырына дейін жалғасты. Оңтүстікте «Оңтүстік күзет» операциясы жүргізіліп, қуғын-сүргінге ұшыраған шиит халқына бақылау жасалып жатты. Бұл операция 1992 жылдың 27 тамызында басталды, мақсаты – азаматтық тұрғындарға қарсы адам құқықтары бұзылуының алдын алу. 1992 жылдың желтоқсанында АҚШ Әуе күштерінің F-16 ұшағы оңтүстік ұшуға тыйым салынған аймақта өзіне бекітілген ирактық МиГ-25 Фоксбат ұшағын атып түсіргеннен кейін Ирак ұшуға тыйым салынған аймақты сынға алды. Келесі айда коалициялық ұшақтар Оңтүстіктегі ирактық зениттік-ракеталық кешендеріне шабуыл жасады. Бағдад 1993 жылдың тамызынан кейін коалициялық ұшақтарды күзетуге атысты тоқтатты. 1998 жылдың желтоқсанында АҚШ Әуе күштері мен Ұлыбритания Корольдік Әуе күштері «Шөл түлкісі» операциясын жүргізді, бұл 1998 жылдың 16 желтоқсанынан 19 желтоқсанына дейін Ирактағы нысаналарға жасалған төрт күндік ауқымды бомбалау науқаны болды. Шабуылдардың заманауи негіздемесі – Ирактың Біріккен Ұлттар Ұйымының Қауіпсіздік Кеңесінің қаулыларын орындамауы және Біріккен Ұлттар Ұйымының арнайы комиссиясының инспекторларының жұмысына кедері келтіруі. 1998 жылдың желтоқсанында «Шөл түлкісі» операциясынан кейін Ирак ұшуға тыйым салынған аймақтарға құрмет көрсетпейтінін және коалициялық ұшақтарды атып түсіру әрекеттерін жаңартпақ екенін жариялады. Саддам Хусейн мұндай міндетті орындай алғандарға 14 000 доллар сыйақы ұсынды, бірақ Ирак ешқандай ұшқышсыз ұшақты атып түсірген емес. Британдық және американдық ұшақтардың ирактық әуеге қарсы нысаналарға қарсы шабуылдары келесі бірнеше жыл бойы апта сайын жалғасты. 2000-жылдардың басында АҚШ Ирактың ұшуға тыйым салынған аймақтарында атып түсірілген ұшқыштармен күресу үшін «Шөл бадджері» операциясы сияқты жоспар әзірледі. Операция 2002 жылдың маусымында «Оңтүстік шоғыр» операциясына ауысты. Олар оларға шабуыл жасаған нысаналарға ғана емес, ешқандай қауіпті ниет білдірмеген нысаналарға да шабуылдар жасады. АҚШ бұл шабуылдардың күшеюі Ирактың қауырсынуының салдары екенін мәлімдеді, бірақ кейін, 2005 жылдың шілдесінде Ұлыбритания Қорғаныс министрлігі АҚШ-тың шабуылдары күшейгенге дейін және кейін Ирактың қауырсыну саны күрт төмендегенін көрсететін деректерді жариялады. Олардың мәліметтеріне сәйкес, 2001 жылдың бірінші жеті айында Ирак тарапынан 370 қауырсыну тіркелген. 2001 жылдың қазанынан 2002 жылдың мамырына дейінгі жеті айда бар болғаны 32 қауырсыну тіркелді. Генерал Томми Франкс кейін бұл шабуылдардың күрт өсуінің мақсаты – Ирактың қорғанысын Персы шығанағы соғысының басындағы сияқты жою екенін мойындады. Ирактың коалициялық ұшақтарға қарсы күнделікті әуе қорғанысы шабуылдарына жауап ретінде қыркүйектегі шабуылдарда Батыс Ирактағы негізгі әуе қорғанысы орталығына 100 ұшақтан тұратын шабуыл жасалды. New Statesman журналындағы Майкл Смит редакторының пікірінше, бұл «Шииттерге шабуылдардан қорғауға қажетті аймақтардан алыс, Оңтүстік ұшуға тыйым салынған аймақтың ең шеткі нүктесінде орналасқан, ол патрульдеуге қауіпті болғандықтан емес, Иорданиядан жұмыс істейтін одақтас арнайы күштерінің Иракқа көрінбей кіруіне мүмкіндік беру үшін жойылды». NFZ-дер 2003 жылдың наурызында Ирак соғысы басталғаннан бастап, коалиция ел үстінен әуе басымдылығын жылдам қамтамасыз еткендіктен, әсерін жойды. NFZ-дер Саддам Хусейн құлатылғаннан кейін ресми түрде таратылды.

From 1992 to the United States led coalition invasion of Iraq in 2003, there were two NFZs in Iraq. The NFZ in the north of Iraq was established shortly after the Gulf War, extending from the 36th parallel northwards. In August 1992 the NFZ in the south to the 32nd parallel was established, but in 1996 it was expanded to the 33rd parallel. The northern NFZ was initially part of Operation Provide Comfort relief operations to a persecuted Kurdish minority in Iraq, and was followed on by Operation Northern Watch. The southern NFZ was maintained by Operation Southern Watch. When Operation Desert Storm ended in 1991, the safety of Kurds who were fleeing during the uprising from Iraqi persecution became an issue, and Operation Provide Comfort began. This operation essentially created a Northern NFZ to Iraqi military aircraft. The operation provided the Kurdish population with humanitarian aid and reassurance of safe skies. On 26 June 1993, the U. S. conducted a cruise missile attack on the Iraqi Intelligence Service's (IIS) principal command and control complex in Baghdad, publicly announced as retaliation for the assassination attempt by the IIS on former President George H. W. Bush while he was visiting Kuwait in April of that year to commemorate a coalition victory over Iraq in the Gulf War. Fourteen cruise missiles were launched from Peterson and nine of them launched from Chancellorsville. Sixteen hit the target, while three struck a residential area, killing nine civilians and wounding 12 others. Four missiles were unaccounted for. In October 1994, Baghdad once again began mobilizing around 64,000 Iraqi troops near the Kuwaiti border because of their expressed frustrations of economic sanctions imposed on Iraq by the United Nations Security Council (UNSC). In response, the U. S. begins to deploy troops in the Persian Gulf to deter Iraqi aggression against Kuwait. Code named Operation Vigilant Warrior, 1st Brigade of the Fort Stewart, Georgia based 24th Infantry Division (Mechanized) deployed and drew pre positioned equipment in Kuwait. The 23rd Wing's (Flying Tigers) 75th Fighter Squadron (Tigersharks) and its full complement of A 10s initially deployed from Pope AFB, North Carolina to Dhahran Air Base, Saudi Arabia, followed by the first forward deployment to Ahmad al Jaber Air Base, Kuwait. This allowed better face to face coordination with tactical air control parties (TACP) assets further forward deployed at Camp Doha, Kuwait and points north. Iraq would later withdraw troops near the Kuwaiti border in response to a massive U. S. military build up. However, this was marred by a friendly fire incident on 14 April 1994 when two United States Air Force F 15 Eagle fighter planes mistakenly shot down two United States Army Blackhawk helicopters, killing 26 Coalition military and civilian personnel. In September 1996, the U. S. conducted Operation Desert Strike, and ships from the Carl Vinson Battle Group, including Laboon, and Shiloh, in conjunction with B 52 bombers escorted by F 14D Tomcats from USS Carl Vinson, launched 27 cruise missiles against Iraqi air defense targets in southern Iraq. A second wave of 17 was launched later that day. The missiles hit targets in and around Kut, Iskandariyah, Nasiriyah, and Tallil. This was done in response to Saddam Hussein, the dictator of Iraq, attempting to launch an Iraqi military offensive campaign in the Kurdish town of Arbil in Iraqi Kurdistan. Operation Provide Comfort officially ended on 31 December 1996. Following Operation Provide Comfort, the United States continued to watch over the northern skies with the launching of Operation Northern Watch on 1 January 1997. Operation Northern Watch continued to provide air security to the Kurdish population in the north. By 1999, the Department of Defense had flown over 200,000 sorties over Iraq. American and British aircraft continuously enforced the NFZ, receiving anti aircraft fire from Iraqi forces almost daily. The operation ran until its conclusion on 1 May 2003. In the south, Operation Southern Watch was underway to watch over the persecuted Shi'ite populations. This operation was launched on 27 August 1992 with the mission of preventing further human rights abuses against civilian populations. Iraq challenged the no fly zone beginning in December 1992 when a USAF F 16 fighter plane shot down an Iraqi MiG 25 Foxbat fighter which had locked onto it in the Southern no fly zone. The next month Coalition planes attacked Iraqi SAM sites in the South. Baghdad eventually halted firing on patrolling Coalition aircraft after August 1993. In December 1998, Operation Desert Fox was conducted by the USAF and the Royal Air Force, which was a major four day bombing campaign on Iraqi targets from 16 December to 19 December 1998. The contemporaneous justification for the strikes was Iraq's failure to comply with United Nations Security Council resolutions and its interference with United Nations Special Commission inspectors. In the aftermath of Operation Desert Fox in December 1998, Iraq announced it would no longer respect the no fly zones and resumed its efforts in shooting down Coalition aircraft. Saddam Hussein offered a $14,000 reward to anyone who could accomplish this task, but no manned aircraft were ever shot down by Iraq. Air strikes by British and American aircraft against Iraqi claimed anti aircraft and military targets continued weekly over the next few years. In the early 2000s (decade), the U. S. developed a contingency plan, Operation Desert Badger for dealing with pilots shot down over Iraqi no fly zones. The operation continued until it transitioned to Operation Southern Focus in June 2002. They began to carry out offensive sorties, not only against targets that had fired on them, but upon installations that had demonstrated no hostile intent. The U. S. claimed that these increased attacks were the result of increasing Iraqi provocations, but later, in July 2005, the British Ministry of Defense released figures showing that the number of provocations had actually dropped dramatically prior to and just after the increase in allied attacks. Their records indicate that in the first seven months of 2001, there had been 370 provocations on the part of Iraq. In the seven months from October 2001 into May 2002, only 32 such provocations were recorded. General Tommy Franks later acknowledged that the dramatic increase in offensive sorties was an attempt to destroy the Iraqi defenses in much the same way as the air strikes at the beginning of the Gulf War had. In purported retaliation for the Iraqis' now daily air defense attacks on Coalition aircraft, the September attacks included a 5 September 100 aircraft attack on the main air defense site in western Iraq. According to an editorial by Michael Smith for the New Statesman, this was "Located at the furthest extreme of the southern no fly zone, far away from the areas that needed to be patrolled to prevent attacks on the Shi'a; it was destroyed not because it was a threat to the patrols, but to allow allied special forces operating from Jordan to enter Iraq undetected." The NFZs effectively ceased to exist with the beginning of the Iraq War in March 2003, since air superiority over the country was quickly attained by the coalition. The NFZs were officially deactivated right after Saddam Hussein's overthrow.