1989 жылғы Ливия және АҚШ әуе шайқасы

Кіріспе

1989 жылы 4 қаңтарда Ливия және АҚШ әуе күштері арасындағы әуе шайқасы

1989 жылдың 4 қаңтарында АҚШ Әскери-теңіз күштерінің екі Grumman F 14 Tomcat ұшағы Ливияға тиесілі екі Микоян-Гуревич МиГ-23 Flogger ұшағын атып түсірді. Американдық ұшақ экипаждары бұл ұшақтар сегіз жыл бұрын 1981 жылғы Сидра шығанағындағы оқиғада болғандай, оларды ұстап алып шабуыл жасауға тырысып жатыр деп ойлады. Бұл қақтығыс Ливияның Тобрук қаласынан солтүстікке қарай 64 шақырым жерде, Жерорта теңізінде болды.

Өмірбаян

1973 жылы Ливия Сидра шығанағының көп бөлігін (31° 30′ ендіктің оңтүстігінде) өзінің аумақтық сулары деп жариялады және одан кейін "өлім сызығын" белгіледі, оның шегінен өту әскери жауапты күшпен тоқтатылатынын мәлімдеді. АҚШ Ливияның аумақтық талаптарын мойындамады және бұл сызыққа қарсы тұруын жалғастырды, нәтижесінде 1981 жылдың тамызында және 1986 жылдың наурызында әскери қақтығыстар болды. 1986 жылдың 5 сәуірінде Германияда болған, екі американдық сарбаз бен бір түрік азаматының қаза болуына әкелген террористік шабуыл Ливиямен байланыстырылды, бұл АҚШ-ты он күннен кейін Ливиядағы нысаналарға қарсы жауап шабуылын жүргізуге итермеледі. Ливияның жаппай қырып-жоятын қаруға ие болуға тырысуы АҚШ президенті Рональд Рейган әкімшілігі үшін үлкен алаңдаушылық тудырды, себебі ол Ливияны терроризмді қолдайтын мемлекет деп есептеді. 1988 жылдың күзінде Ливияны Рабта маңында химиялық қару зауытын салуда айыптағаннан кейін Ливия мен АҚШ арасындағы шиеленіс күрт өсті. 1988 жылдың желтоқсанында өткен баспасөз мәслихатында Рейган зауытты жою мақсатында әскери әрекеттер жүргізу мүмкіндігін айтты. АҚШ шабуылдауы мүмкін деген қауіп Ливияны Рабта маңындағы әуе қорғанысын күшейтуге және елдің барлық аймақтарында әскери дайындық деңгейін арттыруға мәжбүр етті.

Қатысу

1989 жылғы 4 қаңтарда таңертең «Джон Ф. Кеннеди» авианосы Израильдің Хайфа портына жоспарлы сапар үшін Жерорта теңізінің шығысына қарай бет алды. Авианосы Ливиядан 120 миль (193 км) солтүстікте, ал ұшақтары елден шамамен 80 миль (129 км) солтүстікте жұмыс істеді. «Кеннедиден» ұшқан ұшақтарға Криттің оңтүстігіндегі жаттығулардағы A-6 Intruders ұшақтарының бірнеше рейсі, VF-14 және VF-32 эскадрильяларының екі жұп F-14 Tomcat истребительдерінің ұрыс әуе патрульдеуін жүргізуі, сондай-ақ VAW-126 эскадрильясының E-2 Hawkeye ұшағының әуедегі ерте ескерту және басқаруды қамтамасыз етуі кірді. Шығыс жауынгерлік әуе патрульдік станцияны VF-32 эскадрильясының екі F-14 истребительдері қамтамасыз етті, олардың ұшақтардың шақыру белгілері Gypsy 207 (экипажында командир Джозеф Бернард Коннелли және командир Лео Ф. Энрайт, борты 159610 нөмірінде) және Gypsy 202 (экипажында лейтенант Герман К. Кук III және лейтенант-командир Стивен Патрик Коллинз, борты 159437 нөмірінде) болды. «Кеннеди» ұрыс тобы Сидра шығанағында жұмыс істемегенімен және Рабтадан 600 миль (966 км) қашықтықта болғанына қарамастан, ұрыс тобының командирі АҚШ-тың шабуылға қатысты Ливияның алаңдаушылығы қақтығыс ықтималдығын арттырады деп сенді. Ол американдық ұшақ экипаждарына арнайы брифинг өткізіп, олардың ұрысқа қатысу ережелерін еске түсірді. Жергілікті уақыт бойынша сағат 11:55-те әуедегі E-2 ұшағы Ливияның екі МиГ-23 Flogger истребителінің Тобрук қаласына жақын Бомба (Аль-Бумба) әуежайынан ұшып кетіп, солтүстікке қарай ұрыс тобына бет алғанын байқады. VF-32 эскадрильясының екі F-14 истребителі МиГ-23-ті тосқауылға алу үшін бағытталды, ал VF-14 эскадрильясының F-14 истребительдері солтүстікке қарай кеткен A-6 ұшақтарын қамтыды. Өздерінің борттағы радарларын пайдалана отырып, тосқауылдаушы F-14 истребительдері Ливия ұшақтары қашықтықта, 8000 фут (2438 м) биіктікте және қандай да бір жылдамдықпен ұшу кезінде МиГ-23 истребительдерін іздеуді бастады. Кейбір бұрынғы әуе шайқастарында ливиялық ұшқыштарға F-14 радарының сигналын анықтағаннан кейін кері бұрылуға нұсқау берілгенінен айырмашылығы, МиГ-23 истребительдері американдық истребительдерге тікелей бетпе-бет жақындады. Екі ұшақ жұбы жақындасқанда, E-2 және аймақтағы басқа да АҚШ тыңдау құрылымдары Ливия ұшақтары мен олардың жердегі диспетчерлері арасындағы радиобайланысты бақылады. Жеті секундтан кейін МиГ-23 истребительдері американдық истребительдерге қарсы қайта бұрылып, төмен түсе бастады. F-14 истребительдері екі рет МиГ-23 истребительдерінен аулақ болды, әр жолы американдық ұшақ экипаждары Ливия ұшағының оларға қарай бұрылып, бетпе-бет жақындасқанын көрді. 12:00:53-те F-14 истребителінің жетекші РЛО офицері, Gypsy 207 ұшағының командирі Лео Энрайт, ливиялық ұшақ бесінші рет оларға қарай бұрылғаннан кейін, американдық истребительдерге AIM-7 Sparrow және AIM-9 Sidewinder зымырандарын қаруландыруға бұйрық берді.

On the morning of 4 January 1989, the aircraft carrier John F. Kennedy was sailing toward the eastern Mediterranean Sea for a scheduled port visit to Haifa, Israel. The carrier was over 120 mile (193 km) north of Libya and had aircraft operating roughly 80 mile (129 km) north of the country. Aircraft operating from the Kennedy included several flights of A 6 Intruders on exercises south of Crete, two pairs of F 14 Tomcats from VF 14 and VF 32 conducting combat air patrols, and an E 2 Hawkeye from VAW 126 providing airborne early warning and control. The easternmost combat air patrol station was provided by the two F 14s from VF 32 with aircraft call signs Gypsy 207 (crewed by Commander Joseph Bernard Connelly and Commander Leo F. Enwright in Bureau Number 159610) and Gypsy 202 (crewed by Lieutenant Herman C. Cook III and Lieutenant Commander Steven Patrick Collins in Bureau Number 159437). Although the Kennedy battle group was not operating within the contentious Gulf of Sidra and was 600 mile (966 km) away from Rabta, the battle group commander believed Libyan concerns over a U. S. attack increased the likelihood of a confrontation. He gave the American air crews a special briefing emphasizing their rules of engagement. At 11:55 local time, the airborne E 2 detected two Libyan MiG 23 Floggers taking off from Bomba (Al Bumbah) airfield near Tobruk, and observed them heading north toward the battle group. The two F 14s from VF 32 were directed to intercept the MiG 23s, while the F 14s from VF 14 covered the A 6s as they departed to the north. Using their onboard radars, the intercepting F 14s began tracking the MiG 23s when the Libyan aircraft were away, at an altitude of 8000 feet (2438 m) and traveling at Unlike some previous aerial encounters in which Libyan pilots were instructed to turn back after detecting an F 14's radar signal sweep their aircraft, the MiG 23s continued to close on the American fighters with a head on approach. As both pairs of aircraft converged, the E 2 and other U. S. eavesdropping assets in the area monitored radio communications between the Libyan aircraft and their ground controllers. Seven seconds later, the MiG 23s turned back into the American fighters for another head on approach and were descending in altitude. The F 14s turned away from the approaching MiG 23s two more times, and each time, the American aircrews saw the Libyan aircraft turn back toward them for a head on approach. At 12:00:53, the Radar Intercept Officer (RIO) in the lead F 14, Commander Leo Enwright in Gypsy 207, ordered the arming of the AIM 7 Sparrow and AIM 9 Sidewinder missiles on the American fighters, after what he determined was the fifth time the Libyan aircraft turned back toward them.

Салдары

Келесі күні Ливия АҚШ-ты халықаралық суларда әдеттегі миссияда болған екі қарусыз барлау ұшағына шабуыл жасады деп айыптады. Ливия басшысы Муаммар Каддафи оқиғаны қарастыру үшін Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) төтенше сессиясын шақыруға шақырды. АҚШ болса, американдық ұшқыштар Ливия ұшақтарының қауіпті ниеттерін көрсетуіне байланысты өзін-өзі қорғау үшін әрекет еткенін мәлімдеді. Осы тұжырымдарға қарамастан, Аспин АҚШ-тың өзін-өзі қорғау туралы талабының әлі де негізді екенін айтты, себебі МиГ-23 ұшақтары F-14 ұшақтарына жақындағанда жылдамдығын арттырып, Ливияның бірінші болып ату тарихы бар. VF 32 F 14A Tomcat үлгісіндегі Tomcat BuNo 159610 ливиялық МиГ-23-ті құлатқанмен, ол сол тапсырмадан оралып, F 14D қайта жаңарту бағдарламасына қатысты, кейіннен VF 31 F 14D(R) ретінде дәлдікпен соққы беру рөлінде қызмет етті. 2017 жылғы мәліметтер бойынша, BuNo 159437 әлі де Девис-Монтан әуе базасындағы Ұшақтарды жөндеу және қайта қалпына келтіру тобының (AMARG) базасында сақтауда. AMARG кешенінде қалған сегіз F-14 ұшағының бірі ретінде, ол музейге қойылу мүмкіндігіне байланысты әлі жойылған жоқ.

Танымал мәдениетте

Бұл қақтығыстың аудио жазбаларының бөліктері 1992 жылғы "Қоршауда" фильмінде және MicroProse компаниясының 1998 жылғы Falcon 4.0 видео ойынының саундтрегінде пайдаланылды. Американдық "JAG" телесериалында, ойдан шығарылған ұшқыш Хармон "Харм" Рабб, кіші, осыған ұқсас жағдайдағы екі F-14 ұшқышының бірі болды; Харм Ливия әуе күштерінің МиГ-23 ұшағын атып түсірді, екіншісін істен шығарды және үшіншісін базасына қайтуға мәжбүр етті.