Кіріспе

1981 жылы Ливия мен АҚШ арасындағы Жерорта теңізіндегі әуе шайқасы. Сидра шығанағындағы алғашқы оқиғада, 19 тамыз күні 1981 жылы, Ливияның екі Су-22 Fitters ұшағы АҚШ-тың екі F 14 Tomcat ұшағына шабуыл жасады және одан кейін Ливия жағалауында атып түсірілді. Ливия бүкіл шығанақты, 32° 30′ солтүстік ендікте, эксклюзивті балық аулау аймағы бар деп мәлімдеген, ал Ливия басшысы Муамар Каддафи 1973 жылы оны "Өлім сызығы" деп атады. Бұл аймақта 1986 және 1989 жылдары тағы екі оқиға болды.

Өмірбаян

1973 жылы Ливия Сидра шығанағын жабық шығанақ және өзінің аумақтық суларының бір бөлігі деп жариялады. Бұл АҚШ-ты аймақта теңіздік қарым-қатынас еркіндігін қамтамасыз ету операцияларын жүргізуге мәжбүр етті, себебі бұл талап халықаралық құқықпен белгіленген талаптарға сай келмеді. Ливия АҚШ күштерімен жиі қақтығысты, және екі рет Ливия жағалауындағы АҚШ барлау ұшуларына оның истребительдері атыс ашты; бірінші рет 1973 жылдың басында, екінші рет 1980 жылдың соңында. Рональд Рейган президент болғаннан кейін теңіздік қарым-қатынас еркіндігін қамтамасыз ету операциялары күшейді. 1981 жылдың тамызында Рейган АҚШ-тың екі әскери-теңіз күшінің, «Форрестал» және «Нимицтің» басшылығымен ірі теңіз күштерін даулы аймаққа жіберуге рұқсат берді. Екі тасымалдағыш барлығы төрт ұрыс эскадрильясын: VF 74 "Be Devilers" және VMFA 115 "Silver Eagles" (Форресталдан F-4 Phantom ұшақтарымен) және VF 41 "Black Aces" және VF 84 "Jolly Rogers" (Нимицтен F-14 Tomcat ұшақтарымен) тасымалдады. Ливия әуе күштері көптеген истребительдер мен шабуылдық ұшақтарды жөнелтті. 18 тамыздың таңында, АҚШ жаттығулары басталғанда, кем дегенде үш МиГ-25 «Фоксбат» АҚШ тасымалдағыш топтарына жақындады, бірақ американдық истребительдер оларды кері қайтарды. Ливиялықтар АҚШ теңіз күштерінің нақты орналасқан жерін анықтауға тырысты. 35 жұп МиГ-23 «Флоггер», МиГ-25, Сухой Су-20 «Фиттер Ц», Су-22М «Фиттер Дж» және Mirage F1 ұшақтары аймаққа ұшып келді, жақын арада оларды жеті жұп F-14 және F-4 ұшақтары тосқауылдады. Кейіннен АҚШ теңіз барлауы сол күні МиГ-25 американдық истребительге 29 шақырым қашықтықтан зымыран атқан болуы мүмкін деп бағалады.

Оқиға

19 тамызда таңертең, күні бұрын шайқас тобына бірнеше ливиялық "қудалау" шабуылдарын тойтарыс бергеннен кейін, VF 41 "Black Aces" тобына қарасты екі F-14 истребителі, Fast Eagle 102 (CDR Генри "Хэнк" Клеманн/LT Дэвид "DJ" Венлет) (бортовой номері 160403) және Fast Eagle 107 (LT Лоуренс "Мьюзик" Мучински/LTJG Джеймс "Лука" Андерсон) (бортовой номері 160390) шықты. Алайда, АҚШ Әскери-теңіз күштерінің командирі Томпсон С. Сандерс Air & Space/Smithsonian журналында өзінің S-3A Viking ұшағының миссиясы осы оқиғаның нақты бастауы болғанын жазды. Сандерске Каддафинің талап еткен аймағында, бірақ халықаралық деңгейде мойындалған 19 шақырымдық (12 морская миля) шекарадан тыс, "жарыс жолы" (овал тәрізді) орбитасында ұшу арқылы ливиялықтарды әрекет етуге мәжбүрлеу тапсырылды. E-2C Hawkeye Сандерске екі Су-22 истребителінің Сирт қаласының жанындағы Гурдабия әуе базасынан ұшып кеткенін хабарлады. Hawkeye F-14 истребительдерін оларды тоқтатуға бағыттады. Сандерс 500 фут (152 метр) биіктікке түсіп, ливиялық ұшақтардан қашу үшін солтүстікке қарай ұшты. S-3A қауіп туралы ескерту жүйесімен және қарсы шаралармен жабдықталмағандықтан, бұл Сандерс үшін үлкен стресс болды, бұл кемшілік кейін S-3B үлгісінде түзетілді. Екі F-14 истребителі солтүстікке қарай келе жатқан нысандарды тоқтатуға дайындық жасады. Кездесуге бірнеше секунд қалғанда, шамамен 300 метр қашықтықта, ливиялықтардың бірі F-14 истребительдерінің біріне АА-2 "Атолл" зымыранын атып, өткізіп алды. "Томкат" зымыраннан қашып құтылды және өздерін қорғау ережелері бойынша, жау әрекеті басталғанда жауап беруге рұқсат алды. "Томкат" истребительдері тізгінсіз бұрылып, ливиялық истребительдердің артына шықты. Екі ливиялық ұшқыш та катапульданып шықты. Катапульдануға дейін, оқиғаны бақылап отырған АҚШ-тың электрондық бақылау ұшағы ливиялық жетекші ұшқыштың жердегі диспетчеріне АҚШ истребительдерінің біріне зымыран атқанын хабарлағанын тіркеді, бірақ зымыран атылуының қасақана болғанына ешқандай белгі бермеді. АҚШ Әскери-теңіз күштерінің ресми есебінде екі ливиялық ұшқыш та қауіпсіз құтқарылғаны айтылған, бірақ Биддлден алынған оқиғаның аудио жазбасында F-14 истребителінің бірі ливиялық ұшқыштың катапульданып шыққанын көргенін, бірақ парашюты ашылмағанын мәлімдеді. Бір сағаттан соң, ливиялықтар құлаған ұшқыштарды іздеу-құтқару операциясын жүргізіп жатқанда, екі МиГ-25 истребителі Персика шығанағының үстіндегі әуе кеңістігіне кірді. Олар 1.5 Мах жылдамдықпен АҚШ авианосецтеріне қарай бет бұрып, USS Nimitz бағытында шабуылдау жасады. Екі VF 41 "Томкат" истребителі ливиялықтарға қарай ұшып, олар кейін кері қайтты. "Томкат" истребительдері үйлеріне қайтып келді, бірақ ливиялықтар тағы да АҚШ авианосецтеріне қарай бет алғанда қайтадан бұрылуға мәжбүр болды.

Салдары

"Fast Eagle 102" (BuNo 160403) қазір Техас штатының Мидленд қаласындағы Еске алу Әуе күштері мұражайында қойылған. Қалпына келтірілген F-14 2016 жылдың тамызында өткен салтанатта ашылды. Вице-адмирал Дейв Венлеттің қолдарымен лента қиылды. "Fast Eagle 107" (BuNo 160390) 1994 жылдың 25 қазанында апатқа ұшырап қирады.