Кіріспе

Неміс эксперименталды психологы, физигі және философ (1801–1887)

Густав Теодор Фехнер (Gustav Theodor Fechner; 19 сәуір 1801 – 18 қараша 1887) – неміс физигі, философы және эксперименталды психолог. Ол эксперименталды психологияның пионері және психофизиканың (адам санасын өлшеу әдістері) негізін қалаушы. Ол 20 ғасырдың көптеген ғалымдары мен философтарына шабыт берді. Сонымен қатар, психологиялық сезім мен стимулдың физикалық күші арасындағы сызықты емес байланысты былай көрсетті: , бұл Вебер-Фехнер заңы ретінде белгілі болды.

Ерте өмір және ғылыми мансап

Фехнер Төменгі Лузатиядағы Маскау қаласының жанындағы Грос-Серхенде туған. Оның әкесі, әкесінің сіңілісі және атасы пастор болған. Оның анасы, Йоханна Доротея Фехнер (1774 ж.т.), Фишер тегінен, діни отбасынан шыққан. Мұндай діни ықпалға қарамастан, Фехнер кейінірек атеист болды. Фехнердің әкесі, Сэмюэл Трауготт Фишер Фехнер (1765-1806) көп жағынан бос ойлы болды, мысалы, балаларына екпе жасады, оларға латын тілін үйретті және жеміс ағаштарын өсіруге құмар болды. Фехнердің ағасы Эдуард Клеменс Фехнер (1799-1861) және үш кіші қарындасы болды: Эмили, Клементина және Матильда. Фехнер мен оның бауыры бірнеше жыл бойы анасының әкесі – пастор тәрбиеледі, содан кейін Дрезденде анасымен және қарындастарымен қайта қосылды. 1823 жылы Лейпцигте докторлық диссертациясын қорғады. 1834 жылы Лейпцигте физика профессоры болып тағайындалды. Бірақ 1839 жылы түс және көру құбылыстарын зерттеген кезде, түсті көзілдірік арқылы күнге қарап, көзін жарақаттап алды және көптеген қиындықтардан кейін отставкаға шықты. Содан кейін жазылып, сананы және оның денемен байланысын зерттеуге кірісіп, кітаптарында талданған мәселелер бойынша лекциялар оқыды. Төсекте жатқанда Фехнер саналық сезімдер мен материалдық сезімдер арасындағы байланысты түсінді. Бұл түсінік психологияның дамуында маңызды рөл атқарды, себебі енді сана мен физикалық әлем арасында сандық байланыс пайда болды.

Үлестер

Фехнер химиялық және физикалық мақалалар жариялады, сондай-ақ Жан-Батист Биот пен Луи Жак Тенардтың химиялық еңбектерін француз тілінен аударды. Ол сонымен қатар бірнеше өлеңдер мен әзіл-қалжың туындыларын жазды, мысалы, Vergleichende Anatomie der Engel (1825), "Dr. Mises" псевдонімімен жазылған. Кейіннен ол тәжірибелік эстетиканы зерттеп, суреттердің мөлшерін деректер базасы ретінде пайдалана отырып, эстетикалық тұрғыдан ұнамды нысандардың пішіндері мен мөлшерін анықтауға тырысты.

Синестезия

1871 жылы Фехнер 73 синестет арасында түсті әріптердің фотопсизмінің алғашқы эмпирикалық сауалнамасын жариялады. Оның еңбегіне 1880 жылдары Фрэнсис Гальтонның зерттеулері жалғасты.

Корпус каллозумның бөлінуі

Фехнердің сана туралы болжамдарының бірі миға қатысты болды. Оның заманында мидың екі жағы симметриялы екені және екі жартысы арасында терең бөлініс бар екені белгілі болды, олардың арасын корпус каллозум деп аталатын талшықтар тобы байланыстырып тұрды. Фехнер болжам жасады, егер корпус каллозум бөлініп кетсе, екі жеке сана ағыны пайда болады – сана екіге бөлінеді. Бірақ Фехнер өзінің теориясы ешқашан тексерілмейді деп ойлады; ол жаңылысты. ХХ ғасырдың ортасында Роджер Сперри мен Майкл Газзанига эпилепсиямен ауыратын, корпус каллозумы бөлінген пациенттермен жұмыс істеді және Фехнердің идеясының дұрыс екенін анықтады.

Алтын қима гипотезасы

Фехнер ені мен ұзындығының әртүрлі қатынастарында он тіктөртбұрыш жасады және көптеген бақылаушылардан "ең жақсы" және "ең нашар" пішіндегі тіктөртбұрышты таңдауды сұрады. Ол әртүрлі пропорциядағы тіктөртбұрыштардың көз тартарлықтығына қызығушылық танытты. Қатысушыларға тіктөртбұрыштармен байланысты, мысалы, ұқсас қатынастағы заттармен қандай да бір ассоциацияларды ескермеуге нақты тапсырылды. Көптеген қатысушылардың "ең жақсы" деп таңдаған және ең азы "ең нашар" деп таңдаған тіктөртбұрыштардың арақатынасы 0,62 (21:34) болды. Бұл қатынас "алтын бөлігі" (немесе алтын қатынасы) деп аталады және көз үшін ең тартымды тіктөртбұрыштың ені мен ұзындығының арақатынасын көрсетеді. Карл Штумпф осы зерттеуге қатысқан. Дегенмен, Фехнердің зерттеу нәтижелерін өзінің қажеттіліктеріне сай келмейтін жағдайларда әдейі алып тастағаны белгілі болғандықтан, эксперименттің дұрыстығына қатысты пікір таластары туды. Марио Ливио сияқты көптеген математиктер эксперимент нәтижесін жоққа шығарды.

Екі бөліктен тұратын қалыпты үлестірім

Өзінің өлімінен кейін жарық көрген "Коллективмассалехре" (1897) еңбегінде Фехнер екі жақты Гаусс заңы немесе екі бөлікті қалыпты үлестірімді енгізді, көптеген салалардағы эмпирикалық жиілік үлестірімдерінде байқалған асимметрияларды ескеру үшін. Бұл үлестірімді әр түрлі салалардағы бірнеше авторлар тәуелсіз түрде қайта ашқан.

Фехнердің парадоксы

1861 жылы Фехнер бір көзіне қараңғыланған шыны қойып, сосын сол көзін жұпса, көзіне түсетін жарық азайғанмен, жарық жарқырағандай көрінетінін хабарлады. Бұл құбылыс Фехнердің парадоксы деп аталады. Ол көптеген зерттеу жұмыстарының нысаны болды, соның ішінде 2000-ші жылдарда да зерттелді. Бұл құбылыс екі көз ашық болғандағы жарықтың сезімі, бір көзбен қарағандағы жарықтың орташа сезіміне ұқсас болғандықтан пайда болады. Уильям Джеймс оның еңбегін жоғары бағалады: 1904 жылы ол Фехнердің "Бюхлейн вом либен нач дем тоде" ("Өлімнен кейінгі өмір кітабы") атты еңбегінің ағылшын тіліне аудармасына мақтау кіріспе жазды. Сонымен қатар, ол Зигмунд Фрейдке де әсер етті, ол "Түстердің түсіндірілуі" атты кітабында психикалық орналасу тұжырымын енгізер кезде Фехнерге сілтеме жасайды және оны микроскоп метафорасымен түсіндіреді. Фехнердің әлем туралы көзқарасы жоғары деңгейде анимистік болды. Ол тіршіліктің қуанын барлық жерде сезінді: өсімдіктерде, жерде, жұлдыздарда, жалпы ғаламда. Фехнер панпсихист болды; ол бүкіл ғаламды өлі "зат" емес, іштен тірі және саналы деп қарастырды, бұл көзқарас оның көптеген замандастары тарапынан қабылданып, материалдық ғылымға адал жандарға айналды. Дегенмен, ол өзінің панпсихизмін сананың толқындар ретінде толыққанды сипаттамасына негіздеді. Ол адамдардың өсімдіктердің жаны мен жұлдыздардың жаны, яғни періштелердің арасында тұратынына сенді. Әлемнің жаны – Құдай, оның болуы адамдардың болуына ұқсас болуы керек. Табиғат заңдары – Құдайдың кемелдігінің ашылу жолдары ғана. Өзінің соңғы еңбегінде, жасы ұлғайған, бірақ үмітпен толы Фехнер осы әлемнің қуанышты "күндізгі көрінісін" материализмнің өлі, сұр "түнгі көрінісімен" салыстырады. Фехнердің эстетикадағы еңбегі де маңызды. Ол кейбір абстрактілі пішіндер мен пропорциялардың біздің сезімімізге табиғи түрде ұнайтынын көрсету үшін тәжірибелер жүргізді және эстетикалық қауымдастықтың жұмыс істеуінің жаңа мысалдары келтірді. Фехнердің алдыңғы және замандастарымен салыстырғандағы орны нақты анықталмаған. Ол Шеллингтің алыс шәкірті болды.

Фехнер күні

1985 жылы Халықаралық психофизика қоғамы жыл сайынғы конференциясын Фехнер күні деп атады. Конференция қазір 22 қазанға дейін жоспарланған, бұл психофизиктерге 1850 жылы осы күні Фехнердің оянған күнін еске алуға және сананы зерттеудің жаңа тәсілдерін талқылауға мүмкіндік береді. Фехнер күні жыл сайын өткізіледі, 2021 жылғы Фехнер күні 37-ші рет ұйымдастырылды. Оны жыл сайын әртүрлі академиялық мекемелер кезекпен ұйымдастырады. COVID-19 пандемиясы кезінде 2020 және 2021 жылдары Фехнер күні онлайн форматта өтті.

Отбасы және кейінгі өмір

Фехнердің өмірінің соңғы жылдары және оның қайтыс болуының жағдайы, себебі мен қалай болғаны туралы көп мәлімет жоқ. Фехнер суретші Эдуард Клеменс Фехнердің және Клементина Вик Фехнердің ағасы болған. Клементина Фехнердің әкесі Фридрих Виктің екінші әйелі болғанда, Клара Вик оның әкесінің келіні болды.

Шығармалары

Praemissae ad theoriam organismi generalem ("Организмдердің жалпы теориясы бойынша алғышарттар") (1823). (Др. Мизес) Stapelia mixta (1824). Интернет-архив (Гарвард)
"Pflanzenanalysen" ("Бүгінге дейін жүргізілген өсімдіктерді талдау нәтижелері") (1829). Интернет мұрағаты (Стенфорд)
Maassbestimmungen über die galvanische Kette (1831). (Др. Мизес) Schutzmittel für die Cholera ("Холераға қарсы қорғаныс шаралары") (1832). Google (Гарвард) — Google (UWisc)
Repertorium der Experimentalphysik (1832). 3 томдық. 1-том. Интернет мұрағаты (NYPL) — Интернет мұрағаты (Оксфорд)
2-том. Интернет мұрағаты (NYPL) — Интернет мұрағаты (Оксфорд)
3-том. Интернет мұрағаты (NYPL) — Интернет мұрағаты (Оксфорд)
(ред.) Das Hauslexicon. Vollständiges Handbuch praktischer Lebenskenntnisse für alle Stände (1834–38). 8 томдық. Das Büchlein vom Leben nach dem Tode (1836). 6-шы басылым, 1906. Интернет мұрағаты (Гарвард) — Интернет мұрағаты (NYPL)
On Life After Death (1882). Google (Оксфорд) — IA (UToronto) 2-ші басылым, 1906. Интернет мұрағаты (UMich) 3-ші басылым, 1914. IA (UIllinois)
The Little Book of Life After Death (1904). IA (UToronto) 1905, Интернет мұрағаты (UCal) — IA (Ucal) — IA (UToronto)
(Др. Мизес) Gedichte (1841). Интернет мұрағаты (Оксфорд)
Ueber das höchste Gut ("Жоғары жақсылық туралы") (1846). Интернет мұрағаты (Стенфорд)
(Др. Мизес) Nanna oder über das Seelenleben der Pflanzen (1848). 2-ші басылым, 1899. 3-ші басылым, 1903. Интернет мұрағаты (UMich) 4-ші басылым, 1908. Интернет мұрағаты (Гарвард)
Zend Avesta oder über die Dinge des Himmels und des Jenseits (1851). 3 томдық. 3-ші басылым, 1906. Google (Гарвард)
Ueber die physikalische und philosophische Atomenlehre (1855). 2-ші басылым, 1864. Интернет мұрағаты (Стенфорд)
Professor Schleiden und der Mond (1856). Google (UMich)
Elemente der Psychophysik (1860). 2 томдық. 1-том. Google (ULausanne) 2-том. Интернет мұрағаты (NYPL)
Ueber die Seelenfrage ("Жан туралы") (1861). Интернет мұрағаты (NYPL) — Интернет мұрағаты (UCal) — Интернет мұрағаты (UMich) 2-ші басылым, 1907. Google (Гарвард)
Die drei Motive und Gründe des Glaubens ("Сенімнің үш себебі мен негізі") (1863). Google (Гарвард) — Интернет мұрағаты (NYPL)
Einige Ideen zur Schöpfungs und Entwickelungsgeschichte der Organismen (1873). Интернет мұрағаты (UMich)
(Др. Мизес) Kleine Schriften (1875). Интернет мұрағаты (UMich)
Erinnerungen an die letzen Tage der Odlehre und ihres Urhebers (1876). Google (Гарвард)
Vorschule der Aesthetik (1876). 2 томдық. Интернет мұрағаты (Гарвард)
In Sachen der Psychophysik (1877). Интернет мұрағаты (Стенфорд)
Die Tagesansicht gegenüber der Nachtansicht (1879). Google (Оксфорд) 2-ші басылым, 1904. Интернет мұрағаты (Стенфорд)
Revision der Hauptpuncte der Psychophysik (1882). Интернет мұрағаты (Гарвард)
Kollektivmasslehre (1897). Интернет мұрағаты (NYPL)