Кіріспе

Вьентьян корольдігінің соңғы монархы Чхао Анувонг (; เจ้าอนุวงศ์; ), немесе патшалық атауы Xaiya Setthathirath V (; ไชยเชษฐาธิราชที่ห้า; ), (1767 – 1829) Сиамға қарсы Лао көтерілісін (1826–28) Вьентьян корольдігінің соңғы монархы ретінде жетекшілік етті. Анувонг 1805 жылы ағасы Чхао Интавонгтың (; เจ้าอินทวงศ์), Xaiya Setthathirath IV қайтыс болуынан кейін таққа отырды, ол өз әкесі, Ong Bun немесе Phrachao Siribounyasan (; พระเจ้าสิริบุญสาร) Xaiya Setthathirath III-тің орнын басқан еді. Ану бұған дейін әкесінің патшалық нөмірімен танымал болған, бірақ жақында табылған құжаттар оның әкесі мен ағасының патшалық есімі бір екенін көрсетті.

Билік

1779 жылы Вьентьян қаласы Тонбури патшалығының Таксин әскеріне бағынғаннан кейін тоналды, бірақ қиратылмады. Дегенмен, Изумруд Будда мен бірнеше маңызды Будда мүсіндері Тонбуриге әкетілді, ал Онг Бунның немесе Сирибуньясан патшаның ұлдары мен қыздары, сондай-ақ бірнеше мың лаостың отбасылары тұтқын ретінде алынып, Таиланд астанасының солтүстігіндегі Сарабуриге қоныстанды. Сирибуньясанның үш ұлы болды – Нантасен, Интавонг және Анувонг, олардың барлығы Вьентьян патшасы болатын. 1781 жылы Сирибуньясан патша қайтыс болғаннан кейін Сиам оның үлкен ұлы Нантасенге Вьентьянға патша ретінде оралуға рұқсат берді. Ол өзімен бірге Фра Бангты – алтын Будда мүсінін алып келді, аңыз бойынша, ол Лан Шанның бірінші патшасы Фа Нгуммен Ангкордан әкелінген және 1779 жылы Тонбуриге жеткізілген. 1791 жылы Нантасен Рама I-ге Луанг Пхрабангтың Анурут патшасы Бамар билеген Конбаунг патшалығымен құпия кездесіп, Тонбуриге қарсы көтеріліс жоспарлап отырғанын сендірді. Нантасенге Луанг Пхрабангқа шабуыл жасауға және 1792 жылы қаланы басып алуға рұқсат берілді. Луанг Пхрабангтың патшалық отбасысы Бангкокқа тұтқын ретінде жіберілді және төрт жыл бойы сол жерде қалды. Екі жылдан кейін Нантасен Лаостың Нахон-Фаном әкімімен бірге көтеріліс ұйымдастырғаны үшін айыпталды. Нантасен 1794 жылы тұтқындалып, мүмкін, өлім жазасына кесілді. 1795 жылы Интавонг Вьентьян патшасы болып тағайындалды, ал оның інісі Анувонг дәстүрлі упахат ("шұғыл патша") лауазымын алды. Бірма әскерлері 1797 және 1802 жылдары Сиамға басып кірді, ал Интавонг қорғанысқа көмектесу үшін Анувонг басқаратын бірнеше лаос әскерлерін жіберді. Анувонг батылдығымен танылды және Сипсонг Чао Тай жерінде бірнеше маңызды жеңістерге жетті. 1804 жылы Интавонг қайтыс болды, ал Анувонг оның орнын басып, Вьентьянның билеушісі болды. Алайда, 1813 жылы ол әлі де дау тудырып отырған бірқатар діни және символдық әрекеттерді бастады. Анувонг сангханың үлкен кеңесін шақырды, лаос тарихында үшінші рет өткізілген кеңес, және жаңа Изумруд Будда мүсінін жасау туралы шешім қабылданды. Анувонг Хо Пхра Кэо ғибадатханасын жөндеуді тапсырды, сондай-ақ бірнеше жаңа ғибадатханалар салуды және оларды Изумруд Буддаға арнауды бұйырды. Таңқаларлық жайт, ол кең Меконг өзені арқылы үлкен көпір салуға бұйрық берді. 1819 жылы Анувонг Чампасак патшалығындағы көтерілісті басуға асықты, көтеріліс харизматикалық монахтың басшылығымен болды, ол патшаны Бангкокқа қашуға мәжбүр еткен. Анувонгтың ұлы Ньо Вьентьяндан оңтүстікке қарай әскер жіберіп, көтерілісті оңай басып тастады. Чампасак патшасы қайтыс болғандықтан, Сиамның Рама II Ньоны Чампасақтың жаңа билеушісі етіп тағайындады. Анувонг үш лаос патшалығының екеуін өзінің билігіне бағындырды. Сол жылы Анувонг Ват Си Сакет құрылысын тапсырды, ол 1824 жылы аяқталды. Ғибадатхана оның билігінің маңызды мәлімдемесі болды, өйткені Анувонгтың вассалдары жыл сайынғы адалдықтарын білдіруге келгенде, Бангкокқа арқаларын бұрып тұратын етіп салынды.

Рама II-нің жерлеу рәсімі

1824 жылы Рама II қайтыс болды, және оның орнын кім басатыны белгісіз болды. Мүмкін болатын мұрагерлер – патшайым Шри Суриендраның ұлы Монгкут және Монгкуттың үлкен, тәжірибелі жарты бауыры Джессадабодиндра болатын. Джессадабодиндра патша сарайының келіншегінен туған ұл еді. Принц Монгкут бхикху (буддистік монах) болуды таңдағанда дағдарыс болдырғысы келмеді, сосын Джессадабодиндра Рама III ретінде таққа отырды. Бұл жағдай әскери күштерді күшті дайындыққа келтірді, ал жақында Бірінші ағылшын-бирма соғысын бастаған Ұлыбритания империясы жағдайды тығыз бақылады. Осы оқиғалар ортасында Луангпхрабанг, Вьентьян және Чампасак лаос патшалары келесі жылы дәстүр бойынша өтетін патшалық жерлеу рәсіміне Бангкокқа келді. Рама III Хорат жазығында халық санағын жүргізу және мәжбүрлеп татуировка жасау саясатын іске қосуды бастаған еді. Анувонгтың сүйікті адамы мен оның бір ұлы канал қазу, қант пальмасын кесу, бамбук жинау және Фра Самут Чеди құрылысы сияқты жұмыстарға жұмылдырылды. Бір жобада Анувонгтың ұлын қорлаған, тіпті ұрып-соққан деген қауесет тарады. Анувонг ашуланып, Чакри сарайындағы дәстүрлі құрмет көрсету рәсімін қысқартты. Анувонг Бангкокта болғанда көтеріліс жасауға шешім қабылдады ма, әлде ол бұрыннан жоспарлап, себеп күткені ме, белгісіз. Дегенмен ол кетер алдында талаптар қойды. Ол Смарагд Будданы (алғашқыда Чиангмайдан Вьентьянға әкелінген), қырық бес жыл бұрын тұтқынға алынған қарындасын босатуды және Сарабуриге көшірілген лао отбасыларын қайтаруды талап етті. Тайланд тарихшылары Анувонгтың жеке намысына тигендіктен көтерілгенін жазады, себебі оның барлық талаптары қабылданбады және ол өзінің сүйікті адамынан тек бір бишіні алып қайтуға рұқсат алды. Алайда, оның көтерілісінің қарқындылығы оның мақсаты одан да күрделі болғанын көрсетеді.

Көтеріліс

1826 жылы Анувон көтеріліске әскери дайындық жүргізді. Оның стратегиясы үш негізгі қадамды қамтыды: 1) мәжбүрлі татуировкаға байланысты халықтың наразылығын тудырған шұғыл дағдарысқа жауап беру; 2) Хорат жазығындағы лао этносын Вьентьян корольдігіне көшіру, сонымен бірге сиамдықтардың күйдірілген жер саясатын қолданып, олардың ізденуін баяулату; және 3) Вьетнам, Қытай немесе Ұлыбританиядан қолдау алып, дипломатиялық жеңіске қол жеткізу. Анувон Оңтүстік-Шығыс Азиядағы күштердің тепе-теңдігі Сиамнан ауысып бара жатқанына сенген болуы мүмкін. Сиамдық сарайдағы фракциялық тартыс, жақын жердегі Бирмада британдықтардың болуы, Камбоджа провинцияларында Вьетнамның ықпалының күшеюі және лао аймақтарындағы жалпы наразылық Сиамның күшінің әлсіреп бара жатқанын көрсетеді. 1826 жылы британдықтар Сиам мен Британ империясы арасындағы Берни шартын аяқтау үшін келді, британдық флоттың болуы Анувонға жақын арада шабуыл болатынына сендірген болуы мүмкін. Дегенмен, оның ең ірі қателігі – Сиам мен Лаос арасындағы әскери күштердің айырмашылығын дұрыс бағаламауы болды. Кем дегенде 1822 жылдан бері Сиам Ұлыбританиядан көптеген заманауи атыс қаруларын және оқ-дәрілерді сатып алып келді, олар Наполеон соғыстарынан кейін британдық әскерде артық болған. 1826 жылдың желтоқсанында Анувонның көтерілісі 10 000 сарбаздан тұратын әскермен Каласинге қарай басталды, олар Сиамның татуировкалаушы шенеуніктерінің жолын ұстанды. Қаңтар айында Анувон екінші, ірі күшті Нахон-Ратчасимаға бастап, қаланы алдампаздықпен басып алды. Анувонның әскерінің бір бөлігі Ломсак пен Чайяфумға жіберілді, содан кейін Сарабуриге Лао отбасыларын Вьентьянға қайтару үшін аттанды. Анувонның ұлы Ньо, Чампасак патшасы, Убонды басып алу үшін төртінші әскерді жіберді. Бұл әскерлердің барлығы Сиамға қарсы көрші елдердің шабуылдары туралы жалған ақпараттар мен хабарламалар желісімен қозғалды. Анувонның жоспарланған шегінуін жолдар мен өткелдерді басып алған бейбіт тұрғындар баяулатты. Лао командирлері татуировка жасауға жауапты тайлық шенеуніктерді іздеуді кешіктірді, оларды тұтқын ретінде солтүстікке қарай шеруге мәжбүр етті. Анувон Нахон-Ратчасиманың губернаторын іздеуге бір айдан астам уақытын ысырап етті, ол татуировка жасау мен халықты көшіруде маңызды рөл атқарған. Сиам тез арада кең ауқымды қарсы шабуылды ұйымдастырып, екі әскерді жіберді: біреуі Сарабури арқылы Нахон-Ратчасиманы қайтарып алу үшін, екіншісі Пасак аңғары арқылы Ломсакқа қарай. Анувонның күштері Хорат жазығындағы ең мықты бекініс саналатын және дәстүрлі түрде Вьентьянның тәж мұрагерімен басқарылатын Нонг Буа Лампхуға шегінді. Үш күндік шайқастан кейін Нонг Буа Лампху түсті, ал Анувонның әскері екінші қорғаныс желісіне қайта шегінді. Сиамдықтардың күші мен заманауи қару-жарағы Анувонның ойлағаннан да зор болды, оның әскерлері Вьентьянға қарай жылжуын жалғастырды. Олар қаланы бес күн бойы қорғады, ал Анувон өмірін сақтап, Вьетнам шекарасына қарай қашты. Сиам генералы Пхрайя Ратчасупавади, кейіннен Чао Пхрайя Бодиндеча болып тағайындалды, ақыры Анувонның астанасын басып алды. Ол сарайларды тонады және қаланың қорғанысын қиратты, бірақ монастырларды және қаланың көп бөлігін зақымсыз қалдырды. Вьентьянды тонағаннан кейін Чиангмай, Лампанг, Ламфун, Нан, Фрей және Луанг Фрабанг патшалықтарының билеушілері Сиамға адалдықтарын қайта жаңартты, бірақ Пхрайя Бодиндеча олардың оқиғалардың барысын күтіп отырғанын және олардың әрекеттері соғыстың нәтижесіне байланысты болғанын атап өтті. Бодиндеча бірнеше ай бойы Вьентьян маңындағы қалған адамдарды көшіруді ұйымдастырып, барлық қару-жарақ пен оқ-дәрілерді тәркіледі. Содан кейін ол бос қаланың қарсы жағында шағын гарнизон қалдырып, Хорат жазығына оралды. Анувон 1000-ге жуық сарбаз бен 100 вьетнамдық бақылаушымен қайтып келді. Бұл шағын күш Сиаммен келісімге келу үшін ғана мақсат қойған. Алайда, ол Ясотон қаласындағы Ват Тунг Саванг Чайяфумда (วัดทุ่งสว่างชัยภูมิ) жеңіске арналған ескерткіш ретінде тоғыз шпильді ступа орнатылғанын білді. Бұл оны ашуландырды, ол Меконг өзенін кесіп өтіп, 300 тайлық қорғаушыға шабуыл жасап, 40-тан басқаларын өлтірді. Осыдан кейін ашуланған Рама III Чао Пхрайя Бодиндечаға қайтып келіп, Вьентьянды толығымен жоюға және Анувонды кез келген құнмен ұстауға бұйрық берді. Чао Пхрайя Бондиндеча Анувонды Сиенг Хуанға дейін қуып жетеді, онда кейбір мәліметтерге сәйкес, ол Чао Нойдың сатқындығына ұшырап, сиамдықтарға тапсырылды. Анувон мен оның отбасы қатаң күзетке алынып, Бангкокқа шеруге жіберілді. Британдық бақылаушы еске алды:

Салдары

Вьентьян қаласы толығымен қиратылды, оның халқы толыққанды көшірілді. Бұл қирау соншалықты күшті болғандықтан, 30 жылдан кейін келген алғашқы француз саяхатшылары қаланың бұрынғы орнында тек орман арасында қираған ескерткіштерді ғана тапты. Лаос патшалықтарының – Шампасак пен Луангпхабангтың қалғандары табиғи түрде қатаң бақылауға алынып, қару-жарақтары шектелді, ал Хорат платосы Сиамға ресми түрде қосылды. Аймақтық бәсекелес Сиам мен Вьетнам ішкі сауданы және Лаос территориясын бақылау үшін күшейе түскен қақтығыстарға ұшырады, бұл 1830 жылдардағы сиам-вьетнам соғыстарына әкелді. Вьетнам Лаос княздығы Сянхуангты басып алды, ал Тайпин көтерілісінен кейін қытай қарақшылары Меконг өзенімен төмен қарай өтіп, 1860 жылдардағы Хоу соғыстары деп белгілі болған шайқастарға қатысты. Меконг өзенін зерттеген алғашқы француз саяхатшылары саяси бос орынды француз Индокитайын құруға ыңғайлы себеп ретінде пайдаланды.

Мұра

Анувонгтың Лао көтерілісінің ең маңызды мұрасы – бүкіл аймақтағы халықтың күштеп көшірілуінің салдары болды. Он сегізінші және он тоғызыншы ғасырлардағы соғыстар мен халықты көшіру нәтижесінде, қазір Таиландтың Исан аймағында 19 миллионнан астам этникалық лао тұрады, ал тәуелсіз Лаоста 6 миллионнан кем тұрады. Француз отаршылдық кезеңінде Вьентьян француз билігінің беделін арттыру және оны көрсету мақсатымен Лаос астанасы ретінде қайта жаратылды. Сиам-лао қақтығысы туралы көптеген есептер тарихшылар мен шенеуніктер тарапынан жазылған, олардың көпшілігі бір-бірімен қайшы келеді. Атап айтқанда, Сиамның батыр қыздары Тао Суранари (немесе «Ханшайым Мо») және Кхунинг Бунлеу туралы әңгімелер кеңінен таралды және, мүмкін, асыра сілтелді. 1930 жылдары фельдмаршал Фибун тай тайпаларын біріктіру мақсатымен жүргізілген саяси және әскери науқанның бөлігі ретінде сиамдық аңыздарды насихаттады. Сиам үкіметі жеңіске жеткен генералдың құрметіне мектептер мен мұражайлардың атын қойды. Дегенмен, қазіргі лаос ұлтшылдары Анувонгты батыр етіп көрсетті, оның көтерілісі Лан Шан патшалығының құлауына, Вьентьянның қирауына және Лаос халқының Лаос мемлекеті мен Лао тілінде сөйлейтін Солтүстік-Шығыс Таиланд провинциялары арасындағы тұрақты бөлінуіне әкелгеніне қарамастан. Бірақ, оның көтерілісі лаос ұлты мен ұлттық сананың қалыптасқан кезі ретінде қарастырылады. Ол қазіргі Лаос мемлекетінің құрылуына ықпал етті, әйтпесе ол Таиландқа толығымен қосылып кеткен болар еді, сондай-ақ көршілес Тай Юань Ланна патшалығы да.

Ескерткіштер

Анувон Вьентьян қаласында Ват Си Сакетті салуға бұйрық берді, және оның есімі осы ғимаратпен мәңгі байланысты болады. Ол бір кезде иеленген және пайдаланған филдің мінетін жері Вьентьян қаласындағы Лаос Ұлттық мұражайында қойылған. 2010 жылы Вьентьянның 450 жылдығын тойлауға орай Лаос үкіметі Чао Анувонг паркін ашты, онда жергілікті халық құрметтейтін билеушінің үлкен қола мүсіні орнатылған.