Кіріспе
1959 жылдан 1963 жылға дейін Таиланд премьер-министрі болған фельдмаршал Сарит Танарат (Дханаражата; สฤษดิ์ ธนะรัชต์, 16 маусым 1908 жыл – 8 желтоқсан 1963 жыл) – 1957 жылы төңкеріс жасап, Плейк Пхибунсонгхрамды Таиланд премьер-министрі қызметінен алмастырған тайлық генерал. Сарит 1963 жылы қайтыс болғанға дейін премьер-министр болып қалды. Ол Бангкокта дүниеге келгенімен, анасының туған қаласында, Исанның солтүстік-шығыс аймағында өсіп, өзін Исандық деп санады. Оның әкесі, майор Луанг Руангдетанан (шынайы аты – Тонгди Танарат) – карьералық әскери шенеунік, камбоджалық әдебиетті тай тіліне аударғанымен әйгілі. Оның тегінде қытайлық қана бар. Полковник шенінде ол 1947 жылғы әскери төңкерісте жетекші рөл атқарды, ол премьер-министр Тавал Тамронг Навасвади үкіметін құлатты және бұрынғы фельдмаршал Луанг Пхибунсонгхрамды премьер-министр қызметіне қайта орнатты. Осыдан кейін Сарит саясатқа тұрақты қызығушылық танытты.
Field Marshal Sarit Thanarat (also spelt Dhanarajata; สฤษดิ์ ธนะรัชต์, ; 16 June 1908 – 8 December 1963) was a Thai general who staged a coup in 1957, replacing Plaek Phibunsongkhram as Thailand's prime minister until Sarit died in 1963. He was born in Bangkok, but grew up in his mother's home town in Isan speaking northeastern Thailand and considered himself from Isan. His father, Major Luang Ruangdetanan (birth name Thongdi Thanarat), was a career army officer best known for his translations into Thai of Cambodian literature. He had partial Chinese ancestry. As a colonel, he played a leading role in the 1947 military coup that overthrew the government of Prime Minister Thawal Thamrong Navaswadhi, a protege of Pridi Phanomyong, reinstalling the previously deposed Field Marshal Luang Phibunsongkram as premier. Sarit thereafter took a lasting interest in politics.
Исан дағдарысы
1957 жылы Исанның ең қатал құрғақшылықтарының бірі орын алды. Бұл солтүстік-шығыстан Бангкокқа адамдардың жаппай көшіп кетуіне әкеп соқты, нәтижесінде әлеуметтік мәселелер туды. Үкімет бұл диаспораны табиғи құбылыс деп қарады және оның шаруалардың наразылығын басуға көмектесетінін мәлімдеді. Ауыл шаруашылығы министрі, фельдмаршал Пин Чонхаван, солтүстік-шығыс тұрғындарының қалаға қоныс аударуы және олардың бақа мен кесіртке жеуі – қалыпты жағдай екенін, алаңдауға негіз жоқ екенін айтты. Бангкоктағы Хуа Ламфонг теміржол стансасында күн сайын көптеген босқындар келгендіктен, студенттер мен монахтар шұғыл көмек көрсету орталықтарын құруға мәжбүр болды. 10 тамызда Ауыл шаруашылығы вице-министрі Пин вертолетпен Исан аймағын тексеру үшін жіберілді, бірақ ол ешқандай мәселе таппады. Тағы бір тексеру, сондай-ақ әуеден жүргізілді, Исанда дағдарыс жоқ екенін көрсетті, себебі барлық жер жарамды күйде болды. Мәселені шешу үшін Фибун үкіметі 53 миллион бат қаражат бөлді, ол 53 Исан өкілі арасында тең бөлінетін болды.
Ағашқа қатысты алаяқтық
Үкімет Исан дағдарысын тиімсіз басқарғаннан кейін, оның адалдығы тағы да күдік тудырды. Тайланд Пинг өзеніндегі Так облысында орналасқан, 154 метрлік Бхумибол бөгетін салуға 66 миллион АҚШ доллары қарыз алды. Жобаны аяқтауға алты жыл көзделді және ол аяқталған соң өзін-өзі қаржыландыруға тиіс болды. Көптеген депутаттар Исан ашаршылығынан кейін дереу қарыз алуға қарсы болды. Патшаға деген құрметтің арқасында бөгет салу жоспары тоқтатылмады. Жағдай одан әрі ушықты, себебі Орман шаруашылығы департаментінің директоры Тием Хомрит отставкаға жіберілді және әкімшілік кінәсіне айыпталды. Қарсы айыптамаларға ашуланған Тием баспасөз құралдарына жүгініп, жұмыстан босатудың нақты себебін ашты. Тиемнің сөзіне сенсек, оның жұмыстан шығарылуына себеп – үкіметтің өтінімін мақұлдаудан бас тартуы болды.
Төңкеріс
1957 жылы 13 қыркүйекте Сарит Фибунға әскердің ультиматумын тапсырды. 58 әскери офицер қол қойған ультиматум үкіметтің отставкаға кетуін талап етті. Халық Сариттің ультиматумын қолдады. 15 қыркүйекте Фибун мен оның үкіметіне қарсы наразылық білдіру үшін халық жиналды. Көпшілік саны артып, Сариттің үйіне қарай шеру тартты, әскердің талаптарына қолдау көрсету үшін. Сарит үйде болмағандықтан, наразылар үкімет ғимаратына кіріп, үкіметті айыптаған сөздер айтты. Кейін наразылар Сариттің үйіне қайтып оралды, онда ол оларды қарсы алуға дайын тұрды. Өз сөзінде Сарит: «Әскер және екінші санаттағы депутаттар атынан, мен халықтың еркі мен мүддесіне негізделіп әрекет еттім. Сіздердің осында келуіңіздер менің осы жолымды жалғастыруға моральдық күш береді» деді. Келесі күні таңертең Сарит және оның әскері төңкеріс жасады. Бір сағаттан кем уақыт ішінде әскер ешқандай қарсылықсыз стратегиялық маңызды нысандарды басып алды. Сариттің әскерлері өздерін тану үшін тазалықтың символы ретінде ақ ленталар тақты. Осы оқиғалардан кейін Фибун дереу елден қашып кетті, ал Фао Еуропаға жер аударылды. Осылайша Сариттің билігі басталды.
Сарит билігіне әсері
Көптеген батыс ғалымдарының пікірінше, Ұлы Суық Соғыс Сариттің режимін көптеп қолдады. Дэниел Финеман өзінің кітабында Фибун, ал кейін Сарит, қаржылық және әскери көмек алу үшін сыртқы саясатын АҚШ-тың коммунизмге қарсы сыртқы саясатына бейімдеді деп мәлімдейді. Сариттің коммунизмге қарсы қатаң ұстанымы АҚШ-тың тек тайлық әскер ғана коммунистік қатерді тоқтатуға қабілетті деген сенімін күшейтті. Ал Лихит Дхиравегин Сухотай Корольдығындағы фохо (әкелік билік) және Аюттхая Корольдығындағы деваража (құдай-патша) және сакдина (дәреже белгілері) ұғымдары қазіргі тай саясатын түсіну үшін өте маңызды екенін айтады. Лихиттің талдауы Сариттің Сукотайдың (фохун) әкелік билігін Аюттхаяның зұлым билігімен біріктіріп, өзінің жеке саяси стилін қалай құрғанын көрсетеді. Тхак айтуынша, Луанг Вичит Ватакан Фибун мен Сариттің басшылық қағидаларын қалыптастыруда маңызды рөл атқарды. Су тапшылығы бар Бангкок Тонбури аймағында тұратын отбасыларға ай сайын 300 үлкен шелек су тегін берілді. Мұқтаждарға көмектесу үшін Революциялық Кеңес муниципалитетке белгілі бір салықтарды, мемлекеттік қызметтер үшін алымдарды және лицензиялық төлемдерді жоюды бұйырды. Ауруханаларға кедейлерге тегін дәрі-дәрмек пен медициналық көмек көрсетуді, ал студент-медбикелер мен әлеуметтік жұмыскерлерге бала туғанда және денсаулық мәселелеріне көмектесу үшін үйге баруды тапсырды. Азық-түлік бағасын төмендету үшін Сарит Санам Луангтағы сенбілік базарлар үлгісінде жаңа базарлар ашуға бұйрық берді. Саудагерлер тауарын делдалдар арқылы емес, тікелей халыққа сата алатын болды, осылайша азық-түлік бағасы төмендеді. Қатысушы саудагерлер тек шамалы төлем төлеуі керек еді. Сонымен қатар, Сарит жергілікті тұрғындар арасында танымал болған мұздатылған қара кофе бағасын бір стақанға 70 сатангтан 50 сатангқа дейін төмендетті. (Бұдан қашу үшін саудагерлер кофеді кішкентай стақандарда берді, кофе мөлшерін азайтты немесе ішімдікке көбірек мұз қосты. Тайлықтар содан кейін бастапқы бағамен сатылатын "арнайы" кофеге тапсырыс беруге мәжбүр болды). Күріш саудагерлерінің қауымдастығы өздерінің бақылауындағы дүкендердегі күріш бағасын төмендетуге келісті. Барлығының революцияға қатысып жатқанын көрсету үшін Сарит теңіз күштеріне халыққа арзан бағада сатылатын кокос жеткізуді тапсырды. Бұл бағдарламалардың көпшілігі ұзаққа созылмаса немесе іске асырылмаса да, олардың жариялануы жаңа үкіметке деген ынта-күш атмосферасын құруға көмектесті.
Ақымақтармен жұмыс істеу
Төңкерістен кейін көп ұзамай Сарит хулигандарды (антафан) тұтқындап, қайта тәрбиелеуге бұйрық берді. Революциялық кеңестің №21 жарлығында антафандар қоғамның қарғысы еді, қарапайым халықтың бақытын сақтау үшін олардан құтылу қажет болды. Сол кездегі сән – ұзын шаш, жарқыраған киім және тарыз шалбар кигендер де олардың назарында болды. Лумпини бағындағы апталық билерге тыйым салынды, ал үкіметтік кештерде рок-н-ролл музыкасы тыйым салынды. Жәбірленушілерді босатқанда Сарит оларды жек көрмейтінін, бірақ оның әрекеттері "отбасы үшін" қажет екенін айтты. Проституция да қоғамға қауіп деп есептелді. Сарит тұтқындалған барлық проституциямен айналысушыларды жаңа біліктермен қамтамасыз ететін оқу орындарына жіберіп, оларды қайта тәрбиелеуді тапсырды. Сондай-ақ, ол "Проституцияға қарсы заң" Б.Э. 2503-ті қабылдады.
Опиумнан арылу
Сарит бірнеше себептерге байланысты Таиландта опийді тұтыну мен сатуды тоқтатуға бел буған. Біріншіден, ол өзінің бұрынғы басшысы Фаодан айырмашылығын көрсетіп, халыққа опий саудасынан пайда табу ниеті жоқ екенін жеткізуді қалады. Екіншісі, ол батыс елдерін риза еткісі келді, олар бұл есірткінің коммунистер демократиялық елдердің моральдық және экономикалық құрылымын әлсірету үшін қолданылатынына сенді, мұндай жағдайлар болмаған кезде басқаша болған жағдайларды ескермегенде. Таиландтың Уақытша Конституциясының 17-бабы, Б.Э. 2502 немесе "М17" Саритке өлім жазасын кесуге бұйрық беруге заңдық негіз болды. "М17" арқылы парламент таратылды, газеттерге қатаң цензура енгізілді, саяси партияларға тыйым салынды және коммунистермен байланысы бар деген күдікпен адамдар түрмеге қамалды. 1958 жылдан 1963 жылға дейін "М17" бойынша он бір адам өлім жазасына кесілді. Бес адам өрт қою, біреуі героин өндіру, біреуі мессиандық көтеріліске жетекшілік ету, ал төртеуі коммунизммен байланысты қылмыс жасады деп айыпталды, олардың ішінде белсенді және бұрынғы депутат Хронг Чандавонг та бар. 1958 жылғы 22 қазандағы Революциялық Кеңестің №12 қаулысы тергеу органдарына күдіктілерді қажетті мерзімге ұстауға құқық берді. Қудаланғандардың көпшілігі коммунистер емес, Сариттің билігіне қарсы шыққан жазушылар мен зиялылар еді. Қаулыға сәйкес, шамамен 1000 күдікті тұтқындалды. Так Сариттің қатаң билігін қазіргі заманғы пхокхун стиліндегі басшылық ретінде қарастыруға болады, онда игі ниетті басшы халқына көмектесу үшін араласады. Сарит пен король Бумиболдың қарым-қатынасының тығыздығы корольдың қайтыс болғаннан кейін сарайда 21 күндік ресми аза тұтуға бұйрық бергенде, Сариттің денесі 100 күн бойы корольтің қамқорлығымен сақталғанда және король мен королева 1964 жылғы 17 наурызда оның кремациясына қатысқанда айқын болды.
Өлімнен кейінгі аяндар
Сарит қайтыс болғаннан кейін оның беделіне нұқсан келді. Оның ұлы, майор Сетха Танарат пен соңғы әйелі Танпуинг Вичита Танарат арасындағы мұра дауында Сариттің байлығының 100 миллион доллардан асқаны анықталды. 22 компанияның директорлар кеңесінде отырудан бөлек, оның сенімдік компаниясы, сыра зауыты, 51 автомобиль және 30 жер учаскесі болғандығы белгілі болды, олардың көп бөлігі ондаған жақын әйелдеріне сыйланған. Тай тіліндегі газеттер оның жанында болғандарын айтқан 100 әйелдің есімдерін жариялады, бұл оның жемқорлығы ашылғанда халықты дүрліктірді.