1973-2001 жылдардағы Таиланд тарихы: Демократия, әскери билік және экономикалық өсім
History of Thailand (1973–2001)
Тайланд тарихы (1973-2001): демократия, әскери төңкеріс, саяси өзгерістер мен экономикалық өсім. 1985-94 ж. әлемдегі ең жылдам дамыған экономика болды.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Таиландтың 1973 жылдан 2001 жылға дейінгі тарихы тұрақсыз демократия кезеңін көрді, 1976 жылы қанды төңкерістен кейін әскери билік қайта орнатылды. (Бұрынғы әскери билеушілер 1973 жылғы 14 қазандағы төңкеріс салдарынан қызметтен алынды.) 1980-жылдардың көп бөлігінде Таиландты премьер-министр Прем Тинсуланонда басқарды, ол парламенттік саясатты қайта жаңғыртып, демократиялық көзқарасты күшті лидер болды. Содан кейін ел 1991-1992 жылдар аралығындағы қысқа мерзімді әскери биліктен басқа демократия болып қала берді. 1985-1994 жылдар аралығында Дүниежүзілік банк мәліметінше, Таиланд экономикасы әлемдегі ең жылдам өсіп жатқан экономика болды. Көбінесе Жапониядан келген шетелдік инвестициялар Таиландты ғасыр соңына қарай Оңтүстік-Шығыс Азиядағы өндіріс орталығына айналдырды. 1997 жылғы Азия қаржы дағдарысы 2001 жылғы Таиландтың жалпы сайлауында популист Таксин Шинаватраның жеңісімен аяқталды.
The history of Thailand from 1973 to 2001 saw an unstable period of democracy, with military rule being reimposed after a bloody coup in 1976. (The previous military rulers had been removed, as a result of the revolution of 14 October 1973.) For most of the 1980s, Thailand was ruled by Prime Minister Prem Tinsulanonda, a democratically inclined strongman who restored parliamentary politics. Thereafter the country remained a democracy apart from a brief period of military rule from 1991 to 1992. Between 1985 and 1994, Thailand was the world's fastest growing economy according to the World Bank. Foreign investment primarily from Japan turned Thailand into a manufacturing hub in Southeast Asia by the end of the century. The 1997 Asian financial crisis culminated in populist Thaksin Shinawatra's victory in the 2001 Thai general election.
Халық көтерілісі (1973-1976)
1973 жылдың қазан айындағы оқиғалар тай саясатында революцияға айналды. Студенттер бастаған қалалық орта тап алғаш рет биліктегі хунтаға қарсы шығып, демократияға өтуге король Бумибол Адульядеждің қолдауын алды. Хунта басшылары қызметтен кетуге мәжбүр болды; олар АҚШ-қа немесе Тайваньға қашқан. Алайда, Таиландта осы жаңа демократияны тиімді жүзеге асыра алатын саяси элита әлі қалыптаспаған еді. 1975 жылғы қаңтардағы сайлауда тұрақты партиялық көпшілік шыға алмады, ал 1976 жылғы сәуірдегі кезекті сайлау да осылай аяқталды. Тәжірибелі саясаткер Сени Прамож бен оның інісі Кукрит Прамож билікке кезегімен келді, бірақ олар тұжырымды реформалар бағдарламасын іске асыра алмады. 1974 жылы мұнай бағасының күрт өсуі рецессия мен инфляцияға алып келді, бұл үкіметтің беделін әлсіретті. Демократиялық үкіметтің ең танымал қадамы – американдық әскерлерді Таиландтан шығару болды. Тай коммунистік партиясы жетекшілігіндегі коммунистік көтеріліс елдің ауылдық аймақтарында бірте-бірте күшейіп, қалалық зиялылар мен студенттермен одақтасты. 1975 жылы Оңтүстік Вьетнам, Лаос және Камбоджа коммунистік күштердің бақылауына көшті. Қөрші елдердегі коммунистердің қаупі халық арасында үрей тудырды. Тайланд шекарасына коммунистік режимдердің келуі, 600 жылдық лаос монархиясының жойылуы және Лаос пен Камбоджадан келген босқындардың көптеп ағылуы тайлық қоғамдық пікірді оңға қарай бұрды, нәтижесінде консерваторлар 1976 жылғы сайлауда 1975 жылғыдан жақсы көрсеткіштерді көрсетті.
The events of October 1973 amounted to a revolution in Thai politics. For the first time the urban middle class, led by the students, had challenged the ruling junta, and had gained the apparent blessing of King Bhumibol Adulyadej for a transition to democracy. The leaders of the junta were forced to step down; they took refuge in the United States or Taiwan. Thailand, however, had not yet produced a political class able to make this bold new democracy function smoothly. The January 1975 elections failed to produce a stable party majority, and fresh elections in April 1976 produced the same result. The veteran politician Seni Pramoj and his brother Kukrit Pramoj alternated in power, but were unable to carry out a coherent reform program. The sharp increase in oil prices in 1974 led to recession and inflation, weakening the government's position. The democratic government's most popular move was to secure the withdrawal of American forces from Thailand. The communist insurgency led by the Thai communist party gradually became more active in the countryside, allying with urban intellectuals and students. South Vietnam, Laos and Cambodia fell to communist forces in 1975. The threat of the communists in the neighboring countries soon led to panic among the people. The arrival of communist regimes on Thailand's borders, the abolition of the 600 year old Lao monarchy, and the arrival of a flood of refugees from Laos and Cambodia swung public opinion in Thailand to the right, and conservatives did much better in the 1976 elections than they had done in 1975.
Әскери билікке қайта оралу (1976-1980 жж.)
1976 жылдың соңына қарай орташа орта таптың пікірі студенттердің белсенділігінен суытылып, олар солшыл бағытқа бет бұрды. Әскер мен оңшыл партиялар студенттік либерализмге қарсы үгіт соғысын бастады, студент-белсенділерді «коммунистер» деп айыптап, Навафон, Ауылдық скауттар және Қызыл Гаурлар сияқты жарымәскери ұйымдар арқылы көптеген студенттер қаза тапты. Жағдай қазан айында Таном Китикачорнның Таиландқа оралып, Ват Боворн патшалық монастыріна кірген кезде шиеленістің шыңына жетті. 1973 жылдан бері азаматтық құқық қозғалысының белсенділігі артып, жұмысшылар мен фабрика иелері арасындағы шиеленіс күшейді. Социализм мен солшыл идеология зиялылар мен жұмысшы табының арасында кең таралды. Саяси ахуал одан әрі шиеленісті. Нахон Патомда жұмысшылар фабрика иесіне қарсы наразылық білдіргеннен кейін асылып өлтірілді. Тайландта антикоммунистік маккартизм кеңінен тарады. Кез келген наразылық жасаған адам коммунистік құлақтандырудың бір бөлігі деп айыпталуы мүмкін еді. 1976 жылы студенттер Таммасат университетінің кампусын басып алып, жұмысшылардың қазасына наразылық білдірді және құрбандарды асып өлтірудің макетін жасады, олардың біреуі мұрагер ханзада Ваджиралонгкорнға ұқсас болды деп есептелді. Кейбір газеттер, соның ішінде Bangkok Post, келесі күні оқиғаның өңделген суретін жариялады, бұл наразылық білдірушілердің патшаға қарсы қылмыс жасағанын көрсетеді. Самак Сундаравеж сияқты оңшыл және ультраконсервативті тұлғалар наразылық білдірушілерді айыптады, оларды басу үшін зорлық-зомбылықты қолдануға шақырып, нәтижесінде 1976 жылғы 6 қазандағы қырғынға әкелді. Әскер жарымәскери күштерді жіберді, содан кейін көптеген адамдар қаза тапты. Сол күні кешке хунта төңкеріс жасап, Демократиялық партия басқаратын коалициялық үкіметтің құлағанын жариялады. Әскер бұрынғы сот судьясы, өте консервативті Танин Крайвичиенді премьер-министр етіп тағайындады және университеттерде, БАҚ-та және мемлекеттік қызметте кең ауқымды тазалау жүргізді. Мыңдаған студенттер, зиялылар және басқа да солшылдар Бангкоктен қашып, солтүстік және солтүстік-шығыста коммунистік партияның көтерілісші күштеріне паналады, олар Лаос аумағындағы қауіпсіз базалардан әрекет етті. Басқалары эмиграцияға кетті, соның ішінде Таммасат университетінің құрметті экономисі және ректоры доктор Пуэй Унгфакорн. Экономика да қиын жағдайға түсті, бұл Таниннің саясатымен байланысты, ол шетелдік инвесторларды қорқытты. Жаңа режим демократиялық тәжірибедей тұрақсыз болып шықты. 1977 жылдың наурыз айында әскери топ төңкеріс жасауға тырысты, бірақ сәтсіз аяқталды. 1977 жылдың қазан айында армияның басқа бөлімі тағы бір «төңкеріс» жасап, Танинді генерал Криангсак Чоманандпен алмастырды. 1978 жылы үкімет тай коммунистеріне «бізбен бірге гүлденген ел құруға» дайын болғандарға рақымшылық ұсынды. Ұсынысқа тұрғын үй, отбасылық қайта қосылу және қауіпсіздік кірді. Прем сегіз жыл премьер-министр болып қызмет етті, 1985 жылы тағы бір төңкерістен аман қалды және 1983 және 1986 жылдары тағы екі жалпы сайлауда жеңіске жетті, сонымен қатар жеке тұлға ретінде танымал болды, бірақ демократиялық саясаттың жаңаруы көшбасшының белсенділігін күтетін сұранысқа әкелді. 1988 жылы өткен жаңа сайлауда бұрынғы генерал Чатичай Чонхаван билікке келді. Прем ірі саяси партиялардың премьер-министрлікті үшінші мерзімге тағайындау туралы ұсынысын қабылдамады.
By late 1976 moderate middle class opinion had turned away from the activism of the students, who had moved increasingly to the left. The army and the right wing parties began a propaganda war against student liberalism by accusing student activists of being 'communists' and through formal paramilitary organizations such the Nawaphon, the Village Scouts, and the Red Gaurs, many of those students were killed. Matters came to a head in October when Thanom Kittikachorn returned to Thailand to enter a royal monastery, Wat Bovorn. Tension between workers and factory owners became fierce, as the civil rights movement became more active after 1973. Socialism and leftist ideology gained popularity among intellectuals and the working class. The political atmosphere became even more tense. Workers were found hung in Nakhon Pathom after protesting against a factory owner. A Thai version of anti communist McCarthyism spread widely. Whoever staged a protest could be accused of being part of a communist conspiracy. In 1976, students protesters occupied the Thammasat University campus and held protests over the violent deaths of the workers and staged a mock hanging of the victims, one of whom allegedly bore a resemblance to Crown Prince Vajiralongkorn. Some newspapers the following day, including the Bangkok Post, published an altered version of a photo of the event, which suggested the protestors had committed lèse majesté. Rightist and ultra conservative icons such as Samak Sundaravej blasted the protestors, instigating violent means to suppress them, culminating in the 6 October 1976 Massacre. The army unleashed the paramilitaries and mob violence followed, in which many were killed. The same evening, a junta staged a coup, declaring the end of the Democrat Party led coalition government. The army installed Thanin Kraivichien, an ultra conservative former judge, as prime minister, and carried out a sweeping purge of the universities, the media and the civil service. Thousands of students, intellectuals and other leftists fled Bangkok and took refuge with the Communist Party's insurgent forces in the north and north east, operating from safe bases in Laos. Others left for exile, including Dr. Puey Ungphakorn, a respected economist and Rector of Thammasat University. The economy was also in serious difficulties, in no small part due to Thanin's policies, which frightened foreign investors. The new regime proved as unstable as the democratic experiment had been. In March 1977, one army faction staged a coup d'état attempt but failed. In October 1977 a different section of the army staged another "coup" and replaced Thanin with General Kriangsak Chomanand. In 1978 the government offered an amnesty to Thai communists willing to "work with us to build a prosperous nation". The offer included housing, family reunion and security. Prem held office for eight years, surviving another coup in 1985 and two more general elections in 1983 and 1986, and remained personally popular, but the revival of democratic politics led to a demand for a more adventurous leader. In 1988 fresh elections brought former General Chatichai Choonhavan to power. Prem rejected the invitation offered by major political parties for the third term of premiership.
Қанды мамыр (1988-1992)
Әскерилердің бір тобының үкіметтік келісімшарттар арқылы байыуына мүмкіндік беріп, Чатичай генералдар Сунторн Конгсомпон, Сучинда Крапрайон және Чулачхомклао Корольдік Әскери Академиясының 5-сыныбынан шыққан басқа да генералдар бастаған қарсы топты қоздырды. Бұл оқиға 1991 жылдың ақпан айында Таиландтағы төңкеріске әкеп соқты, онда Чатичай үкіметі жемқорлықпен айыпталды немесе «Буфет кабинеті» деп аталды. Төңкерісшілер өздерін «Ұлттық бейбітшілікті сақтау кеңесі» деп атады. ҰБСК әскерилерге жауапты азаматтық премьер-министр Ананд Панирачунды тағайындады. Анандтың жемқорлыққа қарсы және түзу шаралары халыққа ұнады. 1992 жылдың наурыз айында тағы бір жалпы сайлау өтті. Жеңімпаз коалиция төңкеріс жетекшісі Сучинда Крапрайунды премьер-министр етіп тағайындады, бұл оның бұрын патша Бхумиболға берген уәдесін бұзып, жаңа үкімет әскери режим болады деген күдікті растады. Алайда, 1992 жылғы Таиланд 1932 жылғы Сиам емес еді. Сучинданың әрекеті Бангкокта бұрын-соңды көрілмеген ең ірі демонстрацияларға жүздеген мың адамды шығарды, оларды Бангкоктың бұрынғы губернаторы генерал-майор Чамлонг Сримуанг басқарды. Сучинда өзіне адал әскери бөлімдерді қалаға әкеліп, демонстрацияларды күшпен басуға тырысты, нәтижесінде жүздеген адам қаза тапқан қырғын мен тәртіпсіздіктер орын алды. Қарулы күштер арасында келіспеушіліктер болғаны туралы әңгіме тарады. Азамат соғысының қаупінен қорқып, патша Бхумибол араласты: ол Сучинда мен Чамлонгты телеарнада тыңдауға шақырды және оларды бейбіт шешім табуға шақырды. Бұл кездесу Сучинданың отставкаға кетуіне әкеп соқты.
By allowing one faction of the military to get rich on government contracts, Chatichai provoked a rival faction, led by Generals Sunthorn Kongsompong, Suchinda Kraprayoon, and other generals of Class 5 of the Chulachomklao Royal Military Academy to stage the 1991 Thai coup d'état in February 1991, charging Chatichai's government as a corrupt regime or 'Buffet Cabinet'. The junta called itself the National Peace Keeping Council. The NPKC brought in a civilian prime minister, Anand Panyarachun, who was still responsible to the military. Anand's anti corruption and straightforward measures proved popular. Another general election was held in March 1992. The winning coalition appointed coup leader Suchinda Kraprayoon to become Prime Minister, in effect breaking a promise he had made earlier to King Bhumibol and confirming the widespread suspicion that the new government was going to be a military regime in disguise. However, the Thailand of 1992 was not the Siam of 1932. Suchinda's action brought hundreds of thousands of people out in the largest demonstrations ever seen in Bangkok, led by the former governor of Bangkok, Major General Chamlong Srimuang. Suchinda brought military units personally loyal to him into the city and tried to suppress the demonstrations by force, leading to a massacre and riots in the heart of the capital, Bangkok, in which hundreds died. Rumours spread out as there was a rift in the armed forces. Amidst the fear of civil war, King Bhumibol intervened: he summoned Suchinda and Chamlong to a televised audience, and urged them to follow the peaceful solution. This meeting resulted in Suchinda's resignation.
Халықтық конституция (1992-1997)
Патша Бхумибол 1992 жылдың қыркүйегінде сайлау өткізілгенге дейін роялист Анандты уақытша премьер-министр етіп тағайындады, бұл сайлау демократтық партияны Чуан Лекпайдың басшылығымен билікке әкелді, ол негізінен Бангкок пен оңтүстіктегі сайлаушыларды білдірді. Чуан 1995 жылға дейін билікті ұстап тұрған құзыретті әкімші болды, ол сайлауда Банахарн Сильпа Арча бастаған консервативті және провинциялық партиялардың коалициясынан жеңілді. Бастапқыда сыбайлас жемқорлыққа тап болған Банхарн үкіметі 1996 жылы мерзімінен бұрын сайлау өткізуге мәжбүр болды, онда генерал Чавалит Йонгчайудхтың «Жаңа ұмтылыс» партиясы тар жеңіске жетті. 1997 жылғы Конституция халық сайлаған Конституциялық Жобалау Ассамблеясы әзірлеген алғашқы конституция болды және ол «халық конституциясы» деп аталды. 1997 жылғы Конституция 500 орындық Өкілдер палатасынан (สภาผู้แทนราษฎร, sapha phu thaen ratsadon) және 200 орындық Сенаттан (วุฒิสภา, wutthisapha) тұратын екі палаталы заң шығарушы орган құрды. Таиланд тарихында алғаш рет екі палата да тікелей сайланды. Көптеген адам құқықтары нақты танылды және сайланған үкіметтердің тұрақтылығын арттыру үшін шаралар қабылданды. Палата бірінші өткен пошта жүйесі бойынша сайланды, онда бір сайлау округінде қарапайым көпшілікпен бір ғана кандидат сайлануы мүмкін. Сенат провинциялық жүйе бойынша сайланды, онда бір провинция өзінің халқының мөлшеріне байланысты бірден көп сенаторды қайтара алады. Ұлттық Ассамблеяның екі палатасының екі түрлі мерзімі бар. Конституцияға сәйкес Сенат алты жылға сайланады, ал Палата төрт жылға сайланады. Жалпы алғанда, Ұлттық Ассамблеяның мерзімі Палатаның мерзіміне негізделеді. Ұлттық Ассамблея жыл сайын екі сессияда отырыс өткізеді: «әдеттегі сессия» және «заң шығару сессиясы». Ұлттық Ассамблеяның алғашқы сессиясы Өкілдер палатасының жалпы сайлауы өткеннен кейін отыз күн ішінде өткізілуі тиіс. Бірінші сессияны патша өзінің Тақтағы сөзін оқып, жеке өзі ашуы керек; бұл рәсім Ананта Самахом Тақ залында өткізіледі. Сондай-ақ, ол осы міндетті атқару үшін мұрагер ханзаданы немесе оның өкілін тағайындай алады. Сондай-ақ, Патшаның міндеті - Палатаның өкілеттігі аяқталған кезде Патшалық жарлығы арқылы сессияларды тоқтату. Сонымен қатар, патша Өкілдер палатасының кеңесі бойынша кезектен тыс сессияларды шақыруға және сессияларды ұзартуға құқылы. Ұлттық Ассамблея бірнеше жағдайларда екі палатаның «бірлескен отырысын» өткізе алады. Бұларға: регентті тағайындау, 1924 жылғы мұрагерлік заңына кез келген өзгеріс енгізу, бірінші сессияның ашылуы, Таиланд кабинетінің саясатын жариялауы, соғыс жариялауды мақұлдау, түсіндірмелер мен келісімшартты қабылдау және Конституцияны өзгерту кіреді. Өкілдер палатасының мүшелері төрт жыл, ал сенаторлар алты жыл қызмет етеді. 1997 жылғы Халықтық конституция да адам құқықтарын басқа конституцияларға қарағанда көбірек қолдады. Сот жүйесіне (ศาล, san) парламенттік актілердің, патша жарлықтарының және саяси мәселелердің конституциялық заңдылығын қарастыратын конституциялық сот кірді.
King Bhumibol re appointed royalist Anand as interim prime minister until elections could be held in September 1992, which brought the Democrat Party under Chuan Leekpai to power, mainly representing the voters of Bangkok and the south. Chuan was a competent administrator who held power until 1995, when he was defeated at elections by a coalition of conservative and provincial parties led by Banharn Silpa Archa. Tainted by corruption charges from the very beginning, Banharn's government was forced to call early elections in 1996, in which General Chavalit Yongchaiyudh's New Aspiration Party managed to gain a narrow victory. The 1997 Constitution was the first constitution to be drafted by a popularly elected Constitutional Drafting Assembly, and was popularly called the "people's constitution". The 1997 Constitution created a bicameral legislature consisting of a 500 seat House of Representatives (สภาผู้แทนราษฎร, sapha phu thaen ratsadon) and a 200 seat Senate (วุฒิสภา, wutthisapha). For the first time in Thai history, both houses were directly elected. Many human rights were explicitly acknowledged, and measures were established to increase the stability of elected governments. The House was elected by the first past the post system, where only one candidate with a simple majority could be elected in one constituency. The Senate was elected based on the provincial system, where one province could return more than one senator depending on its population size. The two houses of the National Assembly have two different terms. In accordance with the constitution the Senate is elected to a six year term, while the House is elected to a four year term. Overall the term of the National Assembly is based on that of the House. The National Assembly each year will sit in two sessions: an "ordinary session" and a "legislative session". The first session of the National Assembly must take place within thirty days after the general election of the House of Representatives. The first session must be opened by the king in person by reading a Speech from the Throne; this ceremony is held in the Ananta Samakhom Throne Hall. He may also appoint the crown prince or a representative to carry out this duty. It is also the duty of the king to prorogue sessions through a royal decree when the House term expires. The king also has the prerogative to call extraordinary sessions and prolong sessions upon advice of the House of Representatives. The National Assembly may host a "joint sitting" of both Houses under several circumstances. These include: The appointment of a regent, any alteration to the 1924 Palace Law of Succession, the opening of the first session, the announcement of policies by the Cabinet of Thailand, the approval of the declaration of war, the hearing of explanations and approval of a treaty and the amendment of the Constitution. Members of the House of Representatives served four year terms, while senators served six year terms. The 1997 People's Constitution also promoted human rights more than any other constitution. The court system (ศาล, san) included a constitutional court with jurisdiction over the constitutionality of parliamentary acts, royal decrees, and political matters.
Қаржы дағдарысы (1997-2001)
1997 жылы премьер-министр Шавалит билікке келгеннен кейін көп ұзамай Азия қаржы дағдарысымен бетпе-бет келді. Дағдарысты басқарғаны үшін қатты сынға ұшыраған Шавалит 1997 жылдың қараша айында отставкаға кетті, ал Чуан қайтадан билікке оралды. Чуан Халықаралық валюта қорымен (ХВҚ) келісімге келді, бұл валютаны тұрақтандырып, ХВҚ-ның тай экономикасын жаңғыртуға араласуына жол ашты. Елдің бұрынғы тарихынан өзгеше, дағдарыс демократиялық процедуралар бойынша азаматтық билеушілер тарапынан шешілді. 2001 жылғы сайлауда Чуанның ХВҚ-мен жасасқан келісімі және экономиканы қолдау үшін инъекциялық қаражатты пайдалану кең пікірталас тудырды, ал Таксиннің саясаты халыққа ұнады. Таксин ескі саясатқа, жемқорлыққа, ұйымдасқан қылмысқа және есірткіге қарсы тиімді науқан жүргізді. 2001 жылдың қаңтар айында ол сайлауда үлкен жеңіске жетіп, еркін сайланған Ұлттық жиналыста кез келген тай премьер-министрінен артық халықтық мандатқа (40%) ие болды.
Soon after coming into office, Prime Minister Chavalit was confronted by the Asian Financial Crisis in 1997. After coming under strong criticism for his handling of the crisis, Chavilit resigned in November 1997 and Chuan returned to power. Chuan came to an agreement with the International Monetary Fund which stabilised the currency and allowed IMF intervention on the Thai economic recovery. In contrast to the country's previous history, the crisis was resolved by civilian rulers under democratic procedures. During the 2001 election Chuan's agreement with the IMF and use of injection funds to boost the economy were a cause for great debate, whilst Thaksin's policies appealed to the mass electorate. Thaksin campaigned effectively against the old politics, corruption, organized crime, and drugs. In January 2001 he had a sweeping victory at the polls, winning a larger popular mandate (40%) than any Thai prime minister has ever had in a freely elected National Assembly.